{"id":21595,"date":"2022-09-24T19:28:00","date_gmt":"2022-09-24T17:28:00","guid":{"rendered":"https:\/\/sigillarium.pl\/?p=21595"},"modified":"2022-09-24T19:40:24","modified_gmt":"2022-09-24T17:40:24","slug":"zbiory-muzeum-narodowego-we-wroclawiu","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/sigillarium.pl\/index.php\/2022\/09\/24\/zbiory-muzeum-narodowego-we-wroclawiu\/","title":{"rendered":"Zbiory Muzeum Narodowego we Wroc\u0142awiu"},"content":{"rendered":"\n
\n\n\n\n

Artur Hryniewicz<\/strong>
Kustosz w Dziale Numizmatyczno-Sfragistycznym, Muzeum Narodowe we Wroc\u0142awiu
Tekst opublikowano 6 pa\u017adziernika 2021 na stronie www.mnwr.pl<\/p>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n

Co \u0142\u0105czy\u0142o gotyckie i barokowe o\u0142tarze<\/strong>
ze \u015bredniowieczn\u0105 praktyk\u0105 kancelaryjn\u0105?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n

    Czy gotyckie i barokowe o\u0142tarze mog\u0142y mie\u0107 co\u015b wsp\u00f3lnego ze \u015bredniowieczn\u0105 praktyk\u0105 kancelaryjn\u0105? Ot\u00f3\u017c tak, \u0142\u0105czy\u0142y je bowiem pewne struktury skalne, kt\u00f3re w obu przypadkach spe\u0142nia\u0142y bardzo wa\u017cn\u0105 rol\u0119 technologiczn\u0105. W procesie wykonywania o\u0142tarzy pozwala\u0142y na nak\u0142adanie niezwykle trwa\u0142ych pow\u0142ok poz\u0142otniczych, natomiast w \u015bredniowiecznej praktyce kancelaryjnej bywa\u0142y czasami nieodzowne przy sporz\u0105dzaniu piecz\u0119ci uwierzytelniaj\u0105cych dokumenty pergaminowe.<\/p>\n\n\n\n

    Substancj\u0105 tak\u0105 by\u0142a pewna formacja ilasta z\u0142o\u017cona m.in. z montmorillonitu, beidellitu i illitu. W nazewnictwie potocznym funkcjonowa\u0142a jako terra sigillata, czyli glinka piecz\u0119tna lub piecz\u0119ciowa, albo kr\u00f3cej bolus. W zale\u017cno\u015bci od miejsca wyst\u0119powania cechowa\u0142a si\u0119 zabarwieniem \u017c\u00f3\u0142tym, pomara\u0144czowym, czerwonym oraz ciemnobr\u0105zowym.<\/p>\n\n\n\n

     W przypadku o\u0142tarzy i w malarstwie tablicowym glinka bolusowa wykorzystywana by\u0142a w procesie tzw. z\u0142ocenia na pulment. Technologia takiego z\u0142ocenia polega\u0142a na odpowiednim przygotowaniu drewnianego pod\u0142o\u017ca poprzez na\u0142o\u017cenie podk\u0142adu klejowo-kredowego, a nast\u0119pnie pokrycie go warstw\u0105 pulmentu, kt\u00f3rym by\u0142 t\u0142usty bolus utarty ze s\u0142abym roztworem klejowym lub bia\u0142kiem jaja kurzego. Tak przygotowanym i rozcie\u0144czonym wod\u0105 pulmentem malowa\u0142o si\u0119 kilkakrotnie drewnian\u0105 powierzchni\u0119 pokryt\u0105 zapraw\u0105 klejow\u0105 i pozostawia\u0142o do wyschni\u0119cia.<\/p>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n
\n
<\/div>\n\n\n\n
\n
\n
\"\"<\/figure>\n<\/figure>\n\n\n\n

Il. 1. Konserwowany fragment nowo\u017cytnego o\u0142tarza pokryty pulmentem.<\/p>\n<\/div>\n\n\n\n

<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n

    Nast\u0119pnie po zwil\u017ceniu 40% spirytusem nak\u0142adano z\u0142oto p\u0142atkowe, polerowane p\u00f3\u017aniej agatowym g\u0142adzikiem. Jak wi\u0119c wida\u0107 glinka bolusowa pe\u0142ni\u0142a tu bardzo wa\u017cn\u0105 rol\u0119 niezwykle trwa\u0142ego spoiwa, dzi\u0119ki kt\u00f3remu wykonane z\u0142ocenia zachowywa\u0142y swoj\u0105 trwa\u0142o\u015b\u0107 przez setki lat. Podobnie by\u0142o z trwa\u0142o\u015bci\u0105 \u015bredniowiecznych piecz\u0119ci odciskanych w tym medium, o czym \u015bwiadcz\u0105 zachowane do dzisiaj egzemplarze.<\/p>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n
\n
<\/div>\n\n\n\n
\n
\n
\"\"<\/figure>\n<\/figure>\n\n\n\n

Il. 2. Wyciskane i z\u0142ocone t\u0142o o\u0142tarza z ko\u015bcio\u0142a \u015bw. Bart\u0142omieja Aposto\u0142a w \u0141apanowie (pow. boche\u0144ski), 1. po\u0142. XVII w.<\/p>\n<\/div>\n\n\n\n

<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n

     Jak wspomniano powy\u017cej glinka bolusowa nazywana te\u017c by\u0142a glink\u0105 piecz\u0119tn\u0105 lub piecz\u0119ciow\u0105. A co za tym idzie u\u017cywana by\u0142a jako medium s\u0142u\u017c\u0105ce do odciskania w nim piecz\u0119ci, kt\u00f3re w charakterze podpis\u00f3w wystawc\u00f3w r\u00f3\u017cnorakich dokument\u00f3w przywieszane by\u0142y do nich na konopnych lub jedwabnych sznurach. Powszechnie wiadomo, \u017ce g\u0142\u00f3wnym materia\u0142em s\u0142u\u017c\u0105cym do tego celu by\u0142 w wiekach \u015brednich wosk, przede wszystkim pszczeli, ale tak\u017ce i mineralny. Glinka piecz\u0119tna wyst\u0119powa\u0142a zdecydowanie rzadziej. W zbiorach sfragistycznych MNWr znajduje si\u0119 kilkana\u015bcie piecz\u0119ci odci\u015bni\u0119tych w\u0142a\u015bnie w tym medium. Opisane i cz\u0119\u015bciowo zilustrowane w tym tek\u015bcie pochodz\u0105 z pi\u0119ciu trzynastowiecznych dyplom\u00f3w. Pierwszy wystawiony zosta\u0142 pomi\u0119dzy rokiem 1213 a 1220 (by\u0107 mo\u017ce w Schleiden lub Blenkenheim w Nadrenii P\u00f3\u0142nocnej-Westfalii), drugi najprawdopodobniej w Limburgu pomi\u0119dzy 1221 a 1226 r., trzeci w Kolonii w roku 1235, czwarty prawdopodobnie w 1285 r. w Rydze, natomiast pi\u0105ty najpewniej w tym samym roku w Braniewie. Wszystkie pochodz\u0105 ze s\u0142ynnej kolekcji sfragistycznej Friedricha Augusta Vossberga, urodzonego w Strzelnie pod Inowroc\u0142awiem urz\u0119dnika Banku Kr\u00f3lewskiego w Berlinie. Kolekcja ta zakupiona zosta\u0142a w roku 1875 do zbior\u00f3w Muzeum Staro\u017cytno\u015bci \u015al\u0105skich (Museum Schlesischer Altert\u00fcmer). Obecnie znajduje si\u0119 w zbiorach Dzia\u0142u Numizmatyczno-Sfragistycznego MNWr.<\/p>\n\n\n\n

     Cech\u0105 wsp\u00f3ln\u0105 wszystkich tych piecz\u0119ci jest charakterystyczna ziarnista struktura, kt\u00f3ra zdecydowanie r\u00f3\u017cni si\u0119 od klasycznej utartej glinki bolusowej stosowanej w poz\u0142otnictwie. Najprawdopodobniej jej kolor i spoisto\u015b\u0107 by\u0142y w tym wypadku wa\u017cniejsze ni\u017c ta niewielka chropowato\u015b\u0107. Tym bardziej, \u017ce glinka ta w mniejszym lub wi\u0119kszym stopniu mieszana by\u0142a z woskiem i innymi mediami zwi\u0119kszaj\u0105cymi jej elastyczno\u015b\u0107. W przypadku przedstawionych tutaj przyk\u0142ad\u00f3w mamy jeszcze do czynienia ze zr\u00f3\u017cnicowaniem kolorystycznym przechodz\u0105cym od ochry piecz\u0119ci najstarszej do barwy ciemno ceglastej piecz\u0119ci najm\u0142odszych. <\/p>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n
\n
<\/div>\n\n\n\n
\n
\n
\"\"<\/a><\/figure>\n<\/figure>\n\n\n\n

Il. 3. Rycerska piecz\u0119\u0107 konna Konrada II von Schleidena, 1213\u20131220<\/p>\n<\/div>\n\n\n\n

<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n

    Bardzo dobrze zachowana piecz\u0119\u0107 najstarsza (1213\u20131220) jest klasyczn\u0105 rycersk\u0105 piecz\u0119ci\u0105 konn\u0105 Konrada II. de Schleidena, pana na niewielkim trzynastowiecznym dominium z g\u0142\u00f3wnymi o\u015brodkami w Schleiden i Blenkenheim, po\u0142o\u017conymi niedaleko granicy belgijskiej. Typowa dla tego czasu legenda napiecz\u0119tna o brzmieniu SIGILLVM CVNRADI DE SCLEIDA wykonana zosta\u0142a kapita\u0142\u0105 z elementami uncja\u0142y. Nast\u0119pnie uzupe\u0142niona przez dziewi\u0119tnastowiecznego kolekcjonera dodatkowym tuszowym napisem wskazuj\u0105cym na przedzia\u0142 czasowy, w kt\u00f3rym w\u0142a\u015bciciel tej piecz\u0119ci by\u0142 wzmiankowany w \u017ar\u00f3d\u0142ach archiwalnych. Daty te na pocz\u0105tku XIX wieku upowszechnione zosta\u0142y poprzez tablice genealogiczne zawarte w publikacji J. F. Schannata, Eiflia Illustrata oder geographische und historische Beschreibung der Eifel, K\u00f6ln 1825. <\/p>\n\n\n\n

\n
<\/div>\n\n\n\n
\n
\n
\"\"<\/a><\/figure>\n<\/figure>\n\n\n\n

Il. 4. Rycerska piecz\u0119\u0107 konna Walrama III, ksi\u0119cia Limburga w l. 1221\u20131226<\/p>\n<\/div>\n\n\n\n

<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n

     Nieznacznie tylko m\u0142odsza jest rycerska piecz\u0119\u0107 konna ksi\u0119cia Limburga Walrama III z dynastii Ardennes (1221\u20131226). Z tuszowego zapisu na odwrociu tego odcisku mo\u017cemy dowiedzie\u0107 si\u0119, \u017ce piecz\u0119\u0107 ta pierwotnie znajdowa\u0142a si\u0119 w zbiorach znanego kupca i kolekcjonera kolo\u0144skiego, Petera Huberta Levena (1796\u20131850). F. A. Vossberg zakupi\u0142 j\u0105 do swoich zbior\u00f3w ju\u017c po jego \u015bmierci.<\/p>\n\n\n\n

     Piecz\u0119ci z kolo\u0144skiego dokumentu ko\u015bcielnego wystawionego w 1235 roku w zbiorach sfragistycznych MNWr jest dziesi\u0119\u0107. Wszystkie opisane i datowane zosta\u0142y na odwrociach tak\u017ce napisami wykonanymi czarnym tuszem. Ich dysponentami byli m.in. prepozyci, dziekani i kanonicy reprezentuj\u0105cy kolo\u0144sk\u0105 katedr\u0119 oraz kolegiaty: \u015bw. Andrzeja, \u015bw. Aposto\u0142\u00f3w, \u015bw. Gereona i \u015bw. Seweryna. Zar\u00f3wno rodzaj u\u017cytej glinki piecz\u0119tnej, jak i dwukolorowego sznura wyra\u017anie wskazuj\u0105 na wsp\u00f3lnot\u0119 proweniencyjn\u0105. Natomiast tuszowe adnotacje z ca\u0142\u0105 pewno\u015bci\u0105 wykona\u0142a osoba odcinaj\u0105ca je w XIX wieku od pergaminowego dyplomu.<\/p>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n
\n
<\/div>\n\n\n\n
\n
\n
\"\"<\/a><\/figure>\n<\/figure>\n\n\n\n

Il. 5. Piecz\u0119\u0107 Heinricha, scholastyka kolegiaty \u015bw. Gereona w Kolonii, 1235<\/p>\n<\/div>\n\n\n\n

<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n
\n
<\/div>\n\n\n\n
\n
\n
\"\"<\/a><\/figure>\n<\/figure>\n\n\n\n

Il. 6. Odwrocie piecz\u0119ci Heinricha, scholastyka kolegiaty \u015bw. Gereona w Kolonii, 1235<\/p>\n<\/div>\n\n\n\n

<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n
\n
<\/div>\n\n\n\n
\n
\n
\"\"<\/a><\/figure>\n<\/figure>\n\n\n\n

Il. 7. Piecz\u0119\u0107 Heinricha von Bilsteina, prepozyta kolegiaty \u015bw. Seweryna w l. 1218\u20131276, 1235<\/p>\n<\/div>\n\n\n\n

<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n
\n
<\/div>\n\n\n\n
\n
\n
\"\"<\/a><\/figure>\n<\/figure>\n\n\n\n

Il. 8. Piecz\u0119\u0107 Gerarda, dziekana kolegiaty \u015bw. Seweryna, 1235<\/p>\n<\/div>\n\n\n\n

<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n
\n
<\/div>\n\n\n\n
\n
\n
\"\"<\/a><\/figure>\n<\/figure>\n\n\n\n

Il. 9. Piecz\u0119\u0107 Konrada, dziekana kolegiaty \u015bw. Andrzeja, 1235<\/p>\n<\/div>\n\n\n\n

<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n
\n
<\/div>\n\n\n\n
\n
\n
\"\"<\/a><\/figure>\n<\/figure>\n\n\n\n

Il. 10. Piecz\u0119\u0107 Heinricha von Heinsberga, prepozyta kolegiaty \u015bw. Aposto\u0142\u00f3w w latach 1231\u20131274, 1235<\/p>\n<\/div>\n\n\n\n

<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n

    W niniejszej prezentacji zilustrowanych zosta\u0142o tylko pi\u0119\u0107 z nich: piecz\u0119\u0107 z contrasigillum Heinricha, scholastyka kolegiaty \u015bw. Gereona; piecz\u0119\u0107 Heinricha von Bilsteina, prepozyta kolegiaty \u015bw. Seweryna w l. 1218\u20131276; piecz\u0119\u0107 Gerarda, dziekana kolegiaty \u015bw. Seweryna; piecz\u0119\u0107 Konrada, dziekana kolegiaty \u015bw. Andrzeja, i piecz\u0119\u0107 Heinricha von Heinsberga, prepozyta kolegiaty \u015bw. Aposto\u0142\u00f3w w latach 1231\u20131274.<\/p>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n
\n
<\/div>\n\n\n\n
\n
\n
\"\"<\/a><\/figure>\n<\/figure>\n\n\n\n

Il. 11. Piecz\u0119\u0107 Johannesa von Vechtena, trzeciego arcybiskupa ryskiego w l. 1285\u20131294, 1285<\/p>\n<\/div>\n\n\n\n

<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n
\n
<\/div>\n\n\n\n
\n
\n
\"\"<\/a><\/figure>\n<\/figure>\n\n\n\n

Il. 12. Piecz\u0119\u0107 Heinricha I Fleminga, biskupa warmi\u0144skiego w l. 1278\u20131300, 1285<\/p>\n<\/div>\n\n\n\n

<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n

    Dwie ostatnie zaprezentowane tutaj piecz\u0119cie zwi\u0105zane s\u0105 z m\u0142odzie\u0144cz\u0105 dzia\u0142alno\u015bci\u0105 kolekcjonersk\u0105 F. A. Vossberga, kt\u00f3r\u0105 prowadzi\u0142 na terenie Prus Wschodnich. Mamy wi\u0119c do czynienia z piecz\u0119ci\u0105 Johannesa von Vechtena, trzeciego arcybiskupa ryskiego w l. 1285\u20131294, oraz piecz\u0119ci\u0105 Heinricha I Fleminga, biskupa warmi\u0144skiego w l. 1278\u20131300. Obie zosta\u0142y tak\u017ce na odwrociu opisane i wydatowane przy u\u017cyciu czarnego tuszu. Wyst\u0119puj\u0105cy tam rok 1285 m\u00f3g\u0142by sugerowa\u0107 wsp\u00f3ln\u0105 proweniencj\u0119, lecz przeczy temu u\u017cycie r\u00f3\u017cnych sznur\u00f3w do ich przywieszania.<\/p>\n\n\n\n

    W obu przypadkach mamy ten sam typ ikonograficzny przedstawiaj\u0105cy biskupa siedz\u0105cego en face na tronie i b\u0142ogos\u0142awi\u0105cego wiernych. Utracone w minionych wiekach fragmenty obu piecz\u0119ci uzupe\u0142nione zosta\u0142y przez Vossberga zielon\u0105 mas\u0105 \u017cywiczno-woskow\u0105, kt\u00f3ra wyst\u0119puje w wielu innych artefaktach sfragistycznych z jego kolekcji.<\/p>\n\n\n\n

    Wykorzystywanie czerwonej glinki bolusowej w ko\u015bcielnej praktyce kancelaryjnej mog\u0142o by\u0107 zwi\u0105zane z pr\u00f3b\u0105 zast\u0105pienia ni\u0105 prawa do przywileju u\u017cywania czerwonego wosku, kt\u00f3ry w znacznym stopniu podnosi\u0142 rang\u0119 wystawcy dokumentu uwierzytelnianego tymi sigillami. Dlatego te\u017c w przypadku piecz\u0119ci rycerskiej Konrada II von Schleidena mamy do czynienia tylko z glink\u0105 zbli\u017con\u0105 swoj\u0105 kolorystyk\u0105 do naturalnego wosku pszczelego. Stan zachowania zaprezentowanych tutaj trzynastowiecznych piecz\u0119ci dowodzi niezwyk\u0142ej trwa\u0142o\u015bci tego medium, co w pe\u0142ni potwierdza zasadno\u015b\u0107 u\u017cywania go w \u015bredniowiecznej praktyce kancelaryjnej, tak samo jak w \u015bredniowiecznym i nowo\u017cytnym poz\u0142otnictwie.<\/p>\n\n\n\n

\n\n\n\n

Opublikowano za zgod\u0105 Muzeum Narodowego we Wroc\u0142awiu.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Artur HryniewiczKustosz w Dziale Numizmatyczno-Sfragistycznym, Muzeum Narodowe we Wroc\u0142awiuTekst opublikowano 6 pa\u017adziernika 2021 na stronie www.mnwr.pl Co \u0142\u0105czy\u0142o gotyckie i barokowe o\u0142tarzeze \u015bredniowieczn\u0105 praktyk\u0105 kancelaryjn\u0105?     Czy gotyckie i barokowe o\u0142tarze mog\u0142y mie\u0107… <\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":22051,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[23],"tags":[49],"class_list":["post-21595","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-artykuly-i-publikacje","tag-muzeum-narodowe-we-wroclawiu"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/sigillarium.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/21595","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/sigillarium.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/sigillarium.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sigillarium.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sigillarium.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=21595"}],"version-history":[{"count":41,"href":"https:\/\/sigillarium.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/21595\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":25543,"href":"https:\/\/sigillarium.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/21595\/revisions\/25543"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sigillarium.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/22051"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/sigillarium.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=21595"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/sigillarium.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=21595"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/sigillarium.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=21595"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}