Tekst opublikowano na stronie Muzeum Miejskiego w Wadowicach (20 Kwietnia 2020) https:\/\/wck.wadowice.pl<\/a><\/p>\n\n\n\n
XVII-wieczna piecz\u0119\u0107 wadowickiego cechu rze\u017anik\u00f3w<\/strong><\/h1>\n\n\n\n<\/div>\n\n\n\n Pierwszym obiektem, kt\u00f3ry prezentujemy w ramach cyklu \u201eHistoria jednego eksponatu\u201d jest XVII-wieczna piecz\u0119\u0107 wadowickiego cechu rze\u017anik\u00f3w. Jak ka\u017cdy muzealny przedmiot kryje w sobie tajemnice i stanowi przedmiot bada\u0144.<\/p>\n\n\n\n
Na osadzonym na drewnianym trzonku okr\u0105g\u0142ym t\u0142oku piecz\u0119tnym w tzw. polu legendy (otaczaj\u0105cym w\u0142a\u015bciwe pole piecz\u0119ci) widnieje napis: SIGIL. CIVIT WADOWICE LANIORUM. Je\u015bli rozwiniemy skr\u00f3ty poszczeg\u00f3lnych s\u0142\u00f3w otrzymamy: SIGIL.(lum) CIVIT(atis) WADOWICE LANIORUM, czyli: \u201epiecz\u0119\u0107 rze\u017anik\u00f3w miasta Wadowice\u201d.<\/p>\n\n\n\n
<\/div>\n\n\n\n\n<\/div>\n\n\n\n\n![\"\"](\"https:\/\/sigillarium.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/02\/Wadowice-pieczec-cechu-rzeznikow-seal-petschaft.jpg\")
<\/figure><\/div>\n\n\n\nIl. 1. Matryca t\u0142oka piecz\u0119tnego rze\u017anik\u00f3w miasta Wadowic
(fot. Muzeum Miasta Wadowic)<\/p>\n<\/div>\n\n\n\n
<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n<\/p>
Przyjrzyjmy si\u0119 teraz polu piecz\u0119ci. Znajduj\u0105 si\u0119 w nim symbole charakterystyczne dla rze\u017anickiej profesji: n\u00f3\u017c (ustawiony ostrzem do g\u00f3ry), top\u00f3r rze\u017anicki (ustawiony pionowo ostrzem w lewo) i narz\u0119dzie, kt\u00f3rego w\u0142a\u015bciwo\u015b\u0107 do dzisiaj trudno jednoznacznie rozszyfrowa\u0107 \u2013 ostrza\u0142ka do no\u017cy a mo\u017ce hak rze\u017aniczy? R\u0105bka tajemnicy uchyli\u0142a analiza gode\u0142 rzemie\u015blniczych i przemys\u0142owych Krakowa dokonana w 1922 roku przez wybitnego historyka i archiwist\u0119 Adama Chmiela, obejmuj\u0105ca okres od XIV do XX wieku. Narz\u0119dzie przedstawione na pochodz\u0105cej z lat 60. XVIII wieku piecz\u0119ci rze\u017anik\u00f3w kleparskich \u2013 identyczne z tym z wadowickiej piecz\u0119ci \u2013 Chmiel opisa\u0142 jako \u201enarz\u0119dzie \u017celazne zako\u0144czone od g\u00f3ry i od do\u0142u kul\u0105\u201d. Nie daje to jednak odpowiedzi na pytanie czym ten przedmiot w istocie jest. Do rozwi\u0105zania zagadki tajemniczego symbolu wydaje si\u0119 zbli\u017ca\u0107 nas opis XVI-wiecznej piecz\u0119ci rze\u017anik\u00f3w kazimierskich. Obok no\u017ca i topora, znajduje si\u0119 bowiem na niej symbol, kt\u00f3ry znawca dziej\u00f3w Krakowa opisa\u0142 jako \u201esiekacz z pier\u015bcieniem\u201d\u2026 By\u0107 mo\u017ce to w\u0142a\u015bnie owo narz\u0119dzie znajduje si\u0119 na piecz\u0119ci wadowickich rze\u017anik\u00f3w?<\/p>\n\n\n\n
<\/p>
Co cechowe piecz\u0119cie m\u00f3wi\u0105 nam o przesz\u0142o\u015bci?
Si\u0119gaj\u0105 one swoimi pocz\u0105tkami prze\u0142omu XIII i XIV wieku kiedy, wraz z lokacj\u0105 miast na wzorach zachodnich, rzemie\u015blnicy zacz\u0119li \u0142\u0105czy\u0107 si\u0119 w zorganizowane korporacje \u2013 bractwa i cechy. Najstarsze zachowane piecz\u0119cie pochodz\u0105 z wieku XIV i nale\u017ca\u0142y do krakowskich cech\u00f3w pa\u015bnik\u00f3w i \u2013 co wa\u017cne dla naszych rozwa\u017ca\u0144 \u2013 rze\u017anik\u00f3w. Organizacje te mia\u0142y prawo wystawiania dokument\u00f3w a to wi\u0105za\u0142o si\u0119 z konieczno\u015bci\u0105 ich uwierzytelniania odciskiem na laku. Cechowe god\u0142o stawa\u0142o si\u0119 wi\u0119c znakiem reprezentacyjnym, wyr\u00f3\u017cniaj\u0105cym przedstawicieli okre\u015blonej profesji, \u015bwiadcz\u0105cym o jego zorganizowaniu, wewn\u0119trznej stabilizacji i samorz\u0105dzie. T\u0142ok piecz\u0119tny, starszy cechu przechowywa\u0142 w specjalnej skrzynce, tzw. ladzie, wraz ze statutem, insygniami w\u0142adzy mistrza cechu oraz skarbem.<\/p>\n\n\n\n
<\/div>\n\n\n\n\n<\/div>\n\n\n\n\n\n![\"\"](\"https:\/\/sigillarium.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/02\/Wadowice-pieczec-cechu-rzerznikow-seal-petschaft-uchwyt.jpg\")
<\/figure>\n<\/figure>\n\n\n\nIl. 2. T\u0142ok piecz\u0119tny rze\u017anik\u00f3w miasta Wadowic
(fot. Muzeum Miasta Wadowic)<\/p>\n<\/div>\n\n\n\n
<\/div>\n<\/div>\n\n\n\nZajmijmy si\u0119 teraz \u201erodzimymi\u201d cechami \u2013 ich organizacj\u0105 i funkcjonowaniem w lokalnej spo\u0142eczno\u015bci.<\/p>\n\n\n\n
Staropolskie Wadowice by\u0142y klasycznym przyk\u0142adem ma\u0142ego, rzemie\u015blniczego miasteczka. Trudni\u0105cy si\u0119 r\u00f3\u017cnymi profesjami mieszczanie zrzeszeni byli w cechy, kt\u00f3re chroni\u0142y ich interesy daj\u0105c ochron\u0119 przed konkurencj\u0105. Ka\u017cdy z cech\u00f3w posiada\u0142 w\u0142asny statut, wcze\u015bniej zatwierdzany przez rad\u0119 miejsk\u0105, okre\u015blaj\u0105cy prawa i obowi\u0105zki skupionych w nim rzemie\u015blnik\u00f3w, zar\u00f3wno w kwestiach organizacyjnych, zawodowych jak i religijnych. Statut regulowa\u0142 bowiem nie tylko awans zawodowy \u2013 od ucznia poprzez czeladnika do mistrza, ale tak\u017ce obowi\u0105zki wynikaj\u0105ce m.in. z udzia\u0142u w nabo\u017ce\u0144stwie, pogrzebie cz\u0142onka cechu czy finansowym wk\u0142adzie w op\u0142acenie grabarza\u2026<\/p>\n\n\n\n
Nieformalne organizacje cechowe funkcjonowa\u0142y w Wadowicach ju\u017c w XV wieku w postaci bractw, kt\u00f3re nie posiada\u0142y zatwierdzonych przez rajc\u00f3w miejskich czy ksi\u0119cia zatorskiego statut\u00f3w. Pierwsze statutowe cechy zrzesza\u0142y kowali, krawc\u00f3w, piwowar\u00f3w, sukiennik\u00f3w i szewc\u00f3w. Ten ostatni by\u0142 najwcze\u015bniej udokumentowanym, a zarazem najliczniejszym wadowickim cechem, wymienionym w dokumentach ju\u017c w 1484 roku, kiedy przywileje nada\u0142 mu ksi\u0105\u017c\u0119 zatorski W\u0142adys\u0142aw. Rozkwit organizacji cechowych nast\u0105pi\u0142 na prze\u0142omie XVI i XVII wieku. W 1601 roku w mie\u015bcie funkcjonowa\u0142o ich ju\u017c dwana\u015bcie. Cech zbiorowy posiadali bednarze i ko\u0142odzieje. Najprawdopodobniej nale\u017celi do niego tak\u017ce inni rzemie\u015blnicy paraj\u0105cy si\u0119 obr\u00f3bk\u0105 drewna: cie\u015ble, snycerze i siodlarze. W zwi\u0105zku z tym, \u017ce staropolskie Wadowice by\u0142y wa\u017cnym o\u015brodkiem sukiennictwa i tkactwa, sw\u00f3j cech posiadali tak\u017ce sukiennicy, a ich statut sta\u0142 si\u0119 wzorem dla sukiennik\u00f3w \u017cywieckich. Rzemios\u0142o znacznie upad\u0142o w okresie potopu szwedzkiego. Aby ratowa\u0107 lokaln\u0105 produkcj\u0119 radni miejscy zwalniali rzemie\u015blnik\u00f3w z op\u0142at oraz wydawali nowe, korzystne dla cz\u0142onk\u00f3w cechu statuty. Cechy powoli odzyskiwa\u0142y znaczenie i w drugiej po\u0142owie XVII wieku by\u0142o ich jedena\u015bcie a skupia\u0142y kolejno: bednarzy, garncarzy, krawc\u00f3w, ku\u015bnierzy, piekarzy, piwowar\u00f3w, powro\u017anik\u00f3w, rze\u017anik\u00f3w, sukiennik\u00f3w, szewc\u00f3w i tkaczy. W XVIII wieku \u017ar\u00f3d\u0142a wymieniaj\u0105 cech kowali, kt\u00f3ry mia\u0142 co najmniej 200-letni\u0105 tradycj\u0119.<\/p>\n\n\n\n
Nie ulega w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce okres \u015bwietno\u015bci wadowickiego rzemios\u0142a przypad\u0142 na pocz\u0105tek wieku XVII. Po okresie upadku, kt\u00f3ry zapocz\u0105tkowa\u0142 \u201epotop\u201d a przypiecz\u0119towa\u0142y kontrybucje na\u0142o\u017cone na mieszczan przez konfederat\u00f3w barskich, nowe czasy dla rzemie\u015blnik\u00f3w przyni\u00f3s\u0142 niespodziewanie austriacki zaborca. Ju\u017c w 1778 roku cesarzowa Maria Teresa wyda\u0142a bowiem uniwersa\u0142 wprowadzaj\u0105cy nowe, korzystne dla cz\u0142onk\u00f3w organizacji cechowych regulacje.<\/p>\n\n\n\n
Jak na tle innych korporacji rzemie\u015blniczych funkcjonowali wadowiccy rze\u017anicy, piecz\u0119tuj\u0105cy si\u0119 prezentowan\u0105 dzisiaj piecz\u0119ci\u0105?<\/p>\n\n\n\n
<\/p>
Ich statut zatwierdzi\u0142 w 1618 roku kr\u00f3l Zygmunt III Waza. Obok typowych dla innych cech\u00f3w regulacji \u2013 w tym konieczno\u015b\u0107 udzia\u0142u w uroczysto\u015bciach ko\u015bcielnych i pogrzebach \u2013 dokument ten zawiera opis trybu wyzwalania mistrza. Przed promocj\u0105 przysz\u0142y mistrz musia\u0142 ui\u015bci\u0107 stosown\u0105 op\u0142at\u0119 na rzecz cechu w wysoko\u015bci jednej grzywny i 2 funt\u00f3w wosku oraz popisa\u0107 si\u0119 swoimi rze\u017anickimi umiej\u0119tno\u015bciami oprawiaj\u0105c wieprza. Nast\u0119pnie wyzwalany mistrz musia\u0142:\u2026 odprawi\u0107 i uczyni\u0107 na wszystkie mistrze juzyn\u0119 [czyli podwieczorek \u2013 MW] alias kolacyj\u0105 i k\u2019temu achtel piwa odda\u0107. Trzeba tu zaznaczy\u0107, \u017ce wspomniany achtel piwa to nie ma\u0142o bo 72 garnce, czyli oko\u0142o 160 litr\u00f3w tego popularnego napitku\u2026 Od mistrz\u00f3w rze\u017anickich wymagano ponadto aby szybko znajdywali sobie \u017cony na co mieli tylko rok czasu.<\/p>\n\n\n\n
W statucie okre\u015blono tak\u017ce liczb\u0119 jatek rze\u017aniczych (miejsc uboju zwierz\u0105t), kt\u00f3rych mia\u0142o by\u0107 dziesi\u0119\u0107. Miejsce na jatki wyznaczyli wadowiccy rajcy na rynku \u2013 by\u0142 to plac o wymiarach 12 na 18 \u0142okci, czyli w przybli\u017ceniu siedem na dziesi\u0119\u0107 metr\u00f3w. Wyznaczono tak\u017ce roczny czynsz w wysoko\u015bci 1 z\u0142otego, od ka\u017cdej jatki, kt\u00f3ry mia\u0142 by\u0107 p\u0142acony do kasy miejskiej do dnia \u015bw. Marcina (11 listopada). Statut gwarantowa\u0142 rze\u017anikom monopol na ub\u00f3j. Bez ich zgody nie mogli takiej dzia\u0142alno\u015bci prowadzi\u0107 \u017bydzi, oczywi\u015bcie gdyby osiedlili si\u0119 w Wadowicach (co nast\u0105pi\u0142o dopiero w wieku XIX). Ka\u017cdy kto \u0142ama\u0142by zakazy i pr\u00f3bowa\u0142 jednak handlowa\u0107 zosta\u0142by ukarany \u2013 jego mi\u0119so \u2013 jak m\u00f3wi dokument z \u201ewielkiej sztuki\u201d \u2013 zosta\u0142oby mu odebrane i przekazane na rzecz miejskiego szpitala.<\/p>\n\n\n\n
Monopol cechu nie dotyczy\u0142 jednak zagwarantowanych miejskimi i kr\u00f3lewskimi przywilejami niedziel. Ju\u017c w 1592 r., w celu o\u017cywienia wadowickiej gospodarki, umo\u017cliwiono wolny handel mi\u0119sem w niedziele, tzw. \u201ewolnizn\u0119\u201d. Sprzedawano w\u00f3wczas, bez przeszk\u00f3d ze strony cechu, por\u0105bane kawa\u0142ki wo\u0142owiny, ciel\u0119ciny, ko\u017aliny i wieprzowiny. P\u00f3\u017aniej miasto zacz\u0119\u0142o jednak pobiera\u0107 od handluj\u0105cych op\u0142aty \u2013 2 i 4 grosze. Kr\u00f3l Jan Kazimierz wyda\u0142 Wadowicom w 1649 roku przywilej wolnego handlu mi\u0119sem w ka\u017cd\u0105 niedziel\u0119, co w 20 lat p\u00f3\u017aniej potwierdzi\u0142 Micha\u0142 Korybut Wi\u015bniowiecki.<\/p>\n\n\n\n
Warto zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na relacje jakie \u0142\u0105czy\u0142y, a raczej dzieli\u0142y rze\u017anik\u00f3w z wadowickimi szewcami. Ot\u00f3\u017c interesy obu cech\u00f3w by\u0142y rozbie\u017cne. Rze\u017anicy chcieli swoje sk\u00f3ry sprzeda\u0107 jak najdro\u017cej, a szewcy \u2013 rzecz jasna \u2013 kupi\u0107 jak najtaniej i wym\u00f3c sta\u0142e ceny na surowiec. Z zapis\u00f3w taksy wojewodzi\u0144skiej z 1666 roku dowiadujemy si\u0119 jak wygl\u0105da\u0142 \u00f3wczesny cennik. Ot\u00f3\u017c koszt sk\u00f3ry ciel\u0119cej waha\u0142 si\u0119 mi\u0119dzy 12 a 15 gr, za sk\u00f3r\u0119 ja\u0142\u00f3wki trzeba by\u0142o zap\u0142aci\u0107 36 groszy, krowi\u0105 \u2013 2 do 3 groszy, wo\u0142ow\u0105 \u2013 3 do 5 groszy a barani\u0105 od 12 do 18 groszy. Najdro\u017csza by\u0142a sk\u00f3ra kozia, kt\u00f3ra kosztowa\u0142a 1 z\u0142oty i 6 groszy.<\/p>\n\n\n\n
Na koniec wybierzmy si\u0119 jeszcze na wadowicki targ po\u0142owy XVII wieku, na kt\u00f3rym sprzedawano m.in. wyroby lokalnych rzemie\u015blnik\u00f3w. W asortymencie handluj\u0105cych znajdowa\u0142o si\u0119 nie tylko mi\u0119so, np. ciel\u0119cina, za \u0107wiartk\u0119 kt\u00f3rej trzeba by\u0142o zap\u0142aci\u0107 od 6 do 15 groszy. Chleb \u201er\u017cany\u201d (czyli \u017cytni) kosztowa\u0142 2,5 grosza, nieco dro\u017cszy by\u0142 chleb pszenny kosztuj\u0105cy 3 grosze. Beczk\u0119 piwa mo\u017cna by\u0142o naby\u0107 za nieco ponad 5 z\u0142, a mocniejszy trunek \u2013 garniec gorza\u0142ki any\u017ckowej za 16 groszy\u2026 \u017beby mie\u0107 wyobra\u017cenie o warto\u015bci \u00f3wczesnego pieni\u0105dza podam, \u017ce w latach 60. XVII wieku wadowickie domy mieszkalne wyceniano w transakcjach kupna \u2013 sprzeda\u017cy \u015brednio na kwot\u0119 od 250 do 290 z\u0142otych.<\/p>\n\n\n\n
<\/div>\n\n\n\n\n\n![\"\"](\"https:\/\/sigillarium.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/02\/Kazimierz-godlo-cechu-rzeznikow.jpg\")
<\/figure><\/div>\n\n\n\nIl. 3. God\u0142o cechu rze\u017anik\u00f3w kazimierskich, XVI wiek
(\u017ar\u00f3d\u0142o: A. Chmiel, God\u0142a rzemie\u015blnicze i przemys\u0142owe krakowskie od po\u0142owy XIV w. a\u017c do XX w., Krak\u00f3w 1922, s. 37).<\/p>\n<\/div>\n\n\n\n
<\/div>\n\n\n\n\n![\"\"](\"https:\/\/sigillarium.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/02\/Kleparz-godlo-cechu-rzeznikow.jpg\")
<\/figure><\/div>\n\n\n\nIl. 4. God\u0142o cechu rze\u017anik\u00f3w kleparskich, XVI wiek
(\u017ar\u00f3d\u0142o: A. Chmiel, God\u0142a rzemie\u015blnicze i przemys\u0142owe krakowskie od po\u0142owy XIV w. a\u017c do XX w., Krak\u00f3w 1922, s. 37).<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n
<\/div>\n\n\nBibliografia:<\/p>\n
A. Chmiel, God\u0142a rzemie\u015blnicze i przemys\u0142owe krakowskie od po\u0142owy XIV w. a\u017c do XX w., Krak\u00f3w 1922.<\/p>\n
J. G\u0142\u00f3wka, Piecz\u0119cie w archiwaliach Dzia\u0142u Historii Muzeum Narodowego w Kielcach, \u201eRocznik Muzeum Narodowego w Kielcach\u201d, t. 17, 1993, s. 215-227.<\/p>\n
K. Iwa\u0144ska, Dzieje i kultura \u017byd\u00f3w w Wadowicach w latach 1864-1945, Krak\u00f3w 2016.<\/p>\n
L. J. Ko\u015bcielak, Trzy cechowe t\u0142oki piecz\u0119tne z Elbl\u0105ga, \u201eKomunikaty Mazursko-Warmi\u0144skie\u201d, nr 1, 1981, s. 119-122.<\/p>\n
K. Ko\u017abia\u0142, Wadowice na tle osad starostwa zatorskiego. Zarys dziej\u00f3w do 1772 roku, \u201eWadoviana. Przegl\u0105d historyczno-kulturalny\u201d, nr 3, 1999, s. 34-50.<\/p>\n
K. Meus, Wadowice 1772-1914. Studium przypadku miasta galicyjskiego, Krak\u00f3w 2013.<\/p>\n
Z. Noga, Z dziej\u00f3w Wadowic w XVII \u2013 XVIII wieku (do czasu I rozbioru Polski w roku 1772), w: Wadowice. Studia z dziej\u00f3w miasta, red. E. Kotowiecki, A. Nowakowski, G. Studnicki, Wadowice 1997, s. 63-94.<\/p>\n
A. Nowakowski, Z dziej\u00f3w miasta i parafii Wadowice, Krak\u00f3w 1985.<\/p>\n
K. K. Prokop, Ksi\u0119stwa o\u015bwi\u0119cimskie i zatorskie wobec Korony Polskiej w latach 1438-1513. Dzieje polityczne, Rozprawy Wydzia\u0142u Historyczno-Filozoficznego PAU, t. 97, Krak\u00f3w 2002.<\/p>\n
J. Rajman, \u015aredniowieczne Wadowice na tle osadnictwa nad Skaw\u0105 i Wieprz\u00f3wk\u0105, w: Wadowice. Studia z dziej\u00f3w miasta, red. E. Kotowiecki, A. Nowakowski, G. Studnicki, Wadowice 1997, s. 43-62.<\/p>\n
G. Trafalski, Piecz\u0119cie cechowe w zbiorach Muzeum Diecezjalnego w P\u0142ocku, \u201eRocznik Towarzystwa Naukowego P\u0142ockiego\u201d, t. VIII, 2016, s. 181-230.<\/p>\n\n\n
\n\n\n\nOpublikowano za zgod\u0105 Muzeum Miejskiego w Wadowicach<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Marcin WitkowskiTekst opublikowano na stronie Muzeum Miejskiego w Wadowicach (20 Kwietnia 2020) https:\/\/wck.wadowice.pl XVII-wieczna piecz\u0119\u0107 wadowickiego cechu rze\u017anik\u00f3w Pierwszym obiektem, kt\u00f3ry prezentujemy w ramach cyklu \u201eHistoria jednego eksponatu\u201d jest XVII-wieczna… <\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"parent":0,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","meta":{"footnotes":""},"class_list":["post-11320","page","type-page","status-publish","hentry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/sigillarium.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/11320","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/sigillarium.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/sigillarium.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sigillarium.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sigillarium.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=11320"}],"version-history":[{"count":38,"href":"https:\/\/sigillarium.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/11320\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":19868,"href":"https:\/\/sigillarium.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/11320\/revisions\/19868"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/sigillarium.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=11320"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}
Pierwszym obiektem, kt\u00f3ry prezentujemy w ramach cyklu \u201eHistoria jednego eksponatu\u201d jest XVII-wieczna piecz\u0119\u0107 wadowickiego cechu rze\u017anik\u00f3w. Jak ka\u017cdy muzealny przedmiot kryje w sobie tajemnice i stanowi przedmiot bada\u0144.<\/p>\n\n\n\n
Na osadzonym na drewnianym trzonku okr\u0105g\u0142ym t\u0142oku piecz\u0119tnym w tzw. polu legendy (otaczaj\u0105cym w\u0142a\u015bciwe pole piecz\u0119ci) widnieje napis: SIGIL. CIVIT WADOWICE LANIORUM. Je\u015bli rozwiniemy skr\u00f3ty poszczeg\u00f3lnych s\u0142\u00f3w otrzymamy: SIGIL.(lum) CIVIT(atis) WADOWICE LANIORUM, czyli: \u201epiecz\u0119\u0107 rze\u017anik\u00f3w miasta Wadowice\u201d.<\/p>\n\n\n\n
<\/figure><\/div>\n\n\n\nIl. 1. Matryca t\u0142oka piecz\u0119tnego rze\u017anik\u00f3w miasta Wadowic
(fot. Muzeum Miasta Wadowic)<\/p>\n<\/div>\n\n\n\n
<\/p>
Przyjrzyjmy si\u0119 teraz polu piecz\u0119ci. Znajduj\u0105 si\u0119 w nim symbole charakterystyczne dla rze\u017anickiej profesji: n\u00f3\u017c (ustawiony ostrzem do g\u00f3ry), top\u00f3r rze\u017anicki (ustawiony pionowo ostrzem w lewo) i narz\u0119dzie, kt\u00f3rego w\u0142a\u015bciwo\u015b\u0107 do dzisiaj trudno jednoznacznie rozszyfrowa\u0107 \u2013 ostrza\u0142ka do no\u017cy a mo\u017ce hak rze\u017aniczy? R\u0105bka tajemnicy uchyli\u0142a analiza gode\u0142 rzemie\u015blniczych i przemys\u0142owych Krakowa dokonana w 1922 roku przez wybitnego historyka i archiwist\u0119 Adama Chmiela, obejmuj\u0105ca okres od XIV do XX wieku. Narz\u0119dzie przedstawione na pochodz\u0105cej z lat 60. XVIII wieku piecz\u0119ci rze\u017anik\u00f3w kleparskich \u2013 identyczne z tym z wadowickiej piecz\u0119ci \u2013 Chmiel opisa\u0142 jako \u201enarz\u0119dzie \u017celazne zako\u0144czone od g\u00f3ry i od do\u0142u kul\u0105\u201d. Nie daje to jednak odpowiedzi na pytanie czym ten przedmiot w istocie jest. Do rozwi\u0105zania zagadki tajemniczego symbolu wydaje si\u0119 zbli\u017ca\u0107 nas opis XVI-wiecznej piecz\u0119ci rze\u017anik\u00f3w kazimierskich. Obok no\u017ca i topora, znajduje si\u0119 bowiem na niej symbol, kt\u00f3ry znawca dziej\u00f3w Krakowa opisa\u0142 jako \u201esiekacz z pier\u015bcieniem\u201d\u2026 By\u0107 mo\u017ce to w\u0142a\u015bnie owo narz\u0119dzie znajduje si\u0119 na piecz\u0119ci wadowickich rze\u017anik\u00f3w?<\/p>\n\n\n\n
<\/p>
Co cechowe piecz\u0119cie m\u00f3wi\u0105 nam o przesz\u0142o\u015bci?
Si\u0119gaj\u0105 one swoimi pocz\u0105tkami prze\u0142omu XIII i XIV wieku kiedy, wraz z lokacj\u0105 miast na wzorach zachodnich, rzemie\u015blnicy zacz\u0119li \u0142\u0105czy\u0107 si\u0119 w zorganizowane korporacje \u2013 bractwa i cechy. Najstarsze zachowane piecz\u0119cie pochodz\u0105 z wieku XIV i nale\u017ca\u0142y do krakowskich cech\u00f3w pa\u015bnik\u00f3w i \u2013 co wa\u017cne dla naszych rozwa\u017ca\u0144 \u2013 rze\u017anik\u00f3w. Organizacje te mia\u0142y prawo wystawiania dokument\u00f3w a to wi\u0105za\u0142o si\u0119 z konieczno\u015bci\u0105 ich uwierzytelniania odciskiem na laku. Cechowe god\u0142o stawa\u0142o si\u0119 wi\u0119c znakiem reprezentacyjnym, wyr\u00f3\u017cniaj\u0105cym przedstawicieli okre\u015blonej profesji, \u015bwiadcz\u0105cym o jego zorganizowaniu, wewn\u0119trznej stabilizacji i samorz\u0105dzie. T\u0142ok piecz\u0119tny, starszy cechu przechowywa\u0142 w specjalnej skrzynce, tzw. ladzie, wraz ze statutem, insygniami w\u0142adzy mistrza cechu oraz skarbem.<\/p>\n\n\n\n
<\/figure>\n<\/figure>\n\n\n\nIl. 2. T\u0142ok piecz\u0119tny rze\u017anik\u00f3w miasta Wadowic
(fot. Muzeum Miasta Wadowic)<\/p>\n<\/div>\n\n\n\n
Zajmijmy si\u0119 teraz \u201erodzimymi\u201d cechami \u2013 ich organizacj\u0105 i funkcjonowaniem w lokalnej spo\u0142eczno\u015bci.<\/p>\n\n\n\n
Staropolskie Wadowice by\u0142y klasycznym przyk\u0142adem ma\u0142ego, rzemie\u015blniczego miasteczka. Trudni\u0105cy si\u0119 r\u00f3\u017cnymi profesjami mieszczanie zrzeszeni byli w cechy, kt\u00f3re chroni\u0142y ich interesy daj\u0105c ochron\u0119 przed konkurencj\u0105. Ka\u017cdy z cech\u00f3w posiada\u0142 w\u0142asny statut, wcze\u015bniej zatwierdzany przez rad\u0119 miejsk\u0105, okre\u015blaj\u0105cy prawa i obowi\u0105zki skupionych w nim rzemie\u015blnik\u00f3w, zar\u00f3wno w kwestiach organizacyjnych, zawodowych jak i religijnych. Statut regulowa\u0142 bowiem nie tylko awans zawodowy \u2013 od ucznia poprzez czeladnika do mistrza, ale tak\u017ce obowi\u0105zki wynikaj\u0105ce m.in. z udzia\u0142u w nabo\u017ce\u0144stwie, pogrzebie cz\u0142onka cechu czy finansowym wk\u0142adzie w op\u0142acenie grabarza\u2026<\/p>\n\n\n\n
Nieformalne organizacje cechowe funkcjonowa\u0142y w Wadowicach ju\u017c w XV wieku w postaci bractw, kt\u00f3re nie posiada\u0142y zatwierdzonych przez rajc\u00f3w miejskich czy ksi\u0119cia zatorskiego statut\u00f3w. Pierwsze statutowe cechy zrzesza\u0142y kowali, krawc\u00f3w, piwowar\u00f3w, sukiennik\u00f3w i szewc\u00f3w. Ten ostatni by\u0142 najwcze\u015bniej udokumentowanym, a zarazem najliczniejszym wadowickim cechem, wymienionym w dokumentach ju\u017c w 1484 roku, kiedy przywileje nada\u0142 mu ksi\u0105\u017c\u0119 zatorski W\u0142adys\u0142aw. Rozkwit organizacji cechowych nast\u0105pi\u0142 na prze\u0142omie XVI i XVII wieku. W 1601 roku w mie\u015bcie funkcjonowa\u0142o ich ju\u017c dwana\u015bcie. Cech zbiorowy posiadali bednarze i ko\u0142odzieje. Najprawdopodobniej nale\u017celi do niego tak\u017ce inni rzemie\u015blnicy paraj\u0105cy si\u0119 obr\u00f3bk\u0105 drewna: cie\u015ble, snycerze i siodlarze. W zwi\u0105zku z tym, \u017ce staropolskie Wadowice by\u0142y wa\u017cnym o\u015brodkiem sukiennictwa i tkactwa, sw\u00f3j cech posiadali tak\u017ce sukiennicy, a ich statut sta\u0142 si\u0119 wzorem dla sukiennik\u00f3w \u017cywieckich. Rzemios\u0142o znacznie upad\u0142o w okresie potopu szwedzkiego. Aby ratowa\u0107 lokaln\u0105 produkcj\u0119 radni miejscy zwalniali rzemie\u015blnik\u00f3w z op\u0142at oraz wydawali nowe, korzystne dla cz\u0142onk\u00f3w cechu statuty. Cechy powoli odzyskiwa\u0142y znaczenie i w drugiej po\u0142owie XVII wieku by\u0142o ich jedena\u015bcie a skupia\u0142y kolejno: bednarzy, garncarzy, krawc\u00f3w, ku\u015bnierzy, piekarzy, piwowar\u00f3w, powro\u017anik\u00f3w, rze\u017anik\u00f3w, sukiennik\u00f3w, szewc\u00f3w i tkaczy. W XVIII wieku \u017ar\u00f3d\u0142a wymieniaj\u0105 cech kowali, kt\u00f3ry mia\u0142 co najmniej 200-letni\u0105 tradycj\u0119.<\/p>\n\n\n\n
Nie ulega w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce okres \u015bwietno\u015bci wadowickiego rzemios\u0142a przypad\u0142 na pocz\u0105tek wieku XVII. Po okresie upadku, kt\u00f3ry zapocz\u0105tkowa\u0142 \u201epotop\u201d a przypiecz\u0119towa\u0142y kontrybucje na\u0142o\u017cone na mieszczan przez konfederat\u00f3w barskich, nowe czasy dla rzemie\u015blnik\u00f3w przyni\u00f3s\u0142 niespodziewanie austriacki zaborca. Ju\u017c w 1778 roku cesarzowa Maria Teresa wyda\u0142a bowiem uniwersa\u0142 wprowadzaj\u0105cy nowe, korzystne dla cz\u0142onk\u00f3w organizacji cechowych regulacje.<\/p>\n\n\n\n
Jak na tle innych korporacji rzemie\u015blniczych funkcjonowali wadowiccy rze\u017anicy, piecz\u0119tuj\u0105cy si\u0119 prezentowan\u0105 dzisiaj piecz\u0119ci\u0105?<\/p>\n\n\n\n
<\/p>
Ich statut zatwierdzi\u0142 w 1618 roku kr\u00f3l Zygmunt III Waza. Obok typowych dla innych cech\u00f3w regulacji \u2013 w tym konieczno\u015b\u0107 udzia\u0142u w uroczysto\u015bciach ko\u015bcielnych i pogrzebach \u2013 dokument ten zawiera opis trybu wyzwalania mistrza. Przed promocj\u0105 przysz\u0142y mistrz musia\u0142 ui\u015bci\u0107 stosown\u0105 op\u0142at\u0119 na rzecz cechu w wysoko\u015bci jednej grzywny i 2 funt\u00f3w wosku oraz popisa\u0107 si\u0119 swoimi rze\u017anickimi umiej\u0119tno\u015bciami oprawiaj\u0105c wieprza. Nast\u0119pnie wyzwalany mistrz musia\u0142:\u2026 odprawi\u0107 i uczyni\u0107 na wszystkie mistrze juzyn\u0119 [czyli podwieczorek \u2013 MW] alias kolacyj\u0105 i k\u2019temu achtel piwa odda\u0107. Trzeba tu zaznaczy\u0107, \u017ce wspomniany achtel piwa to nie ma\u0142o bo 72 garnce, czyli oko\u0142o 160 litr\u00f3w tego popularnego napitku\u2026 Od mistrz\u00f3w rze\u017anickich wymagano ponadto aby szybko znajdywali sobie \u017cony na co mieli tylko rok czasu.<\/p>\n\n\n\n
W statucie okre\u015blono tak\u017ce liczb\u0119 jatek rze\u017aniczych (miejsc uboju zwierz\u0105t), kt\u00f3rych mia\u0142o by\u0107 dziesi\u0119\u0107. Miejsce na jatki wyznaczyli wadowiccy rajcy na rynku \u2013 by\u0142 to plac o wymiarach 12 na 18 \u0142okci, czyli w przybli\u017ceniu siedem na dziesi\u0119\u0107 metr\u00f3w. Wyznaczono tak\u017ce roczny czynsz w wysoko\u015bci 1 z\u0142otego, od ka\u017cdej jatki, kt\u00f3ry mia\u0142 by\u0107 p\u0142acony do kasy miejskiej do dnia \u015bw. Marcina (11 listopada). Statut gwarantowa\u0142 rze\u017anikom monopol na ub\u00f3j. Bez ich zgody nie mogli takiej dzia\u0142alno\u015bci prowadzi\u0107 \u017bydzi, oczywi\u015bcie gdyby osiedlili si\u0119 w Wadowicach (co nast\u0105pi\u0142o dopiero w wieku XIX). Ka\u017cdy kto \u0142ama\u0142by zakazy i pr\u00f3bowa\u0142 jednak handlowa\u0107 zosta\u0142by ukarany \u2013 jego mi\u0119so \u2013 jak m\u00f3wi dokument z \u201ewielkiej sztuki\u201d \u2013 zosta\u0142oby mu odebrane i przekazane na rzecz miejskiego szpitala.<\/p>\n\n\n\n
Monopol cechu nie dotyczy\u0142 jednak zagwarantowanych miejskimi i kr\u00f3lewskimi przywilejami niedziel. Ju\u017c w 1592 r., w celu o\u017cywienia wadowickiej gospodarki, umo\u017cliwiono wolny handel mi\u0119sem w niedziele, tzw. \u201ewolnizn\u0119\u201d. Sprzedawano w\u00f3wczas, bez przeszk\u00f3d ze strony cechu, por\u0105bane kawa\u0142ki wo\u0142owiny, ciel\u0119ciny, ko\u017aliny i wieprzowiny. P\u00f3\u017aniej miasto zacz\u0119\u0142o jednak pobiera\u0107 od handluj\u0105cych op\u0142aty \u2013 2 i 4 grosze. Kr\u00f3l Jan Kazimierz wyda\u0142 Wadowicom w 1649 roku przywilej wolnego handlu mi\u0119sem w ka\u017cd\u0105 niedziel\u0119, co w 20 lat p\u00f3\u017aniej potwierdzi\u0142 Micha\u0142 Korybut Wi\u015bniowiecki.<\/p>\n\n\n\n
Warto zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na relacje jakie \u0142\u0105czy\u0142y, a raczej dzieli\u0142y rze\u017anik\u00f3w z wadowickimi szewcami. Ot\u00f3\u017c interesy obu cech\u00f3w by\u0142y rozbie\u017cne. Rze\u017anicy chcieli swoje sk\u00f3ry sprzeda\u0107 jak najdro\u017cej, a szewcy \u2013 rzecz jasna \u2013 kupi\u0107 jak najtaniej i wym\u00f3c sta\u0142e ceny na surowiec. Z zapis\u00f3w taksy wojewodzi\u0144skiej z 1666 roku dowiadujemy si\u0119 jak wygl\u0105da\u0142 \u00f3wczesny cennik. Ot\u00f3\u017c koszt sk\u00f3ry ciel\u0119cej waha\u0142 si\u0119 mi\u0119dzy 12 a 15 gr, za sk\u00f3r\u0119 ja\u0142\u00f3wki trzeba by\u0142o zap\u0142aci\u0107 36 groszy, krowi\u0105 \u2013 2 do 3 groszy, wo\u0142ow\u0105 \u2013 3 do 5 groszy a barani\u0105 od 12 do 18 groszy. Najdro\u017csza by\u0142a sk\u00f3ra kozia, kt\u00f3ra kosztowa\u0142a 1 z\u0142oty i 6 groszy.<\/p>\n\n\n\n
Na koniec wybierzmy si\u0119 jeszcze na wadowicki targ po\u0142owy XVII wieku, na kt\u00f3rym sprzedawano m.in. wyroby lokalnych rzemie\u015blnik\u00f3w. W asortymencie handluj\u0105cych znajdowa\u0142o si\u0119 nie tylko mi\u0119so, np. ciel\u0119cina, za \u0107wiartk\u0119 kt\u00f3rej trzeba by\u0142o zap\u0142aci\u0107 od 6 do 15 groszy. Chleb \u201er\u017cany\u201d (czyli \u017cytni) kosztowa\u0142 2,5 grosza, nieco dro\u017cszy by\u0142 chleb pszenny kosztuj\u0105cy 3 grosze. Beczk\u0119 piwa mo\u017cna by\u0142o naby\u0107 za nieco ponad 5 z\u0142, a mocniejszy trunek \u2013 garniec gorza\u0142ki any\u017ckowej za 16 groszy\u2026 \u017beby mie\u0107 wyobra\u017cenie o warto\u015bci \u00f3wczesnego pieni\u0105dza podam, \u017ce w latach 60. XVII wieku wadowickie domy mieszkalne wyceniano w transakcjach kupna \u2013 sprzeda\u017cy \u015brednio na kwot\u0119 od 250 do 290 z\u0142otych.<\/p>\n\n\n\n
<\/figure><\/div>\n\n\n\nIl. 3. God\u0142o cechu rze\u017anik\u00f3w kazimierskich, XVI wiek
(\u017ar\u00f3d\u0142o: A. Chmiel, God\u0142a rzemie\u015blnicze i przemys\u0142owe krakowskie od po\u0142owy XIV w. a\u017c do XX w., Krak\u00f3w 1922, s. 37).<\/p>\n<\/div>\n\n\n\n
<\/figure><\/div>\n\n\n\nIl. 4. God\u0142o cechu rze\u017anik\u00f3w kleparskich, XVI wiek
(\u017ar\u00f3d\u0142o: A. Chmiel, God\u0142a rzemie\u015blnicze i przemys\u0142owe krakowskie od po\u0142owy XIV w. a\u017c do XX w., Krak\u00f3w 1922, s. 37).<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n
Bibliografia:<\/p>\n
A. Chmiel, God\u0142a rzemie\u015blnicze i przemys\u0142owe krakowskie od po\u0142owy XIV w. a\u017c do XX w., Krak\u00f3w 1922.<\/p>\n
J. G\u0142\u00f3wka, Piecz\u0119cie w archiwaliach Dzia\u0142u Historii Muzeum Narodowego w Kielcach, \u201eRocznik Muzeum Narodowego w Kielcach\u201d, t. 17, 1993, s. 215-227.<\/p>\n
K. Iwa\u0144ska, Dzieje i kultura \u017byd\u00f3w w Wadowicach w latach 1864-1945, Krak\u00f3w 2016.<\/p>\n
L. J. Ko\u015bcielak, Trzy cechowe t\u0142oki piecz\u0119tne z Elbl\u0105ga, \u201eKomunikaty Mazursko-Warmi\u0144skie\u201d, nr 1, 1981, s. 119-122.<\/p>\n
K. Ko\u017abia\u0142, Wadowice na tle osad starostwa zatorskiego. Zarys dziej\u00f3w do 1772 roku, \u201eWadoviana. Przegl\u0105d historyczno-kulturalny\u201d, nr 3, 1999, s. 34-50.<\/p>\n
K. Meus, Wadowice 1772-1914. Studium przypadku miasta galicyjskiego, Krak\u00f3w 2013.<\/p>\n
Z. Noga, Z dziej\u00f3w Wadowic w XVII \u2013 XVIII wieku (do czasu I rozbioru Polski w roku 1772), w: Wadowice. Studia z dziej\u00f3w miasta, red. E. Kotowiecki, A. Nowakowski, G. Studnicki, Wadowice 1997, s. 63-94.<\/p>\n
A. Nowakowski, Z dziej\u00f3w miasta i parafii Wadowice, Krak\u00f3w 1985.<\/p>\n
K. K. Prokop, Ksi\u0119stwa o\u015bwi\u0119cimskie i zatorskie wobec Korony Polskiej w latach 1438-1513. Dzieje polityczne, Rozprawy Wydzia\u0142u Historyczno-Filozoficznego PAU, t. 97, Krak\u00f3w 2002.<\/p>\n
J. Rajman, \u015aredniowieczne Wadowice na tle osadnictwa nad Skaw\u0105 i Wieprz\u00f3wk\u0105, w: Wadowice. Studia z dziej\u00f3w miasta, red. E. Kotowiecki, A. Nowakowski, G. Studnicki, Wadowice 1997, s. 43-62.<\/p>\n
G. Trafalski, Piecz\u0119cie cechowe w zbiorach Muzeum Diecezjalnego w P\u0142ocku, \u201eRocznik Towarzystwa Naukowego P\u0142ockiego\u201d, t. VIII, 2016, s. 181-230.<\/p>\n\n\n
\n\n\n\n
Opublikowano za zgod\u0105 Muzeum Miejskiego w Wadowicach<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Marcin WitkowskiTekst opublikowano na stronie Muzeum Miejskiego w Wadowicach (20 Kwietnia 2020) https:\/\/wck.wadowice.pl XVII-wieczna piecz\u0119\u0107 wadowickiego cechu rze\u017anik\u00f3w Pierwszym obiektem, kt\u00f3ry prezentujemy w ramach cyklu \u201eHistoria jednego eksponatu\u201d jest XVII-wieczna… <\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"parent":0,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","meta":{"footnotes":""},"class_list":["post-11320","page","type-page","status-publish","hentry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/sigillarium.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/11320","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/sigillarium.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/sigillarium.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sigillarium.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sigillarium.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=11320"}],"version-history":[{"count":38,"href":"https:\/\/sigillarium.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/11320\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":19868,"href":"https:\/\/sigillarium.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/11320\/revisions\/19868"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/sigillarium.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=11320"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}