{"id":3733,"date":"2020-05-09T13:26:01","date_gmt":"2020-05-09T11:26:01","guid":{"rendered":"http:\/\/sigillarium.pl\/?page_id=3733"},"modified":"2022-03-13T14:46:55","modified_gmt":"2022-03-13T13:46:55","slug":"pieczecie-miejskie-i-gminne-oraz-wykonawcy-pieczeci-w-ksiestwie-warszawskim-i-krolestwie-polskim-do-1830-r","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/sigillarium.pl\/index.php\/pieczecie-miejskie-i-gminne-oraz-wykonawcy-pieczeci-w-ksiestwie-warszawskim-i-krolestwie-polskim-do-1830-r\/","title":{"rendered":"Wykonawcy piecz\u0119ci w Ksi\u0119stwie Warszawskim i Kr\u00f3lestwie Polskim"},"content":{"rendered":"\n
\n\n\n\n

Krzysztof Dorcz<\/strong>
Tekst zamieszczony w Roczniku Polskiego Towarzystwa Heraldycznego, T VI (XVII), Warszawa 2003, s. 63 – 72.<\/a><\/p>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n

Piecz\u0119cie miejskie i gminne oraz wykonawcy piecz\u0119ci<\/strong>
w Ksi\u0119stwie Warszawskim i Kr\u00f3lestwie Polskim (do 1830 r.)<\/strong><\/h2>\n\n\n\n
<\/div>\n\n\n\n

     Utworzone w 1807 r. Ksi\u0119stwo Warszawskie by\u0142o pa\u0144stwem scentralizowanym, wyposa\u017conym w rozbudowany aparat biurokratyczny1<\/sup>. Przyj\u0119ty model ustrojowy, zgodnie z zasad\u0105 unifikacji, mia\u0142 reprezentowa\u0107 sasko-polski herb pa\u0144stwowy, umieszczany m.in. na piecz\u0119ciach urz\u0119dowych i (w formie tablic) na siedzibach urz\u0119d\u00f3w. Herb ten przedstawia\u0142 na tarczy dwudzielnej w s\u0142up w polu prawym naprzemianleg\u0142e pasy czarne i z\u0142ote z le\u017c\u0105c\u0105 na nich w skos koron\u0105 \u201erucian\u0105\u201d zielon\u0105, w polu lewym czerwonym Or\u0142a Bia\u0142ego; tarcza spoczywa\u0142a na rozpi\u0119tym p\u0142aszczu kr\u00f3lewskim gronostajowym zwie\u0144czonym koron\u0105 kr\u00f3lewsk\u01052<\/sup>.

     Funkcjonowanie nowoczesnego pa\u0144stwa wi\u0105za\u0142o si\u0119 z konieczno\u015bci\u0105 stosowania przez wszystkie w\u0142adze i urz\u0119dy odpowiednich t\u0142ok\u00f3w piecz\u0119tnych3<\/sup>. Jedn\u0105 z form kontroli nad przebiegiem ich wytwarzania by\u0142y przysi\u0119gi sk\u0142adane przez grawer\u00f3w, wed\u0142ug \u00f3wczesnej nomenklatury piecz\u0119tarzy, rze\u017abiarzy piecz\u0119ci b\u0105d\u017a majstr\u00f3w sztycharzy. W 1808 r. przysi\u0119g\u0119 na \u201erze\u017abiarza piecz\u0119ci skarbowych\u201d z\u0142o\u017cy\u0142 przed Ministerium Skarbu w Warszawie Samuel M\u00fcncheimer4<\/sup>, syn Abrahama, grawera i piecz\u0119tarza przyby\u0142ego ze \u015al\u0105ska5<\/sup>. W 1810 r. piecz\u0119tarzem przysi\u0119g\u0142ym w Lublinie zosta\u0142 Lewek Lebersztein, za\u015b z\u0142o\u017cona przysi\u0119ga upowa\u017cni\u0142a go do wykonywania piecz\u0119ci na terenie ca\u0142ego departamentu lubelskiego6<\/sup>. Ponadto zwracano uwag\u0119 na czytelno\u015b\u0107 odcisk\u00f3w piecz\u0119tnych, co m.in. zapisano w \u201eRegulaminie pocztowym dla Xi\u0119stwa Warszawskiego\u201d7<\/sup>.

      Do piecz\u0119ci urz\u0119dowych zaliczono r\u00f3wnie\u017c piecz\u0119cie miast i gmin. W pierwszym przypadku oznacza\u0142o to przerwanie wielowiekowej tradycji funkcjonowania herb\u00f3w miejskich jako znak\u00f3w urz\u0119dowych i symboli samorz\u0105dno\u015bci. O wprowadzeniu herbu pa\u0144stwa na piecz\u0119cie miast stanowi\u0107 mia\u0142 dekret z 29 kwietnia 1811 r.8<\/sup>, ale wydaje si\u0119, \u017ce unifikacja piecz\u0119ci miejskich nie by\u0142a wynikiem jednego tylko zarz\u0105dzenia. Ju\u017c bowiem przed t\u0105 dat\u0105 wiele miast, przynajmniej wielkopolskich, wprowadzi\u0142o na swe piecz\u0119cie symbolik\u0119 pa\u0144stwow\u01059<\/sup>. Przyk\u0142adem mog\u0105 by\u0107 piecz\u0119cie takich miast, jak: \u0141ask (z legend\u0105 BURMISTRZ MIASTA \u0141ASK)10<\/sup>,1 1 \u0141\u0119czyca (z legend\u0105 MIASTO WYDZIA\u0141OWE \u0141\u0118CZYCA)11<\/sup>, Piotrk\u00f3w Trybunalski (z legend\u0105 BURMISTRZ MIASTA PIETERKOW)12<\/sup>.

      O wcze\u015bniejszej regulacji problemu symboliki napiecz\u0119tnej \u015bwiadczy te\u017c pismo prefekta departamentu p\u0142ockiego do Ministra Spraw Wewn\u0119trznych z 24 kwietnia 1811 r.:

\u201eNie b\u0119d\u0105c dot\u0105d zawiadomiony jakiej piecz\u0119ci w urz\u0119dowych pismach Rady Miejskie u\u017cywa\u0107 powinny, mam honor J. W. Ministra uprasza\u0107, a\u017ceby Rady Miejskie zatrzyma\u0142y dawne piecz\u0119cie miastom w\u0142a\u015bciwe, kt\u00f3rych dot\u0105d burmistrzowie u\u017cywali, z napisem stosownym do urz\u0119du, to jest Rada Miasta N w Departamencie P\u0142ockim […]\u201d

      W odpowiedzi wystosowanej 6 maja minister o\u015bwiadczy\u0142, \u017ce rady miejskie \u201emaj\u0105 u\u017cywa\u0107 dawnych piecz\u0119ci miastom w\u0142a\u015bciwych, kt\u00f3rych dot\u0105d burmistrze u\u017cywali, z napisem stosownym do ich urz\u0119du, to jest Rada Miasta N\u201d 13<\/sup>. Mo\u017cna zatem s\u0105dzi\u0107, \u017ce \u201edawne\u201d piecz\u0119cie ju\u017c posiada\u0142y herb Ksi\u0119stwa Warszawskiego, a wspomniany dekret z 29 kwietnia o tym obowi\u0105zku jedynie przypomina\u0142. Tak\u017ce w odpowiedzi do prefekta departamentu lubelskiego z 10 maja minister informowa\u0142, \u017ce burmistrzowie i w\u00f3jtowie maj\u0105 stosowa\u0107 piecz\u0119cie tylko z herbem pa\u0144stwowym14<\/sup>.

     Wydane zarz\u0105dzenia maj\u0105ce na celu ujednolicenie sfragistyki urz\u0119dowej okaza\u0142y si\u0119 niezbyt skuteczne15<\/sup>, szczeg\u00f3lnie na terenach w\u0142\u0105czonych do Ksi\u0119stwa Warszawskiego po wojnie z Austri\u0105. Dowodzi tego szereg przyk\u0142ad\u00f3w z departamentu radomskiego: w mie\u015bcie rz\u0105dowym Przedb\u00f3rz burmistrz u\u017cywa\u0142 jednocze\u015bnie starych piecz\u0119ci miejskich i nowego t\u0142oka z herbem pa\u0144stwowym, w miastach prywatnych Drzewica, Ko\u0144skie i Szyd\u0142owiec na piecz\u0119ciach utrzymywa\u0142y si\u0119 herby i god\u0142a lokalne, na piecz\u0119ciach \u201ePa\u0144stwa Gowarcz\u00f3w\u201d, \u201eW\u00f3jta Gminy Pa\u0144stwa R\u0105czek\u201d, gminy G\u00f3ry Mokre widnia\u0142y herby szlacheckie w\u00f3jt\u00f3w \u2014 dziedzic\u00f3w, w\u00f3jt gminy Bedlno u\u017cywa\u0142 piecz\u0119ci napisowej, za\u015b gromady Mnin i Topolice pos\u0142ugiwa\u0142y si\u0119 piecz\u0119ciami obrazkowymi16<\/sup>.

      Zmiana herbu Ksi\u0119stwa Warszawskiego, jaka nast\u0105pi\u0142a w wyniku uchwa\u0142y Rady Najwy\u017cszej z 25 czerwca 1813 r., spowodowa\u0142a konieczno\u015b\u0107 wymiany b\u0119d\u0105cych ju\u017c w u\u017cyciu t\u0142ok\u00f3w piecz\u0119tnych i emblemat\u00f3w. Nowy herb wyobra\u017ca\u0142 w polu czerwonym Or\u0142a Bia\u0142ego, za\u015b tarcz\u0119 typu angielskiego wie\u0144czy\u0142a korona kr\u00f3lewska. O tym, \u017ce uchwa\u0142\u0119 wprowadzano w \u017cycie nader opieszale, \u015bwiadczy ok\u00f3lnik dyrektora Skarbu Publicznego w departamencie bydgoskim z 15 marca 1814 r.:

\u201eStosownie do uchwa\u0142y Rady Najwy\u017cszej Ksi\u0119stwa Warszawskiego z dnia 25 czerwca 1813 r. i wezwania JW. naczelnika departamentu z dnia 9 marca r. b. zaleca wszystkim komorom, urz\u0119dom konsumpcyjnym, kasom powiatowym, magazynom solnym, poni\u017cej wymienionym, a\u017ceby herby nad domami wisz\u0105ce sasko-polskie, kt\u00f3re na or\u0142y polskie przerobione by\u0107 maj\u0105, niemniej piecz\u0105tki korespondencyjne najpierwsz\u0105 poczt\u0105 pod rubrum (Interes Skarbu) dyrektorowi Skarbu do odmienienia nades\u0142ali, gdy\u017c w przeciwnym razie, kt\u00f3ry by urz\u0105d temu zaleceniu zadosy\u0107 nie uczyni\u0142, odpowiedzialnym za zw\u0142ok\u0119 zostanie i do s\u0105du wojennego poci\u0105gni\u0119tym b\u0119dzie\u201d17<\/sup>.

      Mimo obowi\u0105zuj\u0105cych przepis\u00f3w nie wszystkie t\u0142oki piecz\u0119tne, szczeg\u00f3lnie w miastach ma\u0142ych, zosta\u0142y wymienione na aktualne i nadal w niekt\u00f3rych o\u015brodkach pos\u0142ugiwano si\u0119 piecz\u0119ciami z okresu I Rzeczypospolitej, nawet z legendami w j\u0119zyku \u0142aci\u0144skim. Charakterystyczne, \u017ce w tych samych o\u015brodkach na innych ni\u017c miejskie piecz\u0119ciach, np. s\u0105d\u00f3w czy urz\u0119d\u00f3w stanu cywilnego, wyst\u0119powa\u0142a ju\u017c oficjalna symbolika pa\u0144stwowa18<\/sup>. Inn\u0105 prawid\u0142owo\u015b\u0107 ukazuje wielo\u015b\u0107 piecz\u0119ci miast du\u017cych, np. Torunia, gdzie tylko w latach 1806- -1815 wykonano dla w\u0142adz municypalnych przynajmniej kilkana\u015bcie t\u0142ok\u00f3w z herbami miejskimi i pa\u0144stwowymi19<\/sup>.

Orze\u0142 Bia\u0142y reprezentowa\u0142 Ksi\u0119stwo Warszawskie zaledwie przez dwa lata, do czasu kiedy 20 czerwca 1815 r. zosta\u0142o og\u0142oszone Kr\u00f3lestwo Polskie. Ze wzgl\u0119du na to, \u017ce nowe w\u0142adze podtrzyma\u0142y zasad\u0119 obecno\u015bci herbu pa\u0144stwa na piecz\u0119ciach urz\u0119dowych, po raz trzeci w ci\u0105gu zaledwie o\u015bmiu lat, zasz\u0142a potrzeba ich wymiany. Tym razem na piecz\u0119cie trafi\u0142o god\u0142o rosyjsko-polskie wyobra\u017caj\u0105ce dwug\u0142owego or\u0142a cesarskiego, dzier\u017c\u0105cego w szponach miecz i ber\u0142o oraz jab\u0142ko panowania i maj\u0105cego na piersi tarcz\u0119 owaln\u0105 z or\u0142em polskim w koronie, po\u0142o\u017con\u0105 na rozpi\u0119tym p\u0142aszczu kr\u00f3lewskim zwie\u0144czonym koron\u0105; obie g\u0142owy or\u0142a czarnego by\u0142y koronowane, nad nimi unosi\u0142a si\u0119 korona cesarska20<\/sup>.

      W Kr\u00f3lestwie Polskim, podobnie jak w Ksi\u0119stwie Warszawskim, zapewne najwi\u0119cej problem\u00f3w z piecz\u0119ciami przysporzy\u0142y w\u0142adzom urz\u0119dy miejskie i gminne. God\u0142o pa\u0144stwowe, wraz z napisem KR\u00d3LESTWO POLSKIE, zacz\u0119\u0142o pojawia\u0107 si\u0119 na ich piecz\u0119ciach ju\u017c w drugiej po\u0142owie 1815 r.21<\/sup>, ale nie oznacza\u0142o to natychmiastowego wycofania piecz\u0119ci z symbolik\u0105 lokaln\u0105, u\u017cywan\u0105 tu i \u00f3wdzie do pocz\u0105tku lat dwudziestych22<\/sup>. Trzeba jednak przyzna\u0107, \u017ce w miar\u0119 up\u0142ywu czasu stare piecz\u0119cie traci\u0142y moc uwierzytelniania dokument\u00f3w, st\u0105d nieraz obok nich przystawiano piecz\u0119cie aktualne b\u0105d\u017a te\u017c piecz\u0119towano nimi akty o drugorz\u0119dnym znaczeniu23<\/sup>. Mimo to znane s\u0105 pr\u00f3by reaktywowania dawnej symboliki miejskiej na nowych piecz\u0119ciach, np. w Lipnie na Kujawach, gdzie obok god\u0142a pa\u0144stwowego umieszczono herb miasta24<\/sup>.

Piecz\u0119cie urz\u0119dowe w pierwszych latach istnienia Kr\u00f3lestwa Polskiego, wskutek braku klarownych dyspozycji w\u0142adz centralnych, charakteryzowa\u0142y si\u0119 nieustabilizowan\u0105 form\u0105 napis\u00f3w i r\u00f3\u017cnorodnymi stylizacjami god\u0142a25<\/sup>. Niekt\u00f3re piecz\u0119cie ukazuj\u0105 zupe\u0142nie amatorski poziom wykonania, co mo\u017cna wi\u0105za\u0107 z oszcz\u0119dno\u015bciami czynionymi przez zleceniodawc\u00f3w. Zale\u017cno\u015b\u0107 ta zosta\u0142a dostrze\u017cona w przypadku piecz\u0119ci pocztowych, tym staranniej wykonanych, im zamo\u017cniejsza stacja je zamawia\u0142a26<\/sup>.

      O pr\u00f3bie uporz\u0105dkowania sfragistyki urz\u0119dowej \u015bwiadczy reskrypt Komisji Rz\u0105dowej Spraw Wewn\u0119trznych i Policji (dalej: KRSWiP) z 1 sierpnia 1818 r., nakazuj\u0105cy zebranie i zniszczenie piecz\u0119ci \u201epo zgas\u0142ych Rz\u0105dach pozosta\u0142ych, a do doczesnego u\u017cytku niestosownych\u201d. Na zarz\u0105dzenie to powo\u0142a\u0142a si\u0119 15 lutego 1823 r. Komisja Wojew\u00f3dzka w P\u0142ocku, informuj\u0105c KRSWiP o zebraniu 224 t\u0142ok\u00f3w, z kt\u00f3rych 208 zosta\u0142o ju\u017c przetopionych, za\u015b uzyskany z nich mosi\u0105dz sprzedano za kwot\u0119 17 z\u0142otych27<\/sup>.

      Kolejny znany reskrypt KRSWiP nosi dat\u0119 11 pa\u017adziernika 1822 r. i zawiera tre\u015b\u0107 nast\u0119puj\u0105c\u0105:

\u201eDostrzega Komisja Rz\u0105:[dowa] w taksach pogorzeli, katastrach i innych pismach, i\u017c niekt\u00f3rzy z Komisarzy Obwodowych, W\u00f3jt\u00f3w i Burmistrz\u00f3w nie podaj\u0105 w\u0142a\u015bciwych swym Urz\u0119dom piecz\u0119ci, gdy\u017c daj\u0105 si\u0119 widzie\u0107 piecz\u0119cie albo Z niew\u0142a\u015bciwym herbem krajowym, albo z nieprzyzwoitym napisem, lub te\u017c bez \u017cadnych napis\u00f3w, co \u0142atwo mo\u017ce do nadu\u017cy\u0107 prowadzi\u0107. Zapobiegaj\u0105c przeto Komisja Rz\u0105:[dowa] nadal takowemu nieporz\u0105dkowi, poleca Kom:[isji] Wdzkiej [Wojew\u00f3dzkiej] jak najmocniej, aby natychmiast \u015bci\u0105gn\u0119\u0142a od Urz\u0119d\u00f3w sobie podw\u0142adnych wszelkie Urz\u0119dowe piecz\u0119cie niedok\u0142adne, a w miejsce tych zaprowadzi\u0142a piecz\u0119cie ka\u017cdemu Urz\u0119dowi w\u0142a\u015bciwe z herbem dla W\u0142adz Rz\u0105dowych przypisanym i napisem stosownym oraz nakaza\u0142a pod najsurowsz\u0105 odpowiedzialno\u015bci\u0105 nie innych, jak tylko tych u\u017cywa\u0107 we wszelkich pismach Urz\u0119dowych; dawne za\u015b wszelkie piecz\u0119cie Komisja Wdzka [Wojew\u00f3dzka] z przyzwoit\u0105 ostro\u017cno\u015bci\u0105 zniszczy\u0107 naka\u017ce i o skutku niniejszego reskryptu z\u0142o\u017cy Komisji Rz\u0105: [dowej ] raport\u201d [podpisa\u0142 Minister Prezyduj\u0105cy w zast\u0119pstwie radca stanu Staszic]28<\/sup>.

      Istot\u0105 wydanego zarz\u0105dzenia by\u0142a obawa KRSWiP przed nadu\u017cyciami, jakie ju\u017c niew\u0105tpliwie mia\u0142y miejsce. Skutkiem tego do za\u0142atwienia problemu piecz\u0119ci urz\u0119dowych, zaanga\u017cowany zosta\u0142 ca\u0142y aparat administracyjny, od Namiestnika Kr\u00f3lestwa Polskiego po w\u00f3jt\u00f3w gminnych.

      Procedury, kt\u00f3re zastosowano w terenie mo\u017cna prze\u015bledzi\u0107 na przyk\u0142adzie dzia\u0142a\u0144 w wojew\u00f3dztwie krakowskim. Dnia 26 listopada 1822 r. Komisja Wojew\u00f3dzka z siedzib\u0105 w Kielcach przekaza\u0142a reskrypt rz\u0105dowy do podleg\u0142ych jej obwod\u00f3w. Po up\u0142ywie kilku miesi\u0119cy Stanis\u0142aw Staszic podpisa\u0142 kolejny reskrypt KRSWiP z \u017c\u0105daniem przedstawienia raportu z akcji niszczenia piecz\u0119ci nieaktualnych i wprowadzania nowych29<\/sup>. W tej sytuacji komisarz obwodu kieleckiego skierowa\u0142 26 marca do gmin ok\u00f3lnik nadzwyczajny z formularzem, na kt\u00f3rym ka\u017cdy w\u00f3jt mia\u0142 odcisn\u0105\u0107 piecz\u0119cie swego urz\u0119du i przes\u0142a\u0107 go do nast\u0119pnej gminy. W efekcie, w jednym tylko obwodzie kieleckim (na 39 istniej\u0105cych w Kr\u00f3lestwie Polskim) zgromadzono oko\u0142o 120 r\u00f3\u017cnorodnych odcisk\u00f3w piecz\u0119ci gminnych: lakowych, tuszowych, okr\u0105g\u0142ych, owalnych, mniejszych, wi\u0119kszych, o rozmaitych rysunkach god\u0142a pa\u0144stwowego i niekiedy dosy\u0107 swobodnych uk\u0142adach napis\u00f3w; dwie piecz\u0119cie zawiera\u0142y herby szlacheckie30<\/sup>. Dopiero na podstawie tego materia\u0142u mo\u017cna by\u0142o przyst\u0105pi\u0107 do selekcji t\u0142ok\u00f3w, niszczenia niew\u0142a\u015bciwych i sprawiania poprawnych. W raporcie do KRSWiP z 15 kwietnia Komisja Wojew\u00f3dzka stwierdza\u0142a, \u017ce niszczenie piecz\u0119ci zosta\u0142o ju\u017c zarz\u0105dzone, ale operacja ich wymiany przed\u0142u\u017ca si\u0119 ze wzgl\u0119du na \u201ebrak majstr\u00f3w sztycharzy\u201d31<\/sup>.

By\u0142a to p\u00f3\u0142prawda, bowiem nieco wcze\u015bniej w\u0142adze wojew\u00f3dzkie otrzyma\u0142y ofert\u0119 Samuela M\u00fcncheimera, z dat\u0105 17 marca, w kt\u00f3rej grawer napisa\u0142:

\u201eB\u0119d\u0105c przysi\u0119g\u0142ym piecz\u0119tarzem w mie\u015bcie Warszawa zamieszka\u0142ym, gdy ukaza\u0142o si\u0119 urz\u0105dzenie, aby wszystkie Urz\u0119dy tako Burmistrzowskie jak i W\u00f3jtowskie w piecz\u0119cie jedn\u0105 form\u0119 oznaczaj\u0105ce zaopatrzeni zostali, Komisja Wojew\u00f3dztwa Mazowieckiego czynno\u015b\u0107 t\u0119, to jest zrobienie piecz\u0119ci na ca\u0142e wojew\u00f3dztwo mnie poruczy\u0142a. Pragn\u0105c jednak\u017ce, aby i dla Wojew\u00f3dztwa Krakowskiego piecz\u0119cie w jednej formie i nie przez fuszer\u00f3w lecz przysi\u0119g\u0142ego piecz\u0119tarza zrobione by\u0107 mog\u0142y, zanosz\u0119 do Prze\u015bwietnej Komisji Wojew\u00f3dztwa Krakowskiego pro\u015bb\u0119, aby je\u017celi uzna tak\u0105 potrzeb\u0119 i zechce poruczy\u0107 ze swego Wojew\u00f3dztwa podpisanemu t\u0119 czynno\u015b\u0107, raczy nades\u0142a\u0107 do Komisji Wojew\u00f3dztwa Mazowieckiego specyfikacj\u0119 Burmistrz\u00f3w i W\u00f3jt\u00f3w, jako te\u017c i obwod\u00f3w, sk\u0105d podpisany z \u0142atwo\u015bci\u0105 otrzyma, lub te\u017c wprost przez poczt\u0119. Co si\u0119 tyczy ceny, za jak\u0105 podpisany dla Wojew\u00f3dztwa Krakowskiego zrobi\u0107 deklaruje, ta jest od piecz\u0119ci do tuszu 2. P. [z\u0142otych polskich] osiem, od piecz\u0119ci do laku tyle\u017c, obie wi\u0119c kosztowa\u0107 b\u0119d\u0105 2. P. szesna\u015bcie. Oczekuj\u0105c pomy\u015blnej rezolucji zostaje najni\u017cszy s\u0142uga Samuel M\u00fcncheimer.
Ps. Piecz\u0119cie stalowe i maszyny do plombowania, jako te\u017c formy do lania plomb dla Burmistrz\u00f3w i Urz\u0119d\u00f3w Starszych, pod\u0142ug formy jak robi\u0142em dla Wojew\u00f3dztwa Mazowieckiego, u mnie mog\u0105 by\u0107 zrobione\u201d32<\/sup>.

      Oferta S. M\u00fcncheimera nie zosta\u0142a przyj\u0119ta, gdy\u017c zdaniem Komisji Wojew\u00f3dzkiej zamawianie t\u0142ok\u00f3w piecz\u0119tnych le\u017ca\u0142o w gestii poszczeg\u00f3lnych urz\u0119d\u00f3w. Z tych samych wzgl\u0119d\u00f3w Komisja odrzuci\u0142a ofert\u0119 grawera Szlamy Buchaltera z Ostrowca (\u015awi\u0119tokrzyskiego)33<\/sup>.

Istotne aspekty sprawy piecz\u0119ci urz\u0119dowych zawieraj\u0105 dwa raporty Komisji Wojew\u00f3dztwa Sandomierskiego z siedzib\u0105 w Radomiu, adresowane do KRSWiP. W pierwszym raporcie, z 20 lutego 1823 r., stwierdzono, \u017ce gromadzenie piecz\u0119ci by\u0142o zaj\u0119ciem \u017cmudnym, za\u015b op\u00f3\u017anienia powodowa\u0142y inne wa\u017cne czynno\u015bci s\u0142u\u017cbowe. W drugim raporcie, z 12 sierpnia, podano, \u017ce zebrana zosta\u0142a ju\u017c wi\u0119ksza cz\u0119\u015b\u0107 odcisk\u00f3w piecz\u0119ci urz\u0119d\u00f3w municypalnych i w\u00f3jt\u00f3w gmin. Znaczna ich cz\u0119\u015b\u0107 by\u0142a \u201enader nikczemnie wyrobiona\u201d; na wi\u0119kszo\u015bci nad god\u0142em widnia\u0142 napis \u201eKr\u00f3lestwo Polskie\u201d, a pod god\u0142em nazwy urz\u0119du i miejscowo\u015bci. W nast\u0119pnej kolejno\u015bci Komisja Wojew\u00f3dzka prosi\u0142a Komisj\u0119 Rz\u0105dow\u0105 o podanie poprawnych wzor\u00f3w piecz\u0119ci i okre\u015blenie trybu ich wprowadzania:

\u201e… czyli do\u0142\u0105czaj\u0105ce si\u0119 tu wzory dw\u00f3ch piecz\u0119ci z Wojew\u00f3dztwa Mazowieckiego mog\u0105 s\u0142u\u017cy\u0107 pod tym wzgl\u0119dem za zasad\u0119. Niemniej, czyli W\u00f3jci Gminni do sprawienia sobie takowych jednostajnych piecz\u0119ci, je\u017celi by dobrowolnie do tego uporz\u0105dkowania nie zastosowali si\u0119, zmuszeni by\u0107 maj\u0105\u201d34<\/sup>.

      Dodatkow\u0105 komplikacj\u0119, zwi\u0105zan\u0105 z u\u017cywaniem piecz\u0119ci, stwarza\u0142y kradzie\u017ce b\u0105d\u017a zagini\u0119cia t\u0142ok\u00f3w. Fakty takie musia\u0142y by\u0107 zg\u0142aszane w\u0142adzom nadrz\u0119dnym, kt\u00f3re zarz\u0105dza\u0142y poszukiwania na znacznym nieraz obszarze. O zaistnia\u0142ych wypadkach informowa\u0142y tak\u017ce \u201eDzienniki Urz\u0119dowe\u201d poszczeg\u00f3lnych wojew\u00f3dztw, np. 2 pa\u017adziernika 1823 r. Wydzia\u0142 Policji Komisji Wojew\u00f3dztwa Mazowieckiego w Warszawie opublikowa\u0142 komunikat tej tre\u015bci:

\u201eZawiadomiona raportem Komisarza Obwodu Kujawskiego i odezw\u0105 Komisji Wojew\u00f3dztwa P\u0142ockiego, i\u017c w\u00f3jtom gmin Ostrow\u0105s i Czarnocina skradzione zosta\u0142y piecz\u0119cie urz\u0119dowe z napisami u g\u00f3ry Kr\u00f3lestwo Polskie, a u do\u0142u Woyt Gminy Ostrow\u0105s, na drugiej za\u015b Woyt Gminy Czarnocina w Obwodzie Przasnyskim. Celem przeto zapobie\u017cenia, aby sprawcy kradzie\u017cy piecz\u0119ci tych nie u\u017cywali do pism dla dokonania z\u0142ych czyn\u00f3w podrobi\u0107 si\u0119 mog\u0105cych, poleca w\u00f3jtom, prezydentom i burmistrzom, aby na wszelkie pisma po dniu 15 wrze\u015bnia r. b. [roku bie\u017c\u0105cego] wydane i wy\u017cej opisanymi piecz\u0119ciami opatrzone, piln\u0105 zwracali baczno\u015b\u0107 i w razie spostrze\u017cenia posiadacza takowych pism, do \u015bcis\u0142ej odpowiedzialno\u015bci s\u0105dowej poci\u0105gn\u0119li.
Uwiadamia przy tym Komisja Wojew\u00f3dzka, i\u017c w miejscu skradzionych piecz\u0119ci sprawione zosta\u0142y inne, a mianowicie: przez w\u00f3jta gminy Ostrow\u0105s z napisem u g\u00f3ry Woiew\u00f3dztwo Mazowieckie, Obw\u00f3d Kuiawski, u do\u0142u Woyt Gminy Ostrow\u0105s, a przez w\u00f3jta gminy Czarnocina z napisem jak pierwsza i dodatkiem Nro 2, kt\u00f3rymi odt\u0105d wszelkie urz\u0119dowe pisma przez nich wydawane, opatrywane b\u0119d\u0105\u201d35<\/sup>.

      Z powy\u017cszego komunikatu mo\u017cna wnioskowa\u0107, \u017ce w przypadku utraty piecz\u0119ci obowi\u0105zywa\u0142a zasada zg\u0142aszania takich fakt\u00f3w w\u0142adzom nadrz\u0119dnym oraz wykonania nowych t\u0142ok\u00f3w. Innym przyk\u0142adem mo\u017ce by\u0107 zaginiona piecz\u0119\u0107 w\u00f3jta gminy Ha\u0144cza w wojew\u00f3dztwie krakowskim, jak podano, \u201ewielko\u015bci dwuz\u0142ot\u00f3wki z or\u0142em dartym, wewn\u0105trz ma\u0142ym polskim\u201d, w miejsce kt\u00f3rej sprawiono nowy t\u0142ok owalny, z napisem otokowym36<\/sup>.

Najprawdopodobniej jeszcze w pierwszym kwartale 1824 r. nie by\u0142o jednolitego wzoru piecz\u0119ci miejskich i gminnych. Du\u017ca liczba zam\u00f3wie\u0144 na t\u0142oki piecz\u0119tne musia\u0142a powodowa\u0107 po\u015bpiech w ich realizacji, co niekorzystnie odbija\u0142o si\u0119 na jako\u015bci t\u0142ok\u00f3w i wymusza\u0142o cz\u0119ste reperacje. Znaczna liczba \u201enikczemnie wyrobionych\u201d piecz\u0119ci opuszcza\u0142a warsztaty grawer\u00f3w \u017cydowskich. Donosi\u0142 o tym komisarz obwodu rawskiego, twierdz\u0105c, \u017ce niekt\u00f3re piecz\u0119cie \u201enawet podobie\u0144stwa do herbu nie mia\u0142y\u201d, poniewa\u017c burmistrzowie i w\u00f3jtowie \u201etakowe piecz\u0119cie dawali wyrabia\u0107 \u017bydom mosi\u0119\u017cnikom sztuki piecz\u0119tarskiej nie znaj\u0105cym\u201d37<\/sup>.

      W celu opanowania problemu piecz\u0119ci urz\u0119dowych, 8 kwietnia 1824 r. Komisja Rz\u0105dowa Wojny skierowa\u0142a do Namiestnika Kr\u00f3lestwa Polskiego projekt ustanowienia piecz\u0119tarzy przysi\u0119g\u0142ych38<\/sup> *. Konieczno\u015b\u0107 takiego rozwi\u0105zania motywowana by\u0142a rosn\u0105c\u0105 fal\u0105 nadu\u017cy\u0107, kt\u00f3re nale\u017ca\u0142o opanowa\u0107 zarz\u0105dzeniami policyjnymi. Po zatwierdzeniu projektu przez Namiestnika, KRSWiP 21 kwietnia wyda\u0142a taki reskrypt:

\u201eDla pow\u015bci\u0105gni\u0119cia zag\u0119szczonego przest\u0119pstwa fabrykacji i fa\u0142szowania piecz\u0119ci urz\u0119dowych, Ksi\u0105\u017c\u0119 Namiestnik Kr\u00f3lewski uznawszy potrzeb\u0119 zapobie\u017cy\u0107 nadu\u017cyciom tego rodzaju przez przepisy i ograniczenia policyjne, reskryptem swym z dnia 16 bm. o\u015bwiadczy\u0142 Komisji Rz\u0105dowej Spraw Wewn\u0119trznych i Policji wol\u0119 swoj\u0105, a\u017ceby w stolicy kraju dw\u00f3m, w ka\u017cdym za\u015b mie\u015bcie wojew\u00f3dzkim jednemu tylko piecz\u0119tarzowi przysi\u0119g\u0142emu dozwolone by\u0142o za wiedz\u0105 w\u0142adzy miejscowej wyrzynanie piecz\u0119ci urz\u0119dowych, tudzie\u017c a\u017ceby ustanowieni do tego piecz\u0119tarze og\u0142oszeni zostali z obostrzeniem, i\u017c skoro by inny piecz\u0119tarz, a nie ten, kt\u00f3rego w\u0142adza Rz\u0105dowa upowa\u017cni\u0142a i przysi\u0119g\u0105 zobowi\u0105za\u0142a, powa\u017cy\u0142 si\u0119 wyrzyna\u0107 jakiejkolwiek b\u0105d\u017a w\u0142adzy piecz\u0119\u0107 urz\u0119dow\u0105, jako fa\u0142szerz do s\u0105du po kary odes\u0142any zostanie […]. Minister Prezyduj\u0105cy, wz-twie [w zast\u0119pstwie] Radca Stanu Ko\u017amian, Sekretarz Jeneralny\u201d39<\/sup>.

      Na podstawie tego rozporz\u0105dzenia w Warszawie ustanowiono dw\u00f3ch piecz\u0119tarzy przysi\u0119g\u0142ych: Samuela Mimcheimera (uznano jego przysi\u0119g\u0119 z 11 marca 1808 r.) i Moj\u017cesza Da- widsona Steinschneidera, prowadz\u0105cego warsztat przy ulicy Rymarskiej 743. Ten\u017ce przysi\u0119ga\u0142, \u017ce \u017cadnych piecz\u0119ci urz\u0119dowych bez upowa\u017cnienia wykonywa\u0142 nie b\u0119dzie, jak r\u00f3wnie\u017c, \u017ce \u201enie omieszka\u201d donie\u015b\u0107 Urz\u0119dowi Municypalnemu, gdyby kto\u015b nielegalnie uprawia\u0142 taki proceder40<\/sup>. W Lublinie piecz\u0119tarzem przysi\u0119g\u0142ym mianowano Hersza Raubergera, w P\u0142ocku Jana Szantza (chrze\u015bcijanina, kt\u00f3ry potrzebne narz\u0119dzia sprowadzi\u0142 z Berlina), w Radomiu Fiszela Silberspitza, w Siedlcach Izaaka Szafierszteina.

      W Kielcach godno\u015b\u0107 piecz\u0119tarza wojew\u00f3dzkiego uzyska\u0142 Lewek Meryn z miasta Pilica. Najpierw, 20 lipca 1824 r., wystosowa\u0142 pismo do komisarza obwodu olkuskiego z pytaniem \u201eczy przysi\u0119ga t\u0142umacza jest w\u0142a\u015bciw\u0105 dla rze\u017abiarza piecz\u0119ci\u201d. By\u0142 bowiem t\u0142umaczem przysi\u0119g\u0142ym przy S\u0105dzie Pokoju w Olkuszu i od o\u015bmiu lat wykonywa\u0142 piecz\u0119cie dla urz\u0119d\u00f3w i os\u00f3b prywatnych. Nast\u0119pnie, 3 wrze\u015bnia, zwr\u00f3ci\u0142 si\u0119 do Komisji Wojew\u00f3dztwa Krakowskiego z pro\u015bb\u0105 o powierzenie mu funkcji piecz\u0119tarza przysi\u0119g\u0142ego. Z kolei Komisja 25 wrze\u015bnia skierowa\u0142a pismo z pytaniem do KRSWiP, czy mo\u017ce L. Merynowi (w nale Lewek Merc) jako nie zamieszka\u0142emu w Kielcach tak\u0105 funkcj\u0119 powierzy\u0107. W pi\u015bmie wskazano na brak w mie\u015bcie wyspecjalizowanych grawer\u00f3w piecz\u0119ci po\u015br\u00f3d chrze\u015bcijan, nie wspomniano jednak o tym, \u017ce w reskrypcie rz\u0105dowym z 28 maja S. Staszic zezwala\u0142 na powierzenie tej funkcji \u017bydowi, \u201edop\u00f3ki nie zg\u0142osi si\u0119 chrze\u015bcijanin\u201d41<\/sup>. Najwidoczniej w wyniku pozytywnej odpowiedzi w\u0142adz rz\u0105dowych, komisarz obwodu olkuskiego poleci\u0142 zainteresowanemu przedstawi\u0107 kilkana\u015bcie \u201ewycisk\u00f3w uskutecznionych przez siebie Rze\u017ab Herbowych\u201d wraz z cenami za ich wykonanie. Po jego akceptacji (\u201erze\u017aby dosy\u0107 przyzwoite\u201d), decyzj\u0119 o mianowaniu Meryna piecz\u0119tarzem przysi\u0119g\u0142ym w wojew\u00f3dztwie krakowskim podj\u0119to w sekcji policyjnej rz\u0105dowego Wydzia\u0142u Wojny, co 5 grudnia swym reskryptem og\u0142osi\u0142a Komisja Wojew\u00f3dzka. Przysi\u0119g\u0119, \u201ez \u015bcis\u0142ym zachowaniem wszelkich formalno\u015bci pod\u0142ug obrz\u0105dku Moj\u017cesza na ksi\u0119g\u0119 \u017borach\u201d, grawer z\u0142o\u017cy\u0142 13 stycznia 1825 r. w Olkuszu przed komisarzem obwodowym. Tre\u015b\u0107 roty by\u0142a nast\u0119puj\u0105ca:

Ja , Lewek Meryn, przysi\u0119gam przez \u017cywego Boga, kt\u00f3ry stworzy\u0142 Niebo i Ziemi\u0119, i\u017c prawdziwie i rzetelnie, bez \u017cadnej zdrady, oszukania lub zmy\u015blenia, tudzie\u017c bez \u017cadnego wzgl\u0119du na podarunki, datki, zazdro\u015b\u0107, nienawi\u015b\u0107, przyja\u017a\u0144 lub nieprzyja\u017a\u0144, lub inne wszelkie prawd\u0119 i sprawiedliwo\u015b\u0107 przyt\u0142umi\u0107 mog\u0105ce zamiary, twierdzi\u0107 mog\u0119, \u017ce \u017cadnej osobie piecz\u0119ci urz\u0119dowej, to jest z Herbem Pa\u0144stwa, wyrzyna\u0107 nie b\u0119d\u0119, jak tylko w ten czas, gdy mi ta z\u0142o\u017cy urz\u0119dowe po\u015bwiadczenie Komisarza Delegowanego w\u0142a\u015bciwego obwodu, lub rozkaz Komisji Wojew\u00f3dzkiej zapewniaj\u0105cy, i\u017c osoba piecz\u0119\u0107 \u017c\u0105daj\u0105ca ma prawo jej u\u017cywania. Je\u017celi fa\u0142szywie przysi\u0119gam niechaj na wieki b\u0119d\u0119 pot\u0119piony i przekl\u0119ty i niechaj wszystkie przekle\u0144stwa w Torach zapisane na mnie i na moje dzieci spadn\u0105, i niechaj ten, kt\u00f3rego Imi\u0119 niewymowne jest i kt\u00f3ry stworzy\u0142 Niebo i Ziemi\u0119 w \u017cadnym moim interesie pomocy, ani w \u017cadnym nieszcz\u0119\u015bciu nie daje mi ratunku… Je\u017celi ja za\u015b to prawdziwie i rzetelnie zezna\u0142em, niechaj mi mi\u0142o\u015bciw b\u0119dzie Adonai, jedynie prawdziwy B\u00f3g, kt\u00f3rego niewymowne Imi\u0119 niech b\u0119dzie b\u0142ogos\u0142awione. Tak przysi\u0119g\u0142em i na to si\u0119 podpisuj\u0119\u201d42<\/sup>.

Ustanowienie w ca\u0142ym kraju tylko dziewi\u0119ciu piecz\u0119tarzy przysi\u0119g\u0142ych (dw\u00f3ch w stolicy i po jednym w ka\u017cdym mie\u015bcie wojew\u00f3dzkim), wywo\u0142a\u0142o liczne petycje pozosta\u0142ych grawer\u00f3w, trac\u0105cych mo\u017cliwo\u015bci zarobkowania. Na przyk\u0142ad Leon Mass pisa\u0142 do KRSWiP, i\u017c od dziesi\u0119ciu lat wykonywa\u0142 wszystkie piecz\u0119cie dla Komisji Rz\u0105dowej Wyzna\u0144 i O\u015bwiecenia, dla Uniwersytetu Kr\u00f3lestwa Polskiego i dla os\u00f3b duchownych zamieszka\u0142ych w Warszawie. \u201eTo urz\u0105dzenie \u2014 wyja\u015bnia\u0142 \u2014 nie tylko pozbawia mi znacznej cz\u0119\u015bci mego zarobku, ale nadto staje si\u0119 one bole\u015bniejsze jeszcze dla mnie, i\u017c odt\u0105d uwa\u017cany b\u0119d\u0119 za szalbierza, kt\u00f3remu Rz\u0105d nie daje wiary, \u017ce nie stanie si\u0119 krzywoprzysi\u0119\u017cnym zbrodniarzem\u201d. Zygmunt M\u00fcncheimer, prowadz\u0105c warsztat przy ulicy Biela\u0144skiej 599, wykonywa\u0142 wcze\u015bniej piecz\u0119cie dla Dyrekcji Poczt i obecnie \u201enie m\u00f3g\u0142 dociec przyczyny\u201d, dlaczego nie otrzyma\u0142 patentu na piecz\u0119tarza przysi\u0119g\u0142ego (\u201enawet \u017cadn\u0105 odpowiedzi\u0105 zaszczycony nie jestem\u201d), a patentem takim wyr\u00f3\u017cniono Ignacego Massalskiego, jego by\u0142ego terminatora. Ten\u017ce bowiem, 28 lipca 1824 r., zosta\u0142 ustanowiony trzecim piecz\u0119tarzem przysi\u0119g\u0142ym w stolicy, na skutek protekcji gen. Kuruty. Magnus Szmulowicz terminowa\u0142 w r\u00f3\u017cnych rzemios\u0142ach w Niemczech i w Prusach, nast\u0119pnie podj\u0105\u0142 prac\u0119 w Mennicy Warszawskiej, lecz po pi\u0119ciu latach \u201ezapad\u0142szy na zdrowiu z przyczyny wycie\u0144czenia si\u0142 fizycznych, jakich wymaga przyj\u0119ty w \u015bcis\u0142ym dope\u0142nieniu obowi\u0105zek\u201d zosta\u0142 zwolniony, i b\u0119d\u0105c ojcem pi\u0119ciorga dzieci nie ma \u015brodk\u00f3w na ich utrzymanie. Lewek Lebersztein z Lublina protestowa\u0142 przeciwko ustanowieniu piecz\u0119tarzem wojew\u00f3dzkim Hersza Raubergera, kt\u00f3ry niedawno osiedli\u0142 si\u0119 w mie\u015bcie, sam za\u015b oferowa\u0142 \u201ewyrzyna\u0107 najdoskonalej\u201d piecz\u0119cie za po\u0142ow\u0119 ceny, jak\u0105 p\u0142acono w Warszawie. Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce patentu nie otrzyma\u0142 dlatego, \u017ce w\u0142adze miejskie przedstawiaj\u0105c kandydatury dw\u00f3ch grawer\u00f3w, jego wymieni\u0142y jako drugiego.

      Wszelkie pro\u015bby grawer\u00f3w o zwi\u0119kszenie liczby piecz\u0119tarzy przysi\u0119g\u0142ych zosta\u0142y przez w\u0142adze rz\u0105dowe oddalone43<\/sup>.

      Ustanowienie piecz\u0119tarzy przysi\u0119g\u0142ych nie rozwi\u0105za\u0142o problemu piecz\u0119ci urz\u0119dowych, gdy\u017c, jak si\u0119 okaza\u0142o, grawerzy bez uprawnie\u0144 dzia\u0142ali nadal. Na przyk\u0142ad Lewek Neyselrode z Warszawy wykonywa\u0142 piecz\u0119cie dla urz\u0119dnik\u00f3w gminnych z upowa\u017cnienia komisarza obwodu warszawskiego, inni za\u015b s\u0105dzili, \u017ce \u201eim wolno robi\u0107 piecz\u0119cie dla w\u0142adz na prowincji, aby tylko nie robili takowych dla w\u0142adz […] w Warszawie\u201d44<\/sup>.

W zwi\u0105zku z tak\u0105 sytuacj\u0105 podj\u0119to kroki zmierzaj\u0105ce do definitywnego rozwi\u0105zania problemu. Przede wszystkim minister Komisji Rz\u0105dowej Przychod\u00f3w i Skarbu 21 sierpnia 1824 r. z\u0142o\u017cy\u0142 na r\u0119ce Namiestnika Kr\u00f3lestwa Polskiego opini\u0119, w kt\u00f3rej zaproponowa\u0142 przekazanie wy\u0142\u0105czno\u015bci na wyr\u00f3b piecz\u0119ci urz\u0119dowych Mennicy Warszawskiej. Po up\u0142ywie dziesi\u0119ciu dni Namiestnik skierowa\u0142 spraw\u0119 do KRSWiP z zaleceniem skonsultowania jej z innymi Komisjami Rz\u0105dowymi. Charakterystyczne by\u0142o stanowisko samego ksi\u0119cia ministra, kt\u00f3ry w pi\u015bmie do KRSWiP z 28 pa\u017adziernika podawa\u0142, co nast\u0119puje:

\u201e[…] mam honor o\u015bwiadczy\u0107, \u017ce najskuteczniejszym i jedynym sposobem znajduj\u0119 by\u0107 \u015brodkiem do zapobie\u017cenia a przynajmniej \u0142atwiejszego dochodzenia fa\u0142szerstw w piecz\u0119ciach i stemplach Rz\u0105dowych zupe\u0142ne wzbronienie tych rob\u00f3t wszystkim piecz\u0119tarzom, a oddanie ich wy\u0142\u0105cznie Mennicy.
Nie mo\u017cna si\u0119 obawia\u0107, aby krok ten utrudni\u0142 potrzebuj\u0105cym nabycie piecz\u0119ci lub cen\u0119 ich powi\u0119kszy\u0142, w og\u00f3lno\u015bci wszak\u017ce pr\u00f3cz rob\u00f3t do Skarbu potrzeba tego artyku\u0142u nie mo\u017ce by\u0107 znaczn\u0105, bo od dawna urz\u0105dzone w\u0142adze a nawet W\u00f3jci Gmin i Burmistrze s\u0105 w nie opatrzeni, a gdyby te\u017c i nag\u0142o\u015b\u0107 jaka si\u0119 zdarzy\u0142a to Mennica za przybraniem pomocy wydo\u0142a\u0107 potrafi, cena za\u015b, kiedy tylko Rz\u0105dowa Mennica wyrobek ten b\u0119dzie dostarcza\u0142a, mo\u017ce by\u0107 jak najumiarkowa\u0144sza, bo w tym Rz\u0105d nie zak\u0142ada zysku, ale tylko szuka bezpiecze\u0144stwa publicznego (…).
Zreszt\u0105 obja\u015bniaj\u0105c zdanie moje w raporcie Ksi\u0119ciu Namiestnikowi przedstawionym co do utrzymania piecz\u0119tarzy przysi\u0119g\u0142ych widz\u0119 potrzeb\u0119 o\u015bwiadczy\u0107, \u017ce dlatego jestem za utrzymaniem i pomno\u017ceniem tych\u017ce piecz\u0119tarzy, i\u017c opr\u00f3cz rob\u00f3t urz\u0119dowych s\u0105 wich rzemio\u015ble roboty prywatne, do kt\u00f3rych gdy ich narz\u0119dzia a przez to i zr\u0119czno\u015b\u0107 fabrykacji przy nich pozostaje, wypada\u0142oby zobowi\u0105za\u0107 pod przysi\u0119g\u0105 w og\u00f3lno\u015bci wszystkich, \u017ce \u017cadn\u0105 robot\u0105 rz\u0105dow\u0105 bez wiedzy w\u0142adz przyzwoitych trudni\u0107 si\u0119 nie b\u0119d\u0105\u201d45<\/sup>.

      Po przeanalizowaniu cen za t\u0142oki piecz\u0119tne, 24 listopada KRSWiP wystosowa\u0142a do Namiestnika projekt postanowienia o monopolu mennicy46<\/sup>. Namiestnik postanowienie to podj\u0105\u0142 7 grudnia, a Rada Administracyjna uchwali\u0142a je w formie ustawy tego samego dnia. Ustawa zawiera\u0142a trzy artyku\u0142y:

\u201e1. Wszelkie piecz\u0119cie i stemple Rz\u0105dowe tylko w Mennicy Kr\u00f3lestwa Polskiego odt\u0105d wyrabiane by\u0107 maj\u0105.
2. \u017baden z piecz\u0119tarzy nie mo\u017ce podejmowa\u0107 si\u0119 wyrabia\u0107 piecz\u0119ci i stempli Rz\u0105dowych. Piecz\u0119tarz powa\u017caj\u0105cy si\u0119 robi\u0107 piecz\u0119cie i stemple Rz\u0105dowe jako fa\u0142szerz do s\u0105du po kary odes\u0142anym b\u0119dzie i wolno\u015b\u0107 trudnienia si\u0119 nadal tym rzemios\u0142em utraci.
3. Komisja Rz\u0105dowa Przychod\u00f3w i Skarbu ustanowi umiarkowane ceny, za kt\u00f3re mennica w\u0142adzom i urz\u0119dom krajowym \u017c\u0105dane piecz\u0119cie wszelkiego rodzaju dostarcza\u0107 b\u0119dzie obowi\u0105zan\u0105\u201d47<\/sup>.

      Zaprzysi\u0119\u017conym grawerom pozwolono zachowa\u0107 szyldy z napisem \u201ePiecz\u0119tarz Przysi\u0119g\u0142y\u201d, ale bez prawa wykonywania piecz\u0119ci urz\u0119dowych48<\/sup>. Konsekwentnie odrzucano wnioski kierowane przez administracj\u0119 o zezwolenia dla grawer\u00f3w, m.in. wniosek Komisji Wojew\u00f3dztwa P\u0142ockiego chc\u0105cej powierzy\u0107 Janowi Szantzowi wyr\u00f3b piecz\u0119ci korespondencyjnych. Komisja ta podnios\u0142a finansowy aspekt piecz\u0119ci z mennicy, znacznie dro\u017cszych od wykonywanych przez piecz\u0119tarzy, np. Jan Szantz i Salomon M\u00fcncheimer za piecz\u0119\u0107 w\u00f3jtowsk\u0105 pobierali 6 z\u0142otych, natomiast mennica 27 kwietnia 1825 r. \u017c\u0105da\u0142a 9 z\u0142otych. Po za tym mennica pobiera\u0142a op\u0142at\u0119 za przesy\u0142k\u0119 w wysoko\u015bci 5 z\u0142otych i 29 groszy, co przy zam\u00f3wieniu dw\u00f3ch t\u0142ok\u00f3w piecz\u0119tnych dawa\u0142o kwot\u0119 23 z\u0142otych i 29 groszy. Pisa\u0142a zatem Komisja w P\u0142ocku do KRSWiP, i\u017c w\u00f3jt\u00f3w, pe\u0142ni\u0105cych swe obowi\u0105zki nieodp\u0142atnie, na taki wydatek nie sta\u0107: \u201ekorzec \u017cyta po z\u0142 3 sprzedaj\u0105c, musieli by po korcy 4 na jedn\u0105 piecz\u0119\u0107 spieni\u0119\u017cy\u0107; wiadomo jest Komisji rz\u0105dowej, \u017ce produkta krajowe nie podnios\u0142y si\u0119 w cenie, ale coraz ni\u017csz\u0105 maj\u0105 [\u2026]\u201d49<\/sup>.

Cennik dla Mennicy Warszawskiej zosta\u0142 ustalony dopiero 17 stycznia 1826 r. i zawiera\u0142 klasyfikacj\u0119 stosowanych piecz\u0119ci oraz nakaz ich zamawiania za po\u015brednictwem w\u0142adzy zwierzchniej. Rodzaje piecz\u0119ci i ich ceny by\u0142y nast\u0119puj\u0105ce:

\u201e1. Piecz\u0119\u0107 bez herbu, tylko z napisem, tr\u0105bk\u0105 pocztow\u0105 lub liter\u0105 M [Miko\u0142aj \u2014 K. D.] Z koron\u0105, najmniejsza\u2014z\u0142 [otych] p. [olskich] 6;
2. piecz\u0119\u0107 \u015brednia korespondencyjna, nad cal \u015brednicy nie maj\u0105ca, Z herbem pa\u0144stwa, s\u0142u\u017c\u0105ca dla kas publicznych, urz\u0119d\u00f3w municypalnych, w\u00f3jt\u00f3w gmin, kom\u00f3r celnych, w\u0142adz ni\u017cszych duchownych i s\u0105dowych \u2014 zip. 8;
3. piecz\u0119\u0107 wi\u0119ksza korespondencyjna, maj\u0105ca \u015brednic\u0119 do 1 1\/2 cala, Z herbem pa\u0144stwa, dla w\u0142adz rz\u0105dowych centralnych, Komisji Wojew\u00f3dzkich, Trybuna\u0142\u00f3w i S\u0105d\u00f3w Wy\u017cszych, tudzie\u017c dla wszelkich w\u0142adz wojskowych \u2014 zip. 15;
4. piecz\u0119\u0107 za\u015b bardzo wielka do patent\u00f3w nominacyjnych itp. u\u017cywana, jako zale\u017c\u0105ca od jej kszta\u0142tu i \u017c\u0105danego w rze\u017abie wypracowania, dostosowana b\u0119dzie stosownie do ugody\u201d50<\/sup>.

      Od monopolu na wyr\u00f3b piecz\u0119ci mennica odst\u0119powa\u0142a kilkakrotnie. Jeszcze w marcu 1826 r., wskutek du\u017cej liczby zam\u00f3wie\u0144, zlecono S. Mimcheimerowi wykonanie t\u0142ok\u00f3w piecz\u0119tnych dla Dyrekcji G\u0142\u00f3wnej Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego51<\/sup>. Przede wszystkim jednak takie przypadki mia\u0142y miejsce podczas powstania listopadowego52<\/sup>.

      Generalnie m\u00f3wi\u0105c, ustanowienie monopolu mennicy rozwi\u0105za\u0142o wa\u017cny dla pa\u0144stwa problem piecz\u0119ci urz\u0119dowych. T\u0142oki wytwarzane seryjnie w mennicy cechowa\u0142y wysoka jako\u015b\u0107, znormalizowane wymiary i jednolite wyobra\u017cenia. Owe cechy mia\u0142y w\u00f3wczas zabezpiecza\u0107 przed nadu\u017cyciami i fa\u0142szerstwami, ale obecnie z tych samych wzgl\u0119d\u00f3w, poza piecz\u0119ciami powsta\u0144czymi, budz\u0105 mniejsze zainteresowanie zar\u00f3wno u badaczy, jak i w\u015br\u00f3d kolekcjoner\u00f3w. Nie mo\u017cna jednak zapomina\u0107, \u017ce wci\u0105\u017c stanowi\u0105 kapitalne \u017ar\u00f3d\u0142o historyczne wymagaj\u0105ce pog\u0142\u0119bionych studi\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n

Przypisy:<\/p>\n\n\n\n

  1. M. \u041a a 11 a s, Historia ustroju Polski \u0425 -\u0425 \u0425 w., Warszawa 1997, s. 210 i n.; J. M ale c, Administracja terytorialna na ziemiach polskich w pierwszej po\u0142owie XIX wieku. Wp\u0142ywy obce a rodzima tradycja, [w:] Polskie tradycje samorz\u0105dowe a heraldyka. Materia\u0142y sesji naukowej zorganizowanej w dniach 4 i 5 czerwca 1991 r. w Lublinie, pod red. P. D \u0443 m m e 1 a, Lublin 1992, s. 52 i n. <\/li>
  2. S. \u041a. \u041a u c z \u0443 \u0144 s k i, Polskie herby ziemskie. Geneza, tre\u015bci, funkcje, Warszawa 1993, s. 236; idem, Herby urz\u0119dowe na ziemiach polskich w okresie porozbiorowym, [w:] Herby miast polskich iv okresie zabor\u00f3w (1772- -1918). Materia\u0142y sesji naukoiuej, W\u0142oc\u0142awek 5-6 grudnia 1996, pod red. S. K.Kuczy\u0144skiego, W\u0142oc\u0142awek 1999, s. 14. <\/li>
  3. Na temat rzemios\u0142a pi\u0119cz\u0119tarskiego w Ksi\u0119stwie Warszawskim, jak dot\u0105d, wiadomo niewiele. W zwi\u0105zku Z tym, \u017ce t\u0142oki piecz\u0119tne nie by\u0142y w\u00f3wczas sygnowane, ich wykonawcy najcz\u0119\u015bciej pozostaj\u0105 anonimowi. Zob. J. Strza\u0142kowski, S\u0142ownik medalier\u00f3w polskich i z Polsk\u0105 zwi\u0105zanych 1508-1965 (Materia\u0142y), Warszawa 1982. Autor w\u015br\u00f3d kilkuset nazwisk medalier\u00f3w, grawer\u00f3w, rytownik\u00f3w gemm i kamieni, sztycharzy, rze\u017abiarzy, cyzeler\u00f3w itp. wymieni\u0142 jedynie kilku piecz\u0119tarzy, m.in. z Warszawy: Karola Zygmunta Minheimera (1787- -1875), Jana Salomona Minheimera (1808-1879), Krystiana Steinmanna (1809-1865). Z pewno\u015bci\u0105 wielu wymienionych w tej pracy r\u0119kodzielnik\u00f3w wykonywa\u0142o t\u0142oki piecz\u0119tne, jak np. wzmiankowani Wappensteino- wie, o kt\u00f3rych wspomnia\u0142 J. Ko\u0142aczkowski, Wiadomo\u015bci tycz\u0105ce si\u0119 przemys\u0142u i sztuki w dawnej Polsce, Krak\u00f3w 1888, s. 450, 451: \u201eojciec i syn, \u017bydzi polscy, zamieszkali w Krakowie, wyrzynali piecz\u0119cie na mosi\u0105dzu i stali na pocz\u0105tku XIX w., ojciec umar\u0142 w r. 1824 w 70 roku \u017cycia […], syn jego przewy\u017cszy\u0142 ojca w sztuce rzezania. W r. 1827 by\u0142o we Lwowie 6, a w r. 1837 w Lublinie 6 piecz\u0119tarzy \u201d. Ten\u017ce autor wymieni\u0142 ponadto Ferdynanda Wilhelma H\u00f3cknera (zm. w 1850 r.), medaliera Mennicy Warszawskiej, kt\u00f3ry wyrabia\u0142 stemple do monet i piecz\u0119ci. <\/li>
  4. S. K. Kuczy\u0144ski, O piecz\u0119tarzach przysi\u0119g\u0142ych w Kr\u00f3lestwie Polskim, \u201eWiadomo\u015bci Numizmatyczne\u201d, 1966, r. 10, z. 1 (35), s. 27. <\/li>
  5. M. Mieses, Z rodu \u017cydowskiego. Zas\u0142u\u017cone rodziny polskie krwi niegdy\u015b \u017cydowskiej, Warszawa 1991, s. 182 n. (wznowienie z 1938 r.). <\/li>
  6. S. K. K u c z y \u0144 s k i, O piecz\u0119tarzach przysi\u0119g\u0142ych, s. 28. <\/li>
  7. M. C z e r n i k, Poczta Kr\u00f3lestwa Polskiego w latach 1815-1851. Organizacja i dokumentacja dzia\u0142alno\u015bci, Wroc\u0142aw 1987, s. 381. <\/li>
  8. M. Gumowski, Herby miast polskich, Warszawa I960, s. 14: \u201eRz\u0105d Ksi\u0119stwa Warszawskiego, dekretem Z dnia 29 IV 1811 r., jako pierwszy zabroni! miastom […] u\u017cywa\u0107 dawnych herb\u00f3w lokalnych, a wszystkie piecz\u0119cie miejskie nakaza\u0142 zaopatrzy\u0107 w herb pa\u0144stwowy\u2019\u2019. Nie jest znane \u017ar\u00f3d\u0142o wzmiankowanego dekretu i jak przypuszcza S. K. Kuczy\u0144ski, M. Gumowski m\u00f3g\u0142 zna\u0107 je z akt Archiwum Akt Dawnych, zniszczonych w czasie Powstania Warszawskiego \u2014 S. K. Kuczy\u0144ski, Herb Warszawy, Warszawa 1977, przyp. nr 2 na s. 135. <\/li>
  9. W. Strzy\u017cewski, Odzwierciedlenie zmian polityczno-prawnych w symbolice herb\u00f3w miast pogranicza, [w:] Herby miast polskich w okresie zabor\u00f3w, s. 71. <\/li>
  10. Muzeum Poczty i Telekomunikacji, seria D, t. 2, z. 1. Wroc\u0142aw 1988, s. 42, 43 <\/li>
  11. S. \u041a. \u041a u c z \u0443 \u0144 s \u043a i, Piecz\u0119cie i herby miasta \u0141\u0119czycy oraz ziemi \u0142\u0119czyckiej, \u0141\u0119czyca 1985, s. 82. <\/li>
  12. Odcisk tuszowy na dokumencie z 1810 r. w zbiorze dokument\u00f3w p. K. Wo\u017aniaka w Ko\u0144skich (dalej: Zbi\u00f3r K. W.). <\/li>
  13. Archiwum G\u0142\u00f3wne Akt Dawnych w Warszawie (dalej: AGAD), Komisja Rz\u0105dowa Spraw Wewn\u0119trznych (dalej: KRSW), sygn. 6278, Akta tycz\u0105ce si\u0119 u\u017cywania piecz\u0119ci urz\u0119dowej. <\/li>
  14. Ibidem. <\/li>
  15. Zdaniem prefekta departamentu pozna\u0144skiego wyra\u017conym w pi\u015bmie do Ministra Spraw Wewn\u0119trznych, jednolito\u015b\u0107 piecz\u0119ci by\u0142aby zapewniona, gdyby \u201ewszystkie piecz\u0119cie przez piecz\u0119tarza rz\u0105dowego przez J. W. Ministra na ca\u0142e Ksi\u0119stwo upatentowanego robione by\u0142y\u2019\u2019 \u2014 cyt. za S. \u041a. \u041a u c z \u0443 \u0144 s \u043a i, O piecz\u0119tarzach przysi\u0119g\u0142ych, s. 26. <\/li>
  16. Zbi\u00f3r K. W.: piecz\u0119cie lakowe, tuszowe b\u0105d\u017a sadzowe, odci\u015bni\u0119te przez papier i bezpo\u015brednio w dokumentach; K. D o r c z, Herb miasta Ko\u0144skie w okresie zabor\u00f3w (1795-1918), [w:] Herby miast polskich w okresie zabor\u00f3w, s. 161 i n.; idem, Herby i piecz\u0119cie miasta Ko\u0144skie, [w:] Ko\u0144skie \u2014 zarys dziej\u00f3w, pod red. M. W ili i e ry, Ko\u0144skie 1998, s. 443. <\/li>
  17. Archiwum Pa\u0144stwowe w Toruniu, Oddzia\u0142 we W\u0142oc\u0142awku, akta W\u0142oc\u0142awskiego Urz\u0119du Skarbowego, sygn. 1, k. 13. Ok\u00f3lnik zosta\u0142 skierowany do \u201ewszystkich kom\u00f3r celnych, urz\u0119d\u00f3w celno-konsumpcyjnych, urz\u0119d\u00f3w administracyjnych, kas powiatowych, magazyn\u00f3w solnych, przykomork\u00f3w celnych, inspektor\u00f3w wydzia\u0142owych, rewizor\u00f3w jeneralnych i urz\u0119d\u00f3w skarbowych oraz kas g\u0142\u00f3wnych obydw\u00f3ch sekcji w departamencie bydgoskim\u201d. <\/li>
  18. Niezmiernie ma\u0142o materia\u0142u sfragistycznego dotyczy miast ma\u0142ych, szczeg\u00f3lnie prywatnych. Dysponuj\u0105c starymi piecz\u0119ciami, miasta te mog\u0142y, ze wzgl\u0119d\u00f3w finansowych, nowych t\u0142ok\u00f3w piecz\u0119tnych po prostu nie zamawia\u0107 \u2014 por. J. Pakulski, Kik\u00f3\u0142 \u2014 w poszukiwaniu w\u0142a\u015bciwego herbu, \u201eRocznik Muzealny\u201d Muzeum Ziemi Kujawskiej i Dobrzy\u0144skiej (dalej: \u201eRocznik Muzealny\u201d M. Z. K. i D.), t. IV, W\u0142oc\u0142awek 1991, s. 134, 135. W inwentarzach kas miejskich i w spisach utensyli\u00f3w kancelaryjnych spotyka si\u0119 niekiedy zapisy o zam\u00f3wionych piecz\u0119ciach i kosztach ich wykonania, ale lakoniczne przekazy udaremniaj\u0105 rekonstrukcj\u0119 tych sygill\u00f3w. Przyk\u0142adem s\u0105 zapisy w dokumentach miasta prywatnego Izbica (Kujawska), np.: w 1806\/7 r. za piecz\u0119\u0107 miejsk\u0105 zap\u0142acono 12 z\u0142, w 1819 r. \u201eza 2 piecz\u0119cie Kr\u00f3lestwa Polskiego\u201d zap\u0142acono 30 z\u0142, w 1820 r. podano, \u017ce \u201ePiecz\u0119\u0107 policyjna tera\u017aniejszego stempla potrzebuje reperacji lub nowej sprawienia; piecz\u0119\u0107 miejska w dobrym stanie\u201d, w 1825 r. \u201ena piecz\u0119\u0107 za upowa\u017cnieniem komisarza obwodu kujawskiego\u201d wydano 8 z\u0142 15 gr, w 1826 r. \u201ena piecz\u0119\u0107 pod\u0142ug reskryptu Komisji Wojew\u00f3dzkiej z daty 23. 03. br.\u201d wydano 8 z\u0142, w 1827 r. \u201epiecz\u0119\u0107 do tuszu z herbem Kr\u00f3lestwa 1 szt.\u201d \u2014 AGAD, KRSW, sygn. 885. Poza tym jeszcze w 1816 r. w u\u017cyciu pozostawa\u0142 t\u0142ok piecz\u0119tny miasta Nowa Izbica z drugiej po\u0142owy XVIII w. z herbem Janina i legend\u0105 \u0142aci\u0144sk\u0105 \u2014 K. D o r c z, Izbica Kujawska \u2014 herb miasta, Izbica Kujawska-Ko\u0144skie 1994. Podobny problem, zwi\u0105zany z niemo\u017cno\u015bci\u0105 odtworzenia piecz\u0119ci na podstawie zapis\u00f3w, wyst\u0119puje tak\u017ce w innych miastach, np. we W\u0142oc\u0142awku \u2014 P. \u0412 \u043e \u043a o t a, Herb i piecz\u0119cie W\u0142oc\u0142awka w okresie zabor\u00f3w (1793-1918), \u201eRocznik Muzealny\u201d M. Z. K. i D., t. VI, W\u0142oc\u0142awek 1996, s. 28. <\/li>
  19. K. Ciesielska, Herb, piecz\u0119cie i barwy Torunia, Toru\u0144 1998, s. 31, 33. <\/li>
  20. S. \u041a. \u041a u c z \u0443 \u0144 s \u043a i, Polskie herby ziemskie, s. 236 i n.<\/li>
  21. W \u015bwietle przeprowadzonej kwerendy archiwalnej niezrozumiale staje si\u0119 twierdzenie, \u017ce: \u201ePo szybkim upadku Ksi\u0119stwa w 1815 r., niekt\u00f3re miasta wr\u00f3ci\u0142y do swoich dawnych herb\u00f3w, ale wi\u0119kszo\u015b\u0107 zast\u0105pi\u0142a tarcz\u0119 herbow\u0105 Ksi\u0119stwa inn\u0105, r\u00f3wnie\u017c ukoronowan\u0105, spiczast\u0105 z or\u0142em polskim, jakiej w tych latach u\u017cywa\u0142 Rz\u0105d Tymczasowy\u201d \u2014 M. Gumowski, Herby miast polskich, op. cit., s. 14. <\/li>
  22. J. S z \u0443 m a \u0144 s \u043a i, Nauki pomocnicze historii, Warszawa 1983, s. 639. <\/li>
  23. Praktyki takie znane s\u0105 z terenu wojew\u00f3dztwa sandomierskiego (w Ksi\u0119stwie Warszawskim departament radomski): w Przedborzu na ugodzie notarialnej z 1 sierpnia 1815 r. widniej\u0105 dwie piecz\u0119cie burmistrza miasta \u2014 jedna dawna i druga z god\u0142em Kr\u00f3lestwa Polskiego; tak samo w Ko\u0144skich na dokumencie kasy miejskiej z 25 wrze\u015bnia 1816 r. Autografy burmistrz\u00f3w miast wida\u0107 obok starych piecz\u0119ci w aktach notarialnych z \u017barnowa (1816 r.), Radoszyc (1817 r., odcisk tuszowy t\u0142okiem licz\u0105cym zapewne ponad trzysta lat) i Ko\u0144skich (1819 r.). O innym przypadku z terenu wojew\u00f3dztwa mazowieckiego, a mianowicie piecz\u0119ci miasta Sk\u0119pe z herbem, legend\u0105 \u0142aci\u0144sk\u0105 i dat\u0105 1795 r., u\u017cyt\u0105 w 1816 r. wspomina P. \u0412 \u043e \u043a o t a, Sk\u0119pe w poszukiwaniu w\u0142a\u015bciwego herbu, \u201eZiemia Dobrzy\u0144ska\u201d, r. IV, Zeszyty Historyczne Dobrzy\u0144skiego Oddzia\u0142u W\u0142oc\u0142awskiego Towarzystwa Naukowego, Rypin 1996, s. 71. Dawne t\u0142oki piecz\u0119tne, z herbami i god\u0142ami miast z czas\u00f3w I Rzeczypospolitej, przechowywano w niekt\u00f3rych magistratach jeszcze w drugiej po\u0142owie XIX w., a korzystano z nich w czasie kilku akcji odtwarzania herb\u00f3w miejskich. Zob. M. Adamczewski, Miejsce \u201eAlbumu Heroldii miast Kr\u00f3lestwa Polskiego” z 1847 r. w polskiej heraldyce miejskiej, [w:] Herby miast polskich w okresie zabor\u00f3w, s. 109-130; P. \u0412 \u043e \u043a o t a, Materia\u0142y do dziej\u00f3w miast guberni siedleckiej i ich herb\u00f3w w zbiorach Rosyjskiego Pa\u0144stwowego Archiwum Historycznego w Sankt Petersburgu, ,Archeion\u201d, t. CI, 2000, s. 93-106; S. K. Kuczy\u0144ski, Polonica heraldyczne i sfragistyczne w zbiorach leningradzkich, \u201eArcheion\u201d, t. LXVI, 1978, s. 204 nn. <\/li>
  24. 24 P. \u0412 \u043e \u043a o t a, Herby miast Kujaw wschodnich i ziemi dobrzy\u0144skiej w okresie zabor\u00f3w (1793-1918), [w:] Herby miast polskich w okresie zabor\u00f3w, s. 98 (piecz\u0119\u0107 Rady Obwodu Lipna na dok. z 1818 r.). <\/li>
  25. Do piecz\u0119ci urz\u0119dowych, w my\u015bl \u201eUstawy Rzemie\u015blniczej\u201d z 31 grudnia 1816 r. i jej rozwini\u0119cia z 19 marca nast\u0119pnego roku, zaliczono tak\u017ce piecz\u0119cie Zgromadze\u0144 Rzemie\u015blniczych. God\u0142ami napiecz\u0119tnymi mia\u0142y by\u0107 wyobra\u017cenia zwi\u0105zane z reprezentowan\u0105 profesj\u0105, t\u0142oki za\u015b winny by\u0107 przechowywane w magistratach \u2014 K. D o r c z, Z dziej\u00f3w rzemios\u0142a w Ko\u0144skich (do 1939 r.), Ko\u0144skie 2001, s. 32. Z Ksi\u0119gi Protok\u00f3\u0142\u00f3w Zgromadzenia Starszych Kunsztu Szewskiego w tym mie\u015bcie znane jest nazwisko Dawida Foizel, w\u0119drownego \u017byda piecz\u0119tarza, u kt\u00f3rego w po\u0142owie 1817 r. zam\u00f3wiono t\u0142ok piecz\u0119tny za kwot\u0119 9 z\u0142otych. <\/li>
  26. Polskie znaki pocztowe, t. 1, Warszawa I960, s. 31. <\/li>
  27. AGAD, KRSW, sygn. 6278.<\/li>
  28. Archiwum Pa\u0144stwowe w Kielcach (dalej: AP Kielce), Rz\u0105d Gubernialny Radomski (dalej: RGR), sygn. 125, k. 3. Jest to zapewne zarz\u0105dzenie, na kt\u00f3re powo\u0142ywa\u0142 si\u0119 M. Gumowski, twierdz\u0105c, i\u017c na jego podstawie na piecz\u0119cie miejskie wprowadzono or\u0142a rosyjskiego \u2014 Herby miast polskich, s. 14. W innym miejscu ten\u017ce autor pisa\u0142 o zarz\u0105dzeniu z 1822 r., na mocy kt\u00f3rego miasta mia\u0142y odsy\u0142a\u0107 nieaktualne t\u0142oki piecz\u0119tne do mennicy i tam\u017ce zamawia\u0107 nowe, ale nie wydaje si\u0119 to prawdopodobne \u2014 M. Haisig, M. G u m o w s k i, S. M ik u c k i, Sfragistyka,Warszawa I960, s. 236. <\/li>
  29. AP Kielce, RGR, sygn. 125, k. 8. <\/li>
  30. Ibidem, k. 17-45. <\/li>
  31. Ibidem, k. 11. <\/li>
  32. Ibidem, k. 9, 10. W oryginale nazwisko grawera brzmia\u0142o \u201eM\u00fcnshheimer\u201d, warsztat prowadzi\u0142 w Warszawie przy ulicy Biela\u0144skiej 594. Na terenie wojew\u00f3dztwa mazowieckiego, poza S. M\u00fcncheimerem, dzia\u0142ali r\u00f3wnie\u017c inni grawerzy warszawscy. W pi\u015bmie Komisji Wojew\u00f3dztwa Mazowieckiego do KRSWiP z 10 pa\u017adziernika 1823 r. podano \u017ce t\u0142oki piecz\u0119tne w obwodach gostyni\u0144skim, \u0142\u0119czyckim i sochaczewskim sporz\u0105dzi! piecz\u0119tarz z Kutna – AGAD, KRSW, sygn. 6278. <\/li>
  33. AP Kielce, RGR, sygn. 125, k. 45, 46. <\/li>
  34. AGAD, KRSW, sygn. 6278. Komisja Rz\u0105dowa w reskrypcie z 20 sierpnia zatwierdzi\u0142a wzory dw\u00f3ch wymienionych piecz\u0119ci, ale nie wiadomo kto je sporz\u0105dzi! ani jak wygl\u0105da\u0142y. <\/li>
  35. \u201eDziennik Urz\u0119dowy Wojew\u00f3dztwa Mazowieckiego\u201d z 1823 r., nr 398, s. 11228, 11229. <\/li>
  36. Ibidem, nr 413 z 26 stycznia 1824 r., s. 70-71. Pobie\u017cna lektura \u201eDziennik\u00f3w\u201d wojew\u00f3dztw kaliskiego i mazowieckiego dowodzi, \u017ce zagini\u0119cia i kradzie\u017ce t\u0142ok\u00f3w piecz\u0119tnych nie nale\u017ca\u0142y do rzadko\u015bci. W 1823 r. skradziono je w\u00f3jtowi gminy Wolskie, w 1824 r. w\u00f3jtowi gminy Kamiony i burmistrzowi miasta \u0141askarzew, w 1827 r. w\u00f3jtom gmin Zameczek, Niemczewo, \u015alatk\u00f3w, Trojan\u00f3w, Le\u017cnica, komisarzowi cyrku\u0142u IV miasta sto\u0142ecznego Warszawy. Podobny los spotyka\u0142 t\u0142oki w okresie powstania listopadowego, np. w 1832 r. \u201eDziennik Urz\u0119dowy Wojew\u00f3dztwa Kaliskiego\u201d (nr 9, dodatek 1) informowa\u0142 o zagini\u0119ciu w czasie wojny piecz\u0119ci w\u00f3jta gminy Okrzeja w obwodzie \u0142ukowskim oraz dw\u00f3ch piecz\u0119ci miejscowego proboszcza: urz\u0119dnika stanu cywilnego i ko\u015bcielnej z krzy\u017cem, dwoma kluczami, napisem otokowym Crux Davibus tribuat honorem. Z kolei w 1833 r. \u201eDziennik Urz\u0119dowy Wojew\u00f3dztwa Mazowieckiego\u201d (nr 70, dodatek 2) poda\u0142 komunikat Sekcji Fabrycznej, \u017ce w urz\u0119dzie w\u00f3jta gminy Wi\u0105zowna \u201ew czasie zaburze\u0144 ostatniej wojny zagin\u0119\u0142y utensylia do kontrolowania i ekspediowania wyrob\u00f3w miejscowych do Rosji wysy\u0142anych s\u0142u\u017c\u0105ce, a mianowicie: 1. jedna para stempli \u017celaznych do plombowania sukna u\u017cywanych, z kt\u00f3rych jeden wyra\u017ca Or\u0142a i napis \u201eWo: Maz: Gm: Wi\u0105zowna\u201d, a drugi napis \u201eWyrobek krajowy\u201d; 2. jedna para stempli podobnie\u017c \u017celaznych do plombowania pak z wyrobami s\u0142u\u017c\u0105cych; 3- nale\u017c\u0105ca do tych\u017ce stempli machinka oraz 62 sztuk plomb\u201d. Gin\u0119\u0142y tak\u017ce piecz\u0119cie prywatne, np. 6 czerwca 1830 r. hr. Gabrielowi Podoskiemu zagin\u0119\u0142a po\u015br\u00f3d innych przedmiot\u00f3w \u201ePiecz\u0105tka mosi\u0119\u017cna, w drewnianej toczonej r\u0119koje\u015bci osadzona, na piecz\u0105tce herb Junosza z 5 pi\u00f3rami strusimi wyr\u017cni\u0119ty\u201d, za\u015b w nocy z 8 na 9 grudnia 1831 r. szynkarce \u017cydowskiej Sarze Jakob Hirsch na przedmie\u015bciu Ostrzeszowa skradziono m.in.: \u201eZegarek srebrny kieszonkowy z dwiema kopertami z sznurkiem, przy kt\u00f3rym i czerwone kulki i jedna mosi\u0119\u017cna piecz\u0105tka z literami J. H., tak jak w \u017cydowskim pi\u015bmie [warte \u2014 K. D.[ s\u0105 6 talar\u00f3w; jedna wielka srebrna piecz\u0105tka z nazwiskiem G. W. nale\u017cy papiernikowi Wagner w Bledzianowie 1 talar 10 gr\u201d. Na marginesie mo\u017cna doda\u0107, \u017ce piecz\u0119cie prywatne by\u0142y niekiedy przedmiotem handlu, np. w inwentarzu po zmar\u0142ym w 1829 r. hr. Ignacym Stadnickim wymieniono \u201e\u0142a\u0144cuszek z z\u0142ota koronnego w ogniwek 7, przy tym na k\u00f3\u0142ku piecz\u0105tek 3 w podobne z\u0142oto oprawnych, z kt\u00f3rych jedna kamienia lazurowego, druga kryszta\u0142, trzecia apis\u201d; wycenione na kwot\u0119 50 z\u0142, sprzedane zosta\u0142y na aukcji za 32 z\u0142 \u2014 AP Kielce, Akta Notariuszy, ksi\u0119ga notarialna M. Krassowskiego, t. 1, k. 96. <\/li>
  37. Cytat za: S. \u041a. \u041a u c z \u0443 \u0144 s \u043a i, O piecz\u0119tarzach przysi\u0119g\u0142ych, s. 27. <\/li>
  38. Ibidem, s. 26. <\/li>
  39. AP Kielce, RGR, sygn. 125, k. 47, 48. AGAD, KRSW, sygn. 7243 (Akta tycz\u0105ce si\u0119 piecz\u0119tarzy 1824-1826), k. 3.<\/li>
  40. AGAD, KRSW, sygn. 7243, k. 5. Kopia po\u015bwiadczona z pe\u0142nym tekstem przysi\u0119gi M. D. Steinschneidera.<\/li>
  41. AP Kielce, RGR, sygn. 125, k. 55. W grancie rzeczy chodzi\u0142o o to, \u017ce Kielce by\u0142y dla \u017byd\u00f3w miastem zamkni\u0119tym. <\/li>
  42. Ibidem, k. 73. Przysi\u0119g\u0119 tej samej tre\u015bci z\u0142o\u017cy\u0142 w Siedlcach Izaak Szafiersztein \u2014 AGAD, KRSW, sygn. 72 k. 29, 30. K. D o r c z, O piecz\u0119ciach i grawerach w Ksi\u0119stwie Warszawskim i Kr\u00f3lestwie Polskim, \u201eS\u0142owo \u017bydowskie\u201d, nr 22 (204), 1999, s. 10, 11. <\/li>
  43. S. K.Kuczy\u0144ski, O piecz\u0119tarzach przysi\u0119g\u0142ych, s. 28.<\/li>
  44. AGAD, KRSW, sygn. 7243, k. 23. <\/li>
  45. Ibidem, k. 40 <\/li>
  46. Ibidem, k. 43. <\/li>
  47. AP Kielce, RGR, sygn. 125, k. 61; \u201eDziennik Praw Kr\u00f3lestwa Polskiego\u201d, t. IX, 1827, nr 37, s. 66-68. Ustawa ta 16 grudnia 1824 r. zosta\u0142a przes\u0142ana do nast\u0119puj\u0105cych urz\u0119d\u00f3w: komisarzy rz\u0105dowych i wojew\u00f3dzkich, ministra sekretarza stanu, Izby Obrachunkowej, Prokuratorii Generalnej, dyrekcjom Mennicy Pa\u0144stwowej, Poczt, Loterii Krajowych, Dr\u00f3g i Most\u00f3w, Towarzystwa Ogniowego, a ponadto do Kasy Generalnej, Biura Generalnego Stempla, Urz\u0119du Municypalnego Warszawy, Administracji Rz\u0105dowej Dochod\u00f3w Skarbowych Tabacznych, Administracji Dochod\u00f3w Konsumpcyjnych miast Warszawy i Pragi oraz do komisarza pe\u0142nomocnego Rz\u0105du w Krakowie \u2014 AGAD, KRSW, sygn. 7243, k. 47. <\/li>
  48. W tej sytuacji warto zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na fakt, \u017ce Lewek Meryn z\u0142o\u017cy\u0142 przysi\u0119g\u0119 na piecz\u0119tarza wojew\u00f3dztwa krakowskiego (o czym wy\u017cej) po up\u0142ywie niemal pi\u0119ciu tygodni od wprowadzenia ustawy.<\/li>
  49. AGAD, KRSW, sygn. 7243, k. 58, 60. Komisja Rz\u0105dowa 27 czerwca 1825 r. zakaza\u0142a mennicy pobierania tej\u017ce op\u0142aty. <\/li>
  50. AGAD, KRSW, sygn. 7243, k. 65; AP Kielce, RGR, sygn. 125, k. 83. <\/li>
  51. W r\u0119kach grawer\u00f3w mog\u0142y pozostawa\u0107 reperacje t\u0142ok\u00f3w piecz\u0119tnych, np. Lejbu\u015b Cykoria, piecz\u0119tarz z Daleszyc, w 1827 r. otrzyma\u0142 za tak\u0105 us\u0142ug\u0119 od Komisji Wojew\u00f3dzkiej w Kielcach kwot\u0119 3 z\u0142 \u2014 AP Kielce, RGR, sygn. 125, k. 131. <\/li>
  52. S. \u041a. \u041a u c z \u0443 \u0144 s \u043a i, Opiecz\u0119tarzach przysi\u0119g\u0142ych, s. 29, 30; idem, Piecz\u0119cie z Mennicy Pa\u0144stwowej, \u201eBiuletyn Numizmatyczny\u201d, nr 19, 1967, s. 342, 343; W. T e r 1 e \u0441 \u043a i, Mennica Warszaivska 1765-1965, Wroc\u0142aw 1970 (Aneksy. Dziennik korespondencji mennicy z okresu 2 grudnia 1830 r. \u2014 11 lipca 1832 r., s. 239-247). Szereg piecz\u0119ci z okresu powstania listopadowego przedstawi\u0142a E.Popio\u0142ek, T\u0142oki piecz\u0119tne w zbiorach p\u0142ockich, P\u0142ock 1983. Wiele miast i gmin wprowadzi\u0142o w\u00f3wczas na piecz\u0119cie Or\u0142a polskiego lub nowy herb pa\u0144stwowy przyj\u0119ty przez Sejm 29 stycznia 1831 r. Zgodnie z postanowieniem Rz\u0105du Narodowego z 19 lutego \u201ewszelkie piecz\u0119cie rz\u0105dowe przez w\u0142adze krajowe u\u017cywane b\u0119d\u0105 nast\u0119puj\u0105ce: na podzielonej tarczy znajdowa\u0107 si\u0119 ma Orze\u0142 bia\u0142y i Pogo\u0144 w czerwonym polu, ponad tarcz\u0105 korona kr\u00f3lewska, a w g\u00f3rnym polu [napis] Kr\u00f3lestwo Polskie, u spodu za\u015b nazwisko w\u0142adzy\u201d \u2014 AP Kielce, RGR, sygn. 126, k. 105.<\/li><\/ol>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

    Krzysztof DorczTekst zamieszczony w Roczniku Polskiego Towarzystwa Heraldycznego, T VI (XVII), Warszawa 2003, s. 63 – 72. Piecz\u0119cie miejskie i gminne oraz wykonawcy piecz\u0119ciw Ksi\u0119stwie Warszawskim i Kr\u00f3lestwie Polskim (do… <\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"parent":0,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","meta":{"footnotes":""},"class_list":["post-3733","page","type-page","status-publish","hentry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/sigillarium.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/3733","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/sigillarium.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/sigillarium.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sigillarium.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sigillarium.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=3733"}],"version-history":[{"count":40,"href":"https:\/\/sigillarium.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/3733\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":19879,"href":"https:\/\/sigillarium.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/3733\/revisions\/19879"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/sigillarium.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=3733"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}