Gabinet sfragistyczny zamku w Trokach (Litwa)


    Na Pojezierzu Wileńskim, przy drodze prowadzącej z Suwałk przez Mariampol do Wilna, około 28 km przed stolicą Litwy, położona jest miejscowość Troki. Nieopodal tej miejscowości, na półwyspie na jeziorze Galwe, znajduje się gotycki zamek z przełomu XIV i XV w. wzniesiony przez wielkiego księcia litewskiego Kiejstuta Giedyminowicza i jego syna Witolda. Wkrótce po bitwie pod Grunwaldem zamek zaczął tracić swoje znaczenie wojskowe. Dawna twierdza została przekształcona w rezydencję książęcą i bogato udekorowana wewnątrz. W zamku kilkakrotnie gościł Władysław Jagiełło, zaś w 1430 roku na terenie zamku zmarł książe Witold. Przed 1441 rokiem Troki uzyskały prawa miejskie magdeburskie.

Il. 1. Baszta i mury zamkowe
(fot. M. Kopniak)

Il.2. Fragment dziedzińca wewnętrznego zamku książęcego
(fot. M. Kopniak)

    Na najstarszych znanych pieczęciach miasta przedstawiana jest głowa św. Jana Chrzciciela (twarzą do patrzącego). Jest to bardzo rzadki symbol w heraldyce miast Wielkiego Księstwa Litewskiego. Do II poł. XVI w. miały go tylko Troki. Stąd istnieje duże prawdopodobieństwo, że właśnie ten herb narysowany został w herbarzu, jaki powstał w połowie XVI w. w kręgach kapituły wileńskiej i później trafił do biblioteki Arsenału w Paryżu. Od 1441 roku funkcjonowała w Trokach nie jedna, lecz dwie prawnie zalegalizowane wspólnoty – chrześcijańska i karaimska. Ta ostatnia również miała własne organy władzy i sądowe, a także osobną pieczęć. Na podstawie dostępnych dokumentów archiwalnych zakłada się, że do końca XVIII w. Karaimi nie brali udziału w pracy magistratu miasta chrześcijańskiego. Mimo to jednak niektóre sprawy, dotyczące całego miasta, chrześcijanie i Karaimi troccy omawiali wspólnie, wydawali też pisma z pieczęciami obu samorządów.

    W latach 1413–1795 miasto było centrum województwa trockiego w Wielkim Księstwie Litewskim. Za czasów Zygmunta Starego i Zygmunta Augusta zamek został przebudowany w stylu renesansowym. Czasowo pełnił również funkcję więzienia. W czasie wojen moskiewskich został zrujnowany do tego stopnia, że zrezygnowano z jego odbudowy i popadał w ruinę. Przed II wojną światową polscy historycy sztuki; w tym Stanisław Lorentz wraz z Juliuszem Kłosem i Janem Borowskim, rozpoczęli zabezpieczanie obiektu. W latach 1936-1938 prace te kontynuowali Ksawery Piwocki i Witold Kieszkowski. Po wojnie w latach 1951–1961 w zamku zostały podjęte prace związane z jego kompleksową rekonstrukcją. Rozpoczęto je od nadbudowy murów zamku górnego, a w 1965 roku zakończono odbudowę wieży głównej. Dolny zamek przywrócono do świetności po 1971 roku. Około 1980 roku zadaszono dwie baszty, w 1984 zadaszono wieżę bramną prowadzącą na zamek dolny. Dzięki temu możliwe było zaadoptowanie tego obiektu na cele turystyczne i muzealne.

Il.3. Trocki zamek na wyspie, rysunek Napoleona Ordy z 1877 r.

Il. 4. Zamek książęcy
(fot. M. Kopniak)

    W ramach ekspozycji dostępnej dla zwiedzających, znajduje się m.in. pokaźna kolekcja tłoków pieczętnych, rozmieszczona w dwóch salach. Na zamku książęcym (górnym), wśród zabytków z okresu panowania Jagiellonów i lat późniejszych, prezentowanych jest kilka kopi pieczęci królewskich oraz wykonane po mistrzowsku w 2008 r. przez K. Barisauskasa kopie pieczęci Aleksandra Pocieya wojewody trockiego (pieczęć grodzka województwa trockiego), Kazimierza Ogińskiego wojewody trockiego, Jana Romera horodniczego i podwojewodziego trockiego oraz Tomasza Kwiatkowskiego komendanta powiatu trockiego (il. 5-8). W sąsiedniej gablocie wyeksponowanych jest kilka oryginalnych tłoków szlacheckich z XIX w (il. 9).

Il.5. Tłok pieczętny Aleksandra Pocieya, wojewody trockiego, kopia (fot. M. Kopniak) 

Il. 6. Tłok pieczętny Jana Romera, horodniczego i podwojewodziego trockiego, kopia (fot. M. Kopniak)

Il. 7. Tłok pieczętny Tomasza Kwiatkowskiego, komendanta powiatu trockiego, kopia
(fot. M. Kopniak)

Il. 8. Tłok pieczętny Kazimierza Ogińskiego, wojewody trockiego, kopia (fot. M. Kopniak)

Il. 8. Tłoki szlacheckie
(fot. M. Kopniak)

    Właściwa ekspozycja zbioru sfragistycznego, zawierająca 285 tłoków pieczętnych, znajduje się w zamku dolnym. Jej koncepcja –  jak można domniemać – opierała się na kilku założeniach. Po pierwsze chodziło o zaprezentowane herbów szlacheckich należących do rodzin powiązanych z terenami litewskimi wraz z ich opisami i przykładem przynajmniej jednego tłoka posiadającego w swoim polu dany herb. Wśród poszczególnych herbów, którym poświęcone zostały oddzielne gabloty, znalazły się: Leliwa, Nałęcz, Odrowąż, Ślepowron, Pomian, Sas, Trąby, Sternberg, Plater, Lubicz, Korczak, Lis, Jelita, Brodzic, Ostoja, Pelikan, Grzymała oraz Lew. Przy czym poza tłokami powiązanymi z danym herbem, w niektórych gablotach zaprezentowano dodatkowe tłoki herbowe.


Il. 10. Gablota prezentująca tłoki szlacheckie z herbami Leliwa i Nałącz
(fot. M. Kopniak)

Il. 11. Gablota prezentująca tłoki szlacheckie z herbami Pomian i Sas
(fot. M. Kopniak)

    Kolejnym założeniem ekspozycji było przekrojowe zaprezentowanie tłoka pieczętnego jako przedmiotu artystycznego, wykonanego w różnej technologii i materiale. Ten drugi wątek wyraźnie dominuje nad wątkiem pierwszym, typowo sfragistycznym, związanym z prezentacją wizerunku napieczętnego w tym legendy. W wielu gablotach góruje prezentacja pogrupowanych w zespoły tłoków (do tego ustawionych pionowo), posiadających misternie wykonane uchwyty z kości słoniowej, srebra, kryształu górskiego, kamieni półszlachetnych, przy braku pomocniczej formy komentarza, czy chociażby fotograficznej prezentacji wizerunku napieczętnego. Pomimo tej niedogodności ekspozycja prezentuje się ciekawie i jest warta zwiedzenia, a wytrawne oko z pewnością dostrzeże przynajmniej kilka obiektów, których właściciele wnieśli ogromny wkład w gospodarkę i kulturę tych terenów.


Il. 12. Gablota prezentująca tłoki szlacheckie z herbem Pelikan
(fot. M. Kopniak).

Il. 13. Gablota prezentująca tłoki szlacheckie z herbem Grzymała
(fot. M. Kopniak).

Il. 14. Tłoki pieczętne z uchwytami z kości
(fot. M. Kopniak)

Il. 15. Tłoki pieczętne wykonane z kryształów i kamieni półszlachetnych
(fot. M. Kopniak)



Il. 16. Tłoki pieczętne wykonane z różnych materiałów
(fot. M. Kopniak)

Opracowanie: M. Kopniak

Źródła:

  1. Alexandrowicz S., Geneza i rozwój sieci miasteczek Białorusi i Litwy do połowy XVII wieku, (w:) Acta Baltico-Slavica, T. VII, Białystok 1970.
  2. Kiełpiński J., Pogoń za Litwą. Sześćset lat po Grunwaldzie, PIW, Warszawa 2010.
  3. Rimša E., Pieczęcie miast Wielkiego Księstwa Litewskiego, Wyd. DiG, Warszawa 2007.
  4. Wikipedia
error: Content is protected !!