{"id":24450,"date":"2023-03-14T17:46:00","date_gmt":"2023-03-14T16:46:00","guid":{"rendered":"https:\/\/sigillarium.pl\/?p=24450"},"modified":"2023-11-19T17:58:08","modified_gmt":"2023-11-19T16:58:08","slug":"mennica-panstwowa","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/sigillarium.pl\/index.php\/2023\/03\/14\/mennica-panstwowa\/","title":{"rendered":"Mennica Pa\u0144stwowa"},"content":{"rendered":"\n
\n\n\n\n

Janusz Giersz<\/strong><\/p>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n

MENNICA PA\u0143STWOWA \u2212 SPRAWDZONY I ZAUFANY WYTW\u00d3RCA PIECZ\u0118CI URZ\u0118DOWYCH W POLSCE LUDOWEJ<\/h1>\n\n\n\n
<\/div>\n\n\n\n

I.  Piecz\u0119cie urz\u0119dowe wykonywane w Mennicy w XIX i na pocz\u0105tku XX w.<\/h2>\n\n\n\n

    Mennica Warszawska ma bardzo bogaty dorobek w produkcji piecz\u0119ci, kt\u00f3ry si\u0119ga pocz\u0105tk\u00f3w XIX w.1<\/sup>. Piecz\u0119cie urz\u0119dowe w Kr\u00f3lestwie Polskim do 1824 r. wykonywane by\u0142y przez prywatnych grawer\u00f3w (rytownik\u00f3w) i piecz\u0119tarzy. Brak formalnego nadzoru oraz regulacji w tym zakresie stwarza\u0142 du\u017ce mo\u017cliwo\u015bci nadu\u017cy\u0107.<\/p>\n\n\n\n

    Wobec narastaj\u0105cego zjawiska fa\u0142szowania piecz\u0119ci urz\u0119dowych podejmowano r\u00f3\u017cne pr\u00f3by formalnego uregulowania wytwarzania t\u0142ok\u00f3w piecz\u0119tnych. Jednym z nich by\u0142o m.in. powo\u0142anie piecz\u0119tarzy przysi\u0119g\u0142ych. Wszelkie tego typu dzia\u0142ania nie przynosi\u0142y jednak oczekiwanych efekt\u00f3w ani po stronie ograniczenia nadu\u017cy\u0107, ani w poprawie jako\u015bci wykonania piecz\u0119ci. W zwi\u0105zku z tym w sierpniu 1824 r. zosta\u0142 przygotowany przez Franciszka Ksawerego Druckiego-Lubeckiego, ministra Komisji Rz\u0105dowej Przychod\u00f3w i Skarbu, projekt ustawy, kt\u00f3ra zosta\u0142a przyj\u0119ta w grudniu 1824 r. i dotyczy\u0142a wy\u0142\u0105czno\u015bci w powierzaniu Mennicy Warszawskiej wytwarzania wszelkich piecz\u0119ci urz\u0119dowych2<\/sup>. Zgodnie z t\u0105 ustaw\u0105 \u201eWszelkie piecz\u0119cie i stemple Rz\u0105dowe tylko w Mennicy Kr\u00f3lestwa Polskiego odt\u0105d wyrabiane by\u0107 maj\u0105\u201d (art. 1)3<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

    Wyr\u00f3b piecz\u0119ci w Mennicy Warszawskiej trwa\u0142 z ma\u0142ymi wyj\u0105tkami do 1867 r., tj. do jej likwidacji przez w\u0142adze carskie, co oficjalne nast\u0105pi\u0142o 1 stycznia 1868 r. Po tym czasie piecz\u0119cie dla urz\u0119d\u00f3w wykonywa\u0142 Wydzia\u0142 Medalierski przy Probierni G\u0142\u00f3wnej Warszawskiej4<\/sup> oraz ponownie prywatni grawerzy (piecz\u0119tarze).<\/p>\n\n\n\n

    Po uzyskaniu przez Polsk\u0119 niepodleg\u0142o\u015bci w okresie II Rzeczypospolitej Polskiej nast\u0105pi\u0142a jako\u015bciowa zmiana w sfragistyce urz\u0119dniczej5<\/sup>. Wi\u0105za\u0142a si\u0119 ona z rozporz\u0105dzeniami Prezydenta Rzeczypospolitej z 13 grudnia 1927 r. (o god\u0142ach i barwach pa\u0144stwowych oraz o znakach, chor\u0105gwiach i piecz\u0119ciach) i z 20 czerwca 1928 r. (o piecz\u0119ciach urz\u0119dowych)6<\/sup>. Rozporz\u0105dzenie z 1927 r. wprowadza\u0142o m.in. nowy wz\u00f3r god\u0142a pa\u0144stwowego oraz definiowa\u0142o kilka typ\u00f3w piecz\u0119ci urz\u0119dowych, kt\u00f3re podzielono na dwie grupy: urz\u0119dowe piecz\u0119cie pa\u0144stwowe (okr\u0105g\u0142e) i urz\u0119dowe piecz\u0119cie samorz\u0105dowe (owalne); w ich ramach wydzielono odpowiednio piecz\u0119cie: w\u0142adz, urz\u0119d\u00f3w, zak\u0142ad\u00f3w, instytucji i przedsi\u0119biorstw. Regulacja przywraca\u0142a tak\u017ce Mennicy wy\u0142\u0105czno\u015b\u0107 na wyr\u00f3b piecz\u0119ci z or\u0142em pa\u0144stwowym (art. 20). Natomiast rozporz\u0105dzenie z 1928 r. \u2013 wykonawcze do rozporz\u0105dzenia z 1927 r. \u2013 definiowa\u0142o m.in. wielko\u015b\u0107 i kszta\u0142t piecz\u0119ci przys\u0142uguj\u0105cych okre\u015blonym w\u0142adzom i urz\u0119dom pa\u0144stwowym oraz samorz\u0105dowym. W 1939 r. zosta\u0142 og\u0142oszony jednolity tekst rozporz\u0105dzenia z 1927 r. w formie obwieszczenia Prezesa Rady Ministr\u00f3w, kt\u00f3ry uwzgl\u0119dnia\u0142 zmiany wprowadzone rozporz\u0105dzeniami z 1930 r. (m.in. wykre\u015blano art. o wy\u0142\u0105czno\u015bci Mennicy w zakresie wytwarzania piecz\u0119ci urz\u0119dowych z or\u0142em pa\u0144stwowym) oraz z 1933 i z 1937 r.7<\/sup><\/p>\n\n\n\n

    Zniszczenia zwi\u0105zane z bombardowaniami oraz obron\u0105 Warszawy we wrze\u015bniu 1939 r. sprawi\u0142y, \u017ce prac\u0119 w Mennicy w okresie okupacji niemieckiej wznowiono w pierwszej po\u0142owie 1940 r. Pierwszego kwietnia 1940 r. rozpocz\u0119\u0142a prac\u0119 grawernia, a nast\u0119pnie reaktywowano dzia\u0142alno\u015b\u0107 medalierni, kt\u00f3ra wykonywa\u0142a tak\u017ce piecz\u0119cie metalowe, w tym ze znakiem swastyki dla powstaj\u0105cych w Generalnej Guberni w\u0142adz i urz\u0119d\u00f3w8<\/sup>. Piecz\u0119cie te przypomina\u0142y wygl\u0105dem i wielko\u015bci\u0105 t\u0142oki wykonywane przez Mennic\u0119 do 1939 r., by\u0142y te\u017c sygnowane znakiem Mennicy i posiada\u0142y sw\u00f3j indywidualny numer ewidencyjny9<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n

II.  Przyk\u0142adowe piecz\u0119cie nieznanych wytw\u00f3rc\u00f3w u\u017cywane w okresie powojennym<\/h2>\n\n\n\n

<\/p>

    Zmiany ustrojowe, jakie zaistnia\u0142y po zako\u0144czeniu II wojny \u015bwiatowej, wymusza\u0142y podj\u0119cie dzia\u0142a\u0144 w zakresie redefinicji wizerunku or\u0142a w herbie pa\u0144stwa polskiego. Pierwsze dyskusje na temat nowej stylizacji god\u0142a pa\u0144stwowego podj\u0119to jeszcze na pocz\u0105tku 1945 r.10<\/sup>. W 1946 r. zosta\u0142 og\u0142oszony konkurs na herb pa\u0144stwa, jednak w ramach post\u0119powania konkursowego, kt\u00f3re trwa\u0142o do 1948 r., nie przes\u0105dzono ostatecznie o jego wygl\u0105dzie 11<\/sup>. Od og\u0142oszenia manifestu PKWN w lipcu 1944 r. w zasadzie bezdyskusyjna by\u0142a kwestia usuni\u0119cia korony z g\u0142owy or\u0142a polskiego. Dodatkowo zalecano, aby by\u0142 to orze\u0142 w stylistyce piastowskiej, co mia\u0142o \u015bwiadczy\u0107 o bardziej \u201eludowym\u201d oraz \u201edemokratycznym\u201d charakterze herbu (god\u0142a). Zako\u0144czenie dyskusji i prac nad herbem Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej zosta\u0142o sfinalizowanie w 1955 r.
<\/p>

    W ostatnim dniu grudnia 1955 r. zosta\u0142 opublikowany dekret o godle i barwach Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej oraz o piecz\u0119ciach urz\u0119d\u00f3w pa\u0144stwowych12<\/sup>, przy czym wygl\u0105d god\u0142a pa\u0144stwowego przyj\u0119ty t\u0105 regulacj\u0105 odwo\u0142ywa\u0142 si\u0119 do wzoru or\u0142a z 1927 r., skorygowanego o uszczerbienie (usuni\u0119cie) korony z jego g\u0142owy. Z tym dniem straci\u0142o moc rozporz\u0105dzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z 13 grudnia 1927 r. (tekst jednolity z 1939 r.).
<\/p>

    Odradzaj\u0105ce si\u0119 po zniszczeniach wojennych pa\u0144stwo polskie do sprawnego funkcjonowania potrzebowa\u0142o mi\u0119dzy innymi szybko wykonywanych piecz\u0119ci urz\u0119dowych. W pierwszych tygodniach po wyzwoleniu nie mog\u0142a ich zapewni\u0107 Mennica, tak\u017ce odbudowywana ze zniszcze\u0144. Mimo \u017ce stosunkowo sprawnie uruchomiono w niej produkcj\u0119, to jednak zanim do tego dosz\u0142o, w pierwszym okresie po wyzwoleniu piecz\u0119cie urz\u0119dowe by\u0142y wykonywane przez prywatnych piecz\u0119tarzy (grawer\u00f3w).

    Omawiane w tej publikacji piecz\u0119cie, dla u\u0142atwienia odczytu ich legendy, s\u0105 prezentowane w odbiciu lustrzanym i odpowiednio powi\u0119kszone.
<\/p>

    Na fot. 1 przedstawiona jest piecz\u0119\u0107 Rady Narodowej m. st. Warszawy, wytworzona prawdopodobnie we wrze\u015bniu 1944 r., czyli w okresie bezpo\u015brednio po wyzwoleniu prawobrze\u017cnej Warszawy i utworzeniu tam pierwszych w\u0142adz samorz\u0105dowych stolicy. Do jej sporz\u0105dzenia wykorzystano grub\u0105, \u017c\u0142obion\u0105 p\u0142yt\u0119 mosi\u0119\u017cn\u0105, przypuszczalnie pochodz\u0105c\u0105 z odzysku. \u015awiadcz\u0105 o tym nieregularne wg\u0142\u0119bienia i bruzdy widoczne na odwrotnej stronie matrycy, kt\u00f3re nie wi\u0105\u017c\u0105 si\u0119 bezpo\u015brednio z procesem wytworzenia piecz\u0119ci. Uchwyt do matrycy zamocowany jest w spos\u00f3b ma\u0142o profesjonalny (zosta\u0142 przylutowany), wskazuj\u0105cy na po\u015bpiech w trakcie jego wykonywania. Orze\u0142 przedstawiony na piecz\u0119ci jest or\u0142em autorskim. Zgodnie z art. 25 ustawy o organizacji i zakresie dzia\u0142ania rad narodowych z 11 wrze\u015bnia 1944 r.13<\/sup> powinien on odpowiada\u0107 wizerunkowi or\u0142a piastowskiego. W tamtym okresie podobne or\u0142y by\u0142y spotykane na piecz\u0119ciach wojska polskiego (ludowego)14<\/sup>. Bior\u0105c pod uwag\u0119 okres powstania tego t\u0142oka, nale\u017cy za\u0142o\u017cy\u0107, \u017ce zosta\u0142 on wykonany prawdopodobnie w jakim\u015b prywatnym zak\u0142adzie grawerskim na Pradze.<\/p>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n
\n
<\/div>\n\n\n\n
\n
\n
\"\"<\/a><\/figure>\n<\/figure>\n<\/div>\n\n\n\n
<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n

Fot. 1. (a) Typariusz (mosi\u0119\u017cny, wypuk\u0142oryty): Rada Narodowa m. st. Warszawy Wydzia\u0142 Aprowizacji (\u015br. 44 mm, wys. 4\u20135 mm); (b) odwrotna strona matrycy (Archiwum Pa\u0144stwowe w Warszawie [APW], Akta miasta Warszawy, 72\/3\/18)<\/p>\n\n\n\n

    Kolejn\u0105 piecz\u0119ci\u0105, kt\u00f3ra nie by\u0142a wykonana przez Mennic\u0119, jest piecz\u0119\u0107 zaprezentowana na fot. 2 \u2013 Urz\u0105d Pocztowo-Telekomunikacyjny w Radzyniu Che\u0142mi\u0144skim. Obraz napiecz\u0119tny na tym egzemplarzu bardziej przypomina wz\u00f3r or\u0142a z 1927 r., jednak by\u0142 on wykonany r\u0119cznie przez grawera. O tym, \u017ce piecz\u0119\u0107 zosta\u0142a wytworzona poza Mennic\u0105, \u015bwiadczy te\u017c kszta\u0142t matrycy oraz spos\u00f3b mocowania uchwytu, kt\u00f3ry jest taki sam, jak w przypadku piecz\u0119ci Urz\u0119du Pocztowego Kro\u015bcienko n\/d Dunajcem, wykonanej w okresie okupacji15<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n
\n
<\/div>\n\n\n\n
\n
\n
\"\"<\/a><\/figure>\n<\/figure>\n<\/div>\n\n\n\n
<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n

Fot. 2. (a) Typariusz (mosi\u0119\u017cny, wkl\u0119s\u0142oryty): Urz\u0105d Pocztowo-Telekomunikacyjny Radzy\u0144 Che\u0142mi\u0144ski (\u015br. 32 mm, wys. 15 mm); (b) typariusz z boku (zbiory prywatne autora)<\/p>\n\n\n\n

    Jeszcze innym przyk\u0142adem piecz\u0119ci wykonanej poza Mennic\u0105 jest t\u0142ok piecz\u0119tny Urz\u0119du Miasta i Gminy Niepo\u0142omice (fot. 3). Bior\u0105c pod uwag\u0119 obraz napiecz\u0119tny (gwiazda pi\u0119cioramienna) oraz dysponenta \u2013 Wydzia\u0142\/Sekcja Ewidencji Ludno\u015bci \u2013 mo\u017cna za\u0142o\u017cy\u0107, \u017ce prawdopodobnie zosta\u0142 on wykonany przez lokalnego grawera ju\u017c w styczniu 1945 r., tj. zaraz po wyzwoleniu tych teren\u00f3w przez armi\u0119 radzieck\u0105.

    Ko\u0144cz\u0105c przegl\u0105d piecz\u0119ci metalowych, kt\u00f3re nie wysz\u0142y \u201espod r\u0119ki\u201d grawer\u00f3w Mennicy, warto zaprezentowa\u0107 jeszcze jeden typariusz (fot. 4). Pochodzi on wprawdzie z p\u00f3\u017aniejszego okresu, ale ze wzgl\u0119du na tre\u015b\u0107 legendy mo\u017ce by\u0107 interesuj\u0105cy, szczeg\u00f3lnie dla m\u0142odego pokolenia zajmuj\u0105cego si\u0119 histori\u0105 najnowsz\u0105. Jest to piecz\u0119\u0107 Pa\u0142acu M\u0142odzie\u017cy im. Boles\u0142awa Bieruta w Stalinogrodzie. Tak\u0105 nazw\u0119 nosi\u0142o miasto Katowice w latach 1953\u20131956.

    Obok piecz\u0119ci metalowych w Mennicy produkowano tak\u017ce piecz\u0119cie (stemple) kauczukowe (gumowe), kt\u00f3re powszechnie stosowano w urz\u0119dach, instytucjach i r\u00f3\u017cnych organizacjach spo\u0142eczno-politycznych.

    Ciekawe przyk\u0142ady piecz\u0119ci kauczukowych prezentuj\u0105 fot. 5\u20138. Dysponentami ich by\u0142y jednostki organizacyjne najwa\u017cniejszych w tamtych czasach partii politycznych. Jednak ze wzgl\u0119du na to, \u017ce nie maj\u0105 one w swoim obrazie napiecz\u0119tnym wzoru or\u0142a, mo\u017cna za\u0142o\u017cy\u0107, \u017ce nie wykonano ich w Mennicy, a zlecenia kierowano do lokalnych, prywatnych wytw\u00f3rc\u00f3w.
<\/p>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n
\n
<\/div>\n\n\n\n
\n
\n
\"\"<\/a><\/figure>\n<\/figure>\n<\/div>\n\n\n\n
<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n

Fot. 3. Typariusz (mosi\u0119\u017cny, wypuk\u0142oryty): Urz\u0105d Miasta i Gminy w Niepo\u0142omicach, Ewidencja Ludno\u015bci (\u015br. 20 mm, wys. 6 mm) (zbiory prywatne autora).
Fot. 4. Typariusz (mosi\u0119\u017cny, wypuk\u0142oryty): Pa\u0142ac M\u0142odzie\u017cy im. Boles\u0142awa Bieruta w Stalinogrodzie (\u015br. 20 mm, wys. 6,5 mm) (zbiory prywatne autora).<\/p>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n
\n
<\/div>\n\n\n\n
\n
\n
\"\"<\/a><\/figure>\n<\/figure>\n<\/div>\n\n\n\n
<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n

Fot. 5. Typariusz (gumowy, wypuk\u0142olany): Powiatowy Komitet Polskiej Partii Socjalistycznej w M\u0142awie (\u015br. 36 mm, wys. 3 mm) (zbiory prywatne autora).
Fot. 6. Typariusz (gumowy, wypuk\u0142olany): Polska Partia Socjalistyczna, Powiatowy Komitet w Przasnyszu (\u015br. 36 mm, wys. 4 mm) (zbiory prywatne autora).<\/p>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n
\n
<\/div>\n\n\n\n
\n
\n
\"\"<\/a><\/figure>\n<\/figure>\n<\/div>\n\n\n\n
<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n

Fot. 7. Typariusz (gumowy, wypuk\u0142olany): P. P. R, Polska Partia Robotnicza, Komitet Wilan\u00f3w (\u015br. 35 mm, wys. 3 mm) (zbiory prywatne autora).
Fot. 8. Typariusz (gumowy, wypuk\u0142olany): Polska Partia Robotnicza, Ko\u0142o \u201eJadwiga\u201d w Rembertowie (50 \u00d7 18 mm) (zbiory prywatne autora).<\/p>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n

III.  Piecz\u0119cie wykonywane w Mennicy w Polsce ludowej16<\/sup><\/h2>\n\n\n\n

    Wobec braku zam\u00f3wie\u0144 na pieni\u0105dz metalowy dzia\u0142alno\u015b\u0107 Mennicy bezpo\u015brednio po wojnie koncentrowa\u0142a si\u0119 przede wszystkim na wyrobie piecz\u0119ci, medali \u2013 w tym wojskowych \u2013 a tak\u017ce znak\u00f3w to\u017csamo\u015bci dla ekshumowanych zw\u0142ok. Obok piecz\u0119ci metalowych, tak jak wspominano w poprzedniej cz\u0119\u015bci niniejszego opracowania, produkowano r\u00f3wnie\u017c piecz\u0119cie kauczukowe17<\/sup>.

    W pierwszych latach powojennych god\u0142o na piecz\u0119ciach urz\u0119dowych wypuk\u0142orytych wykonywanych w Mennicy by\u0142o wyciskane z matryc przedwojennych. By\u0142 to wizerunek or\u0142a w koronie ustalony dla god\u0142a herbu Rzeczypospolitej Polskiej w grudniu 1927 r., uszczerbiony w Mennicy przez odj\u0119cie korony. Przez stosunkowo d\u0142ugi okres, bo a\u017c 10 lat, nie by\u0142o formalnych podstaw tego typu post\u0119powania. Zosta\u0142o to usankcjonowane dopiero w 1955 r., niemniej jednak by\u0142a to w okresie powojennym powszechnie stosowana praktyka.

    W przywracanych do \u017cycia bezpo\u015brednio po wojnie instytucjach (je\u017celi nazwa instytucji nie uleg\u0142a zmianie) cz\u0119sto u\u017cywano piecz\u0119ci wytworzonych w II Rzeczypospolitej Polskiej. Warunkiem ich dopuszczenia do u\u017cytku by\u0142a jednak modyfikacja wizerunku or\u0142a. Bior\u0105c pod uwag\u0119 nisk\u0105 jako\u015b\u0107 tych modyfikacji (w por\u00f3wnaniu do wykonywanych w Mennicy) mo\u017cna przypuszcza\u0107, \u017ce uszczerbienie god\u0142a niejednokrotnie mog\u0142o odbywa\u0107 si\u0119 sposobem \u201edomowym\u201d, mocno inwazyjnym, czyli poprzez odpi\u0142owanie korony lub jej wyd\u0142utowanie18<\/sup> (fot. 12).<\/p>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n
\n
<\/div>\n\n\n\n
\n
\n
\"\"<\/a><\/figure>\n<\/figure>\n<\/div>\n\n\n\n
<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n

Fot. 9. Typariusz (mosi\u0119\u017cny, wypuk\u0142oryty): S\u0105d Obywatelski w Witkowie pow. gnie\u017anie\u0144ski (\u015br. 36 mm, wys. 13 mm) (zbiory prywatne autora).
Fot. 10. Typariusz (mosi\u0119\u017cny, wypuk\u0142oryty): Pa\u0144stwowy Instytut Weterynaryjny w Pu\u0142awach, Zak\u0142ad Chor\u00f3b Ryb, Oddz. w Bydgoszczy\u201d (\u015br. 36 mm, wys. 12 mm) (zbiory prywatne autora).<\/p>\n\n\n\n

    Na t\u0142okach widocznych na fot. 9\u201310 god\u0142o tak\u017ce zosta\u0142o zmodyfikowane poprzez usuni\u0119cie korony z g\u0142owy or\u0142a, ale w tym przypadku by\u0142o to uszczerbienie dokonane na etapie produkcji w Mennicy, poniewa\u017c przed II wojn\u0105 \u015bwiatow\u0105 w systemie prawnym nie wyst\u0119powa\u0142y s\u0105dy obywatelskie (powo\u0142ane dopiero w 1947 r.), a Pa\u0144stwowy Instytut Weterynarii powsta\u0142 w 1945 r.<\/p>\n\n\n\n

<\/p>

    Spos\u00f3b i miejsce uszczerbiania god\u0142a przez odj\u0119cie korony mo\u017cemy okre\u015bli\u0107 posi\u0142kuj\u0105c si\u0119 nie tylko jako\u015bci\u0105 wykonania tego typu zmian, czy tre\u015bci\u0105 napisu napiecz\u0119tnego, ale tak\u017ce innymi elementami charakterystycznymi dla t\u0142oka piecz\u0119tnego. W tym celu warto przeanalizowa\u0107 kolejny przyk\u0142ad. Dysponentem piecz\u0119ci widocznej na fot. 11 by\u0142a Publiczna Szko\u0142a Powszechna. Plac\u00f3wki szkolne o takiej nazwie powsta\u0142y przed II wojn\u0105 \u015bwiatow\u0105 i funkcjonowa\u0142y do 1948 r. Na podstawie tre\u015bci legendy oraz sygnatury Mennicy na odwrocie matrycy mo\u017cna by przypuszcza\u0107, \u017ce jest to t\u0142ok przedwojenny, na kt\u00f3rym god\u0142o zosta\u0142o uszczerbione po wojnie sposobem \u201echa\u0142upniczym\u201d. Jednak je\u015bli zwr\u00f3cimy uwag\u0119 na \u015brednic\u0119 gwintu do mocowania uchwytu, to oka\u017ce si\u0119, \u017ce jest to wyr\u00f3b powojenny. Wskazuje na to \u015brednica nagwintowanego otworu do wkr\u0119cania uchwytu wynosz\u0105ca ok. 5,5 mm. By\u0142a ona charakterystyczna dla okresu PRL-u. W piecz\u0119ciach przedwojennych otw\u00f3r ten by\u0142 wi\u0119kszy i wynosi\u0142 ok. 7,6 mm.<\/p>\n\n\n\n

    Korygowanie wizerunku or\u0142a na piecz\u0119ciach o \u015brednicy 36 mm mog\u0142o trwa\u0107 do ko\u0144ca lat czterdziestych, a nawet d\u0142u\u017cej, tj. do opublikowania w 1955 r. dekretu o godle i barwach Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej oraz o piecz\u0119ciach pa\u0144stwowych. <\/em>Tego samego dnia zosta\u0142o przyj\u0119te rozporz\u0105dzenie Rady Ministr\u00f3w w sprawie tablic i piecz\u0119ci urz\u0119dowych, uchylaj\u0105ce przepisy z 20 czerwca 1928 r. o piecz\u0119ciach urz\u0119dowych19<\/sup>. Rozporz\u0105dzenie to potwierdza\u0142o tak\u017ce wy\u0142\u0105czno\u015b\u0107 Mennicy na wytwarzanie tego typu piecz\u0119ci. Na podstawie rejestru prowadzonego na portalu Sigillarium.pl mo\u017cna bez wi\u0119kszego b\u0142\u0119du stwierdzi\u0107, \u017ce w 1948 r. na pewno nadal usuwano koron\u0119 z g\u0142owy or\u0142a (piecz\u0119\u0107 z 1948 r., por. fot. 15).<\/p>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n
\n
<\/div>\n\n\n\n
\n
\n
\"\"<\/a><\/figure>\n<\/figure>\n<\/div>\n\n\n\n
<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n

Fot. 11. Typariusz (mosi\u0119\u017cny, wypuk\u0142oryty): Publiczna Szko\u0142a Powszechna w Jank\u00f3wku (\u015br. 36 mm, wys. 12 mm) (zbiory prywatne autora).
Fot. 12. Typariusz (mosi\u0119\u017cny, wypuk\u0142oryty): Komornik S\u0105du Grodzkiego w J\u0119drzejowie (\u015br. 36 mm, wys. 13 mm)
(zbiory prywatne autora).<\/p>\n\n\n\n

    Piecz\u0119cie o \u015brednicy 36 mm produkowane po 1955 r. wyrabiano z pewno\u015bci\u0105 z no- wych matryc, na kt\u00f3rych znajdowa\u0142 si\u0119 wizerunek or\u0142a ustalony dla god\u0142a herbu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej w grudniu 1955 r. Zmieni\u0142a si\u0119 tak\u017ce wysoko\u015b\u0107 samego t\u0142oka, kt\u00f3ra dla piecz\u0119ci o \u015brednicy 36 mm wynosi\u0142a ok. 9\u201310 mm (t\u0142oki przedwojenne i bezpo\u015brednio po wojnie mia\u0142y wysoko\u015b\u0107 ok. 12\u201314 mm). Zaprzestano tak\u017ce u\u017cywania przedwojennej sygnatury Mennicy.<\/p>\n\n\n\n

    Wed\u0142ug informacji uzyskanej od Jerzego \u0141osowskiego, emerytowanego pracownika Mennicy, by\u0142ego brygadzisty w dziale piecz\u0119ci, piecz\u0119cie tuszowe dla ambasad (o \u015brednicy 39 mm), a tak\u017ce piecz\u0119cie tuszowe dla najwy\u017cszych w\u0142adz PRL, w tym Rady Pa\u0144stwa, Kancelarii Premiera i ministerstw (o \u015brednicy 46 mm) by\u0142y wykonywane z przedwojennych matryc, a procedura uszczerbiania or\u0142a (usuwanie korony) trwa\u0142a do lat osiemdziesi\u0105tych XX w., czyli do czas\u00f3w powstania III Rzeczypospolitej Polskiej. Potwierdzeniem tego faktu s\u0105 przedstawione na fot. 13 i 14 piecz\u0119cie organ\u00f3w administracji rz\u0105dowej PRL, tj. typariusz Pe\u0142nomocnika Rz\u0105du Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej ds. Gospodarki Wodnej na Wodach Granicznych (lata siedemdziesi\u0105te XX w.) oraz Urz\u0119du Gospodarki Morskiej (lata osiemdziesi\u0105te XX w.)20<\/sup>. Tak\u0105 praktyk\u0119 mo\u017cna uzna\u0107 za du\u017c\u0105 niespodziank\u0119. Wed\u0142ug wyja\u015bnie\u0144 \u0141osowskiego takie rozwi\u0105zanie zosta\u0142o przyj\u0119te ze wzgl\u0119du na stosunkowo ma\u0142e zapotrzebowanie na tego typu piecz\u0119cie. Z punktu widzenia ekonomicznego jest to zrozumia\u0142e, natomiast nale\u017cy pami\u0119ta\u0107, \u017ce w tamtych czasach ideologia by\u0142a stawiana wy\u017cej ni\u017c ekonomia i z tego wzgl\u0119du wykorzystywanie pod koniec lat osiemdziesi\u0105tych XX w. przedwojennych matryc z or\u0142em w koronie musi budzi\u0107 du\u017ce zdziwienie.<\/p>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n
\n
<\/div>\n\n\n\n
\n
\n
\"\"<\/a><\/figure>\n<\/figure>\n<\/div>\n\n\n\n
<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n

Fot.13. Typariusz (mosi\u0119\u017cny, wypuk\u0142oryty): Pe\u0142nomocnik Rz\u0105du Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej ds. Gospodarki Wodnej na Wodach Granicznych\u201d (\u015br. 46 mm, wys. 9 mm) (zbiory prywatne autora).
Fot.14. Typariusz (mosi\u0119\u017cny, wypuk\u0142oryty): Urz\u0105d Gospodarki Morskiej (\u015br. 46 mm, wys. 9 mm)
(zbiory prywatne autora).
<\/p>\n\n\n\n

<\/p>

    W pierwszych latach powojennych piecz\u0119cie (o \u015brednicy 36 mm) wytwarzane w Mennicy mia\u0142y podobn\u0105 wysoko\u015b\u0107 t\u0142oka jak przedwojenne, by\u0142y oznakowane sygnatur\u0105 wytw\u00f3rcy, tj. or\u0142em w koronie i herbem Ko\u015bciesza, a mi\u0119dzy nimi napisem: \u201eMENNICA PA\u0143STWOWA\u201d (fot. 15b-c). Na odwrocie matrycy, podobnie jak na t\u0142okach przedwojennych, znajdowa\u0142 si\u0119 numer ewidencyjny piecz\u0119ci, a na boku (rancie) \u2013 numer wykonawcy (grawera).<\/p>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n
\n
<\/div>\n\n\n\n
\n
\n
\"\"<\/a><\/figure>\n<\/figure>\n<\/div>\n\n\n\n
<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n

Fot.15. (a) Typariusz (mosi\u0119\u017cny, wypuk\u0142oryty, \u015br. 36 mm, wys. 9 mm): Kontrola akcyzowa 347; (b) odwrotna strona matrycy z numerem ewidencyjnym \u201e43 491\u201d i przedwojenn\u0105 sygnatur\u0105 Mennic; (c) powi\u0119kszona sygnatura; (d) numer grawera na rancie t\u0142oka (zbiory prywatne autora).<\/p>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n
\n
<\/div>\n\n\n\n
\n
\n
\"\"<\/a><\/figure>\n<\/figure>\n<\/div>\n\n\n\n
<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n

Fot. 16 (a) Typariusz (mosi\u0119\u017cny, wypuk\u0142oryty, \u015br. 36 mm, wys. 12,6 mm): Zarz\u0105d Miejski w m. st. Warszawie 164;
(b) odwrotna strona matrycy z sygnatur\u0105 wykonawcy i numerem ewidencyjnym piecz\u0119ci (APW, Akta miasta Warszawy, sygn. 72\/3\/2).<\/p>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n
\n
<\/div>\n\n\n\n
\n
\n
\"\"<\/a><\/figure>\n<\/figure>\n<\/div>\n\n\n\n
<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n

Fot. 17 (a) Typariusz (mosi\u0119\u017cny, wypuk\u0142oryty, \u015br. 36 mm, wys. 12,2 mm): Zarz\u0105d Miejski w m. st. Warszawie, AGRIL;
(b) sygnatura Mennicy? \u2013 zakropkowana (APW, Akta miasta Warszawy, sygn. 72\/3\/14, t\u0142oki piecz\u0119tne)<\/p>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n
\n
<\/div>\n\n\n\n
\n
\n
\"\"<\/a><\/figure>\n<\/figure>\n<\/div>\n\n\n\n
<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n

Fot. 18 (a) Typariusz (mosi\u0119\u017cny, wypuk\u0142oryty, \u015br. 36 mm, wys. 13,2 mm): Rzeczypospolita Polska; Starostwo Grodzkie Warszawa Praga; (b) sygnatura Mennicy? \u2013 zakropkowana (APW, Akta miasta Warszawy, sygn. 72\/3\/19)<\/p>\n\n\n\n

    Na t\u0142okach piecz\u0119tnych Zarz\u0105du Miejskiego m. st. Warszawy, AGRIL oraz Starostwa Grodzkiego Warszawa Praga, na odwrotnej ich stronie, zosta\u0142a zakropkowana (zatarta) powierzchnia ok. 3 \u00d7 10 mm. Mniej wi\u0119cej w tym miejscu na piecz\u0119ciach produkowanych przez Mennic\u0119, znajdowa\u0142a si\u0119 jej sygnatura o zbli\u017conych rozmiarach. Przy czym w przypadku piecz\u0119ci Zarz\u0105du Miejskiego pr\u00f3ba zatarcia sygnatury Mennicy do ko\u0144ca si\u0119 nie powiod\u0142a \u2013 bowiem widoczne s\u0105 pozosta\u0142e fragmenty korony or\u0142a i herbu Ko\u015bciesza (fot. 17b). W zwi\u0105zku z powy\u017cszym mo\u017ce nasuwa\u0107 si\u0119 przypuszczenie, \u017ce z powod\u00f3w ideologicznych, w pierwszych tygodniach\/miesi\u0105cach po wyzwoleniu, cz\u0119\u015b\u0107 nadgorliwych pracownik\u00f3w w Mennicy lub niekt\u00f3rych urz\u0119d\u00f3w nie chcia\u0142a pokazywa\u0107 tej sygnatury, czyli or\u0142a w koronie i herbu Ko\u015bciesza \u2013 symboli poprzedniego ustroju (fot. 16b \u2013 sygnatura Mennicy zakryta przez uchwyt).<\/p>\n\n\n\n

    Trudno jednoznacznie stwierdzi\u0107, do kiedy Mennica po wojnie u\u017cywa\u0142a do sygnowania piecz\u0119ci o \u015brednicy 36 mm z or\u0142em w koronie i herbem Ko\u015bciesza. Proces ten m\u00f3g\u0142 trwa\u0107, podobnie jak w przypadku modyfikacji wizerunku god\u0142a, do ko\u0144ca lat czterdziestych XX w. Znany t\u0142ok piecz\u0119tny z sygnatur\u0105 Mennicy pochodzi z 1948 r. (fot. 15b). Natomiast pierwszy, aktualnie znany autorowi t\u0142ok piecz\u0119tny bez sygnatury Mennicy ma numer 50 634 i pochodzi prawdopodobnie z roku 194922<\/sup>. Po tym czasie na odwrocie t\u0142oka pojawia\u0142 si\u0119 ju\u017c tylko numer ewidencyjny piecz\u0119ci i numer grawera (fot.19b i 20 b).<\/p>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n
\n
<\/div>\n\n\n\n
\n
\n
\"\"<\/a><\/figure>\n<\/figure>\n<\/div>\n\n\n\n
<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n

Fot. 19 (a) Typariusz (mosi\u0119\u017cny, wypuk\u0142oryty): Prezydium Miejskiej Rady Narodowej, Urz\u0105d Stanu Cywilnego w Koniecpolu (\u015br. 36 mm, wys. 9 mm); (b) odwrotna strona matrycy z numerem ewidencyjnym i numerem grawera (zbiory prywatne autora)<\/p>\n\n\n\n

    Numeracja piecz\u0119ci wytwarzanych w Mennicy mo\u017ce by\u0107 \u017ar\u00f3d\u0142em wielu intersuj\u0105cych informacji zar\u00f3wno dla kolekcjoner\u00f3w, jaki i os\u00f3b profesjonalnie zajmuj\u0105cych si\u0119 sfragistyk\u0105. O ile w przypadku odcisk\u00f3w piecz\u0119ci znajduj\u0105cych si\u0119 na dokumentach okre\u015blenie czasu ich powstania\/u\u017cytkowania jest stosunkowo \u0142atwe (poniewa\u017c dokumenty te s\u0105 zazwyczaj datowane), o tyle w przypadku samoistnych t\u0142ok\u00f3w piecz\u0119tnych okre\u015blenie tego okresu nie jest ju\u017c proste. Zagadnienie to dotyczy nie tylko najstarszych artefakt\u00f3w, ale tak\u017ce piecz\u0119ci z czasu II Rzeczypospolitej Polskiej, okupacji niemieckiej czy te\u017c pierwszych lat powojennych, \u0142\u0105cznie z okresem PRL. Jednak w ka\u017cdym z tych przypadk\u00f3w, dotycz\u0105cych XX w., problem daty wykonania mo\u017ce by\u0107 w znacznym stopniu rozs\u0105dzony. Wynika to z faktu, \u017ce t\u0142oki piecz\u0119tne wytwarzane przez Mennic\u0119 Pa\u0144stwow\u0105 by\u0142y ewidencjonowanie (numerowane) w specjalnych rejestrach. Prawdopodobnie w przypadku rejestr\u00f3w z okresu II Rzeczypospolitej Polskiej i okupacji zosta\u0142y one zniszczone w czasie powstania warszawskiego (12 wrze\u015bnia 1944 r. budynki, maszyny i urz\u0105dzenia Mennicy wysadzono w powietrze). Dlatego te\u017c z inicjatywy dr. M. Kopniaka na portalu Sigillarium.pl zosta\u0142a podj\u0119ta pr\u00f3ba odtworzenia internetowych rejestr\u00f3w piecz\u0119ci urz\u0119dowych wytwarzanych w Mennicy23<\/sup>. Jednocze\u015bnie zdecydowano, \u017ce rejestry te b\u0119d\u0105 sukcesywnie uzupe\u0142niane informacjami pozyskiwanymi od innych kolekcjoner\u00f3w, archiwist\u00f3w oraz pracownik\u00f3w muze\u00f3w, kt\u00f3rzy posiadaj\u0105 w zbiorach t\u0142oki piecz\u0119tne z tych okres\u00f3w albo dysponuj\u0105 wiedz\u0105 uzyskan\u0105 ze \u017ar\u00f3de\u0142 archiwalnych. Dotyczy to tak\u017ce piecz\u0119ci z pierw- szych lat powojennych, \u0142\u0105cznie z okresem PRL. Przy czym w odniesieniu do tej grupy t\u0142ok\u00f3w szansa na odnalezienie w przysz\u0142o\u015bci dokumentacji archiwalnej (lub przynajmniej jej cz\u0119\u015bci) dotycz\u0105cej wspominanych rejestr\u00f3w jest na tyle du\u017ca, \u017ce uzasadnia prowadzenie dalszych poszukiwa\u0144 w tym zakresie.<\/p>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n
\n
<\/div>\n\n\n\n
\n
\"\"<\/figure>\n<\/div><\/div>\n\n\n\n
<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n

Fot. 20 (a) Typariusz (mosi\u0119\u017cny, wkl\u0119s\u0142oryty, \u015br. 30 mm, wys. 9 mm): Pa\u0144stwowa Inspekcja Handlowa Nr. 317;
(b) odwrotna strona matrycy z numerem ewidencyjnymi, numerem grawera (zbiory prywatne autora).<\/p>\n\n\n\n

    Im wi\u0119cej uda si\u0119 pozyska\u0107 przyk\u0142ad\u00f3w t\u0142ok\u00f3w piecz\u0119tnych z numerami i znanymi historiami ich dysponent\u00f3w (np. rokiem powstania, rokiem zam\u00f3wienia piecz\u0119ci czy te\u017c rokiem zmiany nazwy itp.), tym datowanie powstania konkretnej piecz\u0119ci stanie si\u0119 precyzyjniejsze, a tym samym b\u0119dzie mo\u017cna zweryfikowa\u0107 m.in. czas zaprzestania u\u017cywania przez Mennic\u0119 na piecz\u0119ciach swojej przedwojennej sygnatury. Je\u017celi chodzi o rejestr t\u0142ok\u00f3w piecz\u0119tnych z wczesnego okresu powojennego i PRL, to na koniec maja 2021 r. w zestawieniu na portalu Sigillarium.pl znajdowa\u0142o si\u0119 ponad 360 pozycji. T\u0142ok piecz\u0119tny z najni\u017cszym numerem zamieszczony w tym zestawieniu, kt\u00f3rego dysponentem by\u0142a Kancelaria Cywilna Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, ma numer 4501. Kolejne piecz\u0119cie z wy\u017cszymi numerami to znane piecz\u0119cie Urz\u0119du Celnego z Che\u0142ma Lubelskiego z numerami 5178 i 5192 oraz z informacj\u0105 archiwaln\u0105, \u017ce zosta\u0142y zam\u00f3wione\/dostarczone w marcu 1946 r.24<\/sup>. W zwi\u0105zku z powy\u017cszym mo\u017cna zauwa\u017cy\u0107, \u017ce piecz\u0119\u0107 Kancelarii Prezydenta mog\u0142a zosta\u0107 wykonana ok. 12 miesi\u0119cy wcze\u015bniej, przed faktycznym obj\u0119ciem urz\u0119du Prezydenta RP przez Boles\u0142awa Bieruta, tj. 5 lutego 1947 r.<\/p>\n\n\n\n

<\/p>

    Wspomniany pracownik Mennicy, Jerzy \u0141osowski, przyzna\u0142, \u017ce gdy rozpoczyna\u0142 prac\u0119 w 1957 r., numery ewidencyjne piecz\u0119ci by\u0142y na poziomie 211 tys. Natomiast najwy\u017cszy znany numer ewidencyjny piecz\u0119ci z okresu PRL dotyczy t\u0142oka piecz\u0119tnego Szko\u0142y Podstawowej nr 2 w G\u0142\u0119bokiem i wynosi 462 938. Jak wynika z informacji dost\u0119pnych w zasobie Archiwum Pa\u0144stwowego w Che\u0142mie, piecz\u0119\u0107 ta 15 listopada 1989 r. zosta\u0142a przej\u0119ta przez Kuratorium O\u015bwiaty.<\/p>\n\n\n\n

    Od 1965 r. Mennica zacz\u0119\u0142a sygnowa\u0107 swoje wyroby monogramem (\u201emw\u201d), kt\u00f3ry by\u0142 wybijany na piecz\u0119ciach na odwrotnej stronie t\u0142oka (spotykane s\u0105 monogramy wybijane na boku t\u0142oka w przypadku piecz\u0119ci suchych lub ma\u0142ych o \u015brednicy 20 mm). Monogram umieszczany by\u0142 tak\u017ce na niekt\u00f3rych uchwytach z tworzywa sztucznego w kolorze czarnym, mocowanych do t\u0142ok\u00f3w po 1965 r.25<\/sup>. Na fot. 21\u201322 przedstawione s\u0105 przyk\u0142adowe t\u0142oki piecz\u0119tne wytwarzane przez Mennic\u0119 po 1965 r. i sygnowane monogramem .<\/p>\n\n\n\n

    Na podstawie informacji uzyskanych od Jerzego \u0141osowskiego26<\/sup> mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce piecz\u0119cie zaprezentowane na ilustracjach 21 i 22 by\u0142y wykonane przy pomocy maszyn redukcyjnych szwajcarskiej firmy Lenhardt. Pierwsze cztery maszyny zosta\u0142y zakupione przez Mennic\u0119 w 1966 r. W nast\u0119pnych latach dokupiono jeszcze kolejne cztery identyczne maszyny. Przy pomocy tych urz\u0105dze\u0144 wykonywano piecz\u0119cie urz\u0119dowe oraz datowniki (pocztowe, kolejowe, bankowe itp.). Zazwyczaj po\u0142owa tych maszyn by\u0142a przeznaczona do produkcji piecz\u0119ci urz\u0119dowych, a pozosta\u0142a \u2013 do datownik\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n
\n
<\/div>\n\n\n\n
\n
\n
\"\"<\/a><\/figure>\n<\/figure>\n<\/div>\n\n\n\n
<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n

Fot. 21 (a) Typariusz (mosi\u0119\u017cny, wypuk\u0142oryty, \u015br. 36 mm, wys. 9 mm): Zesp\u00f3\u0142 Szk\u00f3\u0142 Ekonomicznych Nr. 1 w Warszawie; (b) odwrotna strona matrycy z numerem ewidencyjnym i numerem grawera oraz sygnatur\u0105 Mennicy (zbiory prywatne autora)<\/p>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n
\n
<\/div>\n\n\n\n
\n
\n
\"\"<\/a><\/figure>\n<\/figure>\n<\/div>\n\n\n\n
<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n

Fot. 22 (a) Typariusz (mosi\u0119\u017cny, wypuk\u0142oryty, \u015br. 30 mm, wys. 9 mm): Urz\u0105d Pocztowo-Tele- komunikacyjny;
(b) odwrotna strona matrycy z numerem ewidencyjnym i numerem grawera oraz sygnatur\u0105 Mennicy (zbiory prywatne autora)<\/p>\n\n\n\n

    W pierwszym okresie ka\u017cda z maszyn by\u0142a obs\u0142ugiwana przez dwuosobowy zesp\u00f3\u0142 (jeden pracownik odpowiedzialny za prac\u0119 maszyny, drugi za uk\u0142adanie i przygotowanie szablonu piecz\u0119ci). W p\u00f3\u017aniejszym czasie zesp\u00f3\u0142 powi\u0119kszono o jeszcze jednego pracownika, kt\u00f3rego zadaniem by\u0142o ostateczne wyko\u0144czenie piecz\u0119ci (usuni\u0119cie nier\u00f3wno\u015bci, wyr\u00f3wnanie liter itp.) W ci\u0105gu jednej zmiany, przy pomocy jednej maszyny, wykonywano zazwyczaj 2 piecz\u0119cie\/datowniki, co pocz\u0105tkowo przy 4 maszynach dawa\u0142o 8 piecz\u0119ci\/ datownik\u00f3w, a przy 8 maszynach \u2013 ok. 16 piecz\u0119ci\/datownik\u00f3w w trakcie jednej zmiany.<\/p>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n
\n
<\/div>\n\n\n\n
\n
\n
\"\"<\/a><\/figure>\n<\/figure>\n<\/div>\n\n\n\n
<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n

Fot. 23. Opakowania piecz\u0119ci (122 \u00d7 51 \u00d7 47 mm dla typariusza o \u015br. 46 mm i 105 \u00d7 45 \u00d7 40 mm dla typariusza o \u015br. 30 mm) (zbiory prywatne autora)<\/p>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n
\n
<\/div>\n\n\n\n
\n
\n
\"\"<\/a><\/figure>\n<\/figure>\n<\/div>\n\n\n\n
<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n

Fot. 24. (a) Sucha piecz\u0119\u0107 z mechanizmem; (b) typariusz do suchej piecz\u0119ci (g\u00f3rny): Polska Rzecz- pospolita Ludowa (\u015br. 30 mm, wys. 11,8 mm); (c) fragment dowodu osobistego z such\u0105 piecz\u0119ci\u0105 (zbiory prywatne autora).<\/p>\n\n\n\n

    W latach sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych XX w. w Mennicy zatrudniono 35 grawer\u00f3w, przy czym 25 by\u0142o na sta\u0142e zwi\u0105zanych z produkcj\u0105 piecz\u0119ci (8 maszyn z 3-osobow\u0105 obs\u0142ug\u0105), plus brygadzista. Pozosta\u0142a grupa 10 grawer\u00f3w by\u0142a kierowana do pracy przy piecz\u0119ciach w sytuacji okresowego zwi\u0119kszenia zapotrzebowania. W\u015br\u00f3d grawer\u00f3w du\u017cy odsetek (ok. 50 proc.) stanowi\u0142y kobiety27<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n
\n
<\/div>\n\n\n\n
\n
\n
\"\"<\/a><\/figure>\n<\/figure>\n<\/div>\n\n\n\n
<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n

Fot. 25. Uchwyty stosowane w piecz\u0119ciach wytwarzanych przez Mennic\u0119 w latach pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych i sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych XX w. (zbiory prywatne autora)<\/p>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n
\n
<\/div>\n\n\n\n
\n
\n
\"\"<\/a><\/figure>\n<\/figure>\n<\/div>\n\n\n\n
<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n

Fot. 26. Uchwyty stosowane w piecz\u0119ciach wytwarzanych przez Mennic\u0119 od lat siedemdziesi\u0105tych XX w. do czas\u00f3w obecnych (zbiory prywatne autora)<\/p>\n\n\n\n

    Piecz\u0119cie by\u0142y wysy\u0142ane do odbiorc\u00f3w w kartonowych pude\u0142kach, oklejonych banderol\u0105, na kt\u00f3rej odciskano wytworzony t\u0142ok (fot. 23). Na banderoli znajdowa\u0142y si\u0119 in- formacje dotycz\u0105ce: tre\u015bci t\u0142oka, rodzaju piecz\u0119ci (\u015brednicy piecz\u0119ci), numeru piecz\u0119ci, numeru zam\u00f3wienia oraz wykonawcy.<\/p>\n\n\n\n

    Mennica wytwarza\u0142a tak\u017ce piecz\u0119cie suche. Na ilustracji 24 przedstawiona jest sucha piecz\u0119\u0107 u\u017cywana w urz\u0119dach przygotowuj\u0105cych dowody osobiste. By\u0142o ni\u0105 stemplowane zdj\u0119cie umieszczane w dowodzie. Warto zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na t\u0142ok (g\u00f3rny), kt\u00f3ry mia\u0142 charakterystyczny uskok ok. 1,0 mm w swojej po\u0142owie; wci\u0119cie to s\u0142u\u017cy\u0142o temu, aby t\u0142ok dobrze odciska\u0142 si\u0119 r\u00f3wnocze\u015bnie na zdj\u0119ciu, kt\u00f3re z regu\u0142y mia\u0142o grubo\u015b\u0107 ok. 1,0 mm, i kartce z dowodu (fot. 24b\u2013c).<\/p>\n\n\n\n

    W prezentowanym na ilustracji eksponacie zar\u00f3wno t\u0142oki (g\u00f3rny oraz dolny), jak i korpus zosta\u0142y wykonane w Mennicy. Na korpusie (w po\u0142owie jego wysoko\u015bci) widnieje monogram .<\/p>\n\n\n\n

    Uchwyty mocowane do piecz\u0119ci stosowanych w PRL bezpo\u015brednio po wojnie mia\u0142y r\u00f3\u017cnorodny kszta\u0142t. W latach pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych i sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych by\u0142y to uchwyty drewniane, przypominaj\u0105ce uchwyty z okresu II Rzeczypospolitej Polskiej (fot. 25). P\u00f3\u017aniej zacz\u0119to u\u017cywa\u0107 uchwyt\u00f3w z tworzywa sztucznego (fot. 26).<\/p>\n\n\n\n

    Ko\u0144cz\u0105c przegl\u0105d dzia\u0142alno\u015bci Mennicy w zakresie wytwarzania piecz\u0119ci w okresie PRL, mam \u015bwiadomo\u015b\u0107, mimo \u017ce to stosunkowo nieodleg\u0142e czasy, i\u017c wiele jeszcze kwestii i zagadnie\u0144 zwi\u0105zanych z produkcj\u0105 piecz\u0119ci w tym okresie wymaga lepszego poznania i wyja\u015bnienia, a w konsekwencji zweryfikowania przyj\u0119tych za\u0142o\u017ce\u0144. Tak\u0105 kwesti\u0105 s\u0105 na przyk\u0142ad powojenne rejestry piecz\u0119ci, do kt\u00f3rych mimo podejmowanych pr\u00f3b nie uda\u0142o si\u0119 dotrze\u0107, a trudno wyobrazi\u0107 sobie, aby takie dokumenty nie zosta\u0142y zarchiwizowane i przekazane do odpowiedniego archiwum.<\/p>\n\n\n\n

<\/p>

    Sfragistyka XX wieku dla niekt\u00f3rych os\u00f3b mo\u017ce nie by\u0107 tak ciekawa i atrakcyjna, jak np. \u015bredniowieczna, niemniej jednak, je\u017celi nie zostan\u0105 podj\u0119te pr\u00f3by jak najszybszego jej opisania i udokumentowania, wiele materia\u0142\u00f3w, w tym dokument\u00f3w oraz samych piecz\u0119ci z tamtego okresu, mo\u017ce przepa\u015b\u0107 bezpowrotnie. Dlatego istotne jest, aby inni kolekcjonerzy lub byli pracownicy Mennicy \u2013 je\u017celi posiadaj\u0105 jakiekolwiek obiekty i dokumentacj\u0119 z tego okresu czy te\u017c dysponuj\u0105 wiedz\u0105 i do\u015bwiadczeniem w tym zakresie\u2013 podzielili si\u0119 tym, w celu jak najpe\u0142niejszego udokumentowania opisanego tutaj obszaru dzia\u0142alno\u015bci Mennicy.<\/p>\n\n\n\n

Fotografie zamieszczone w artykule, zosta\u0142y wykonane przez Janusza Giersza.<\/p>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n

S\u0142owa kluczowe<\/h2>\n\n\n\n

PRL, sfragistyka, Mennica Pa\u0144stwowa, t\u0142ok piecz\u0119tny, piecz\u0119\u0107, piecz\u0105tka, sigillum, kolekcjonerstwo<\/p>\n\n\n\n

Streszczenie<\/h2>\n\n\n\n

    Mennica Warszawska ma bardzo bogaty dorobek w produkcji piecz\u0119ci, kt\u00f3ry si\u0119ga pocz\u0105tk\u00f3w XIX w. Po zako\u0144czeniu dzia\u0142a\u0144 wojennych i zmianach ustrojowych w 1945 r. stosunkowo szybko przyst\u0105piono do odbudowy i uruchomienia produkcji w Mennicy. Pierwsze powojenne piecz\u0119cie mia\u0142y podobn\u0105 grubo\u015b\u0107 t\u0142oka jak przedwojenne, by\u0142y podobnie oznakowane. God\u0142a w piecz\u0119ciach tuszowych wykonywano z matryc przedwojennych, a nast\u0119pnie uszczerbiano or\u0142a poprzez usuwanie z jego g\u0142owy korony. Na piecz\u0119ciach tuszowych o \u015brednicy 36 mm prawdopodobnie mog\u0142o to trwa\u0107 nawet do ko\u0144ca lat czterdziestych XX w. Piecz\u0119cie o \u015brednicy 36 mm produkowane po 1955 r. wyrabiano z nowych matryc z god\u0142em PRL wed\u0142ug wzoru z 1955 r. Zmieni\u0142a si\u0119 tak\u017ce wysoko\u015b\u0107 t\u0142oka, kt\u00f3ry dla piecz\u0119ci 36 mm wynosi\u0142 9\u201310 mm. Zaprzestano tak\u017ce, pod koniec lat czterdziestych, sygnowania t\u0142ok\u00f3w znakiem Ko\u015bcieszy i or\u0142a z napisem Mennica Pa\u0144stwowa. Numer t\u0142oka oraz numer wykonawcy (grawera) by\u0142 w zasadzie wybijany na jego rewersie.

    Od 1965 r. Mennica sygnowa\u0142a swoje wyroby monogramem \u201emw\u201d, kt\u00f3ry na piecz\u0119ciach by\u0142 wybijany na rewersie t\u0142oka, przy czym spotykane s\u0105 monogramy wybijane na boku t\u0142oka \u2013 na piecz\u0119ciach ma\u0142ych lub suchych. O ile usuwanie korony z g\u0142owy or\u0142a na piecz\u0119ciach o \u015brednicy 36 mm by\u0142o znan\u0105 dzia\u0142alno\u015bci\u0105, o tyle tego typu praktyka na piecz\u0119ciach tuszowych dla ambasad (39 mm) i najwy\u017cszych w\u0142adz PRL (46 mm), kt\u00f3ra trwa\u0142a do ko\u0144ca lat osiemdziesi\u0105tych XX w., czyli powstania III Rzeczypospolitej Polskiej, jest pewnego rodzaju zaskoczeniem i mo\u017ce budzi\u0107 zdziwienie.<\/p>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n
\n\n\n<\/p>\n

1<\/sup> Nazwa Mennicy na przestrzeni jej dziej\u00f3w ulega\u0142a zmianie. W latach 1766\u20131867 by\u0142a to Mennica Warszawska,
w latach 1924\u20131994 Mennica Pa\u0144stwowa, w latach 1994\u20132005 Mennica Pa\u0144stwowa SA, od roku 2005 Mennica Polska SA.
<\/span>2<\/sup> S. Kuczy\u0144ski, O piecz\u0119tarzach przysi\u0119g\u0142ych w Kr\u00f3lestwie Polskim<\/em>, \u201eWiadomo\u015bci Numizmatyczne\u201d 1966, t. 10, nr 1(35), s. 26; idem<\/em>, Piecz\u0119cie z Mennicy Warszawskiej<\/em>, \u201eBiuletyn Numizmatyczny\u201d 1967, nr 19, 342\u2013343; K. Dorcz, <\/span>Piecz\u0119cie miejskie i gminne oraz wykonawcy piecz\u0119ci w Ksi\u0119stwie Warszawski i Kr\u00f3le- stwie Polskim (do 1830 r.)<\/em>, \u201eRocznik Polskiego Towarzystwa Heraldycznego nowej serii\u201d 2003, t. VI (XVII), s. 63\u201372.
<\/span>3<\/sup> Dziennik Praw Kr\u00f3lestwa Polskiego 1827, t. IX, nr 37, s. 66\u201368. 
4<\/sup> S. Kuczy\u0144ski, Polskie herby ziemskie \u2013 Geneza, tre\u015b\u0107, funkcje<\/em>, Warszawa 1993, s. 286. 
5<\/sup> M. Adamczewski, <\/span>Sfragistyka pa\u0144stwowa i samorz\u0105dowa II Rzeczypospolitej Polskiej<\/em>, Warszawa 2019. 
<\/span>6<\/sup>   Dz.U. 1927, nr 115, poz. 980 i Dz.U. 1928, nr 65, poz. 593. 
7<\/sup>   Dz.U. 1939, nr 2, poz. 8 (tekst jednolity). 
8<\/sup> W. Terlecki, Mennica Warszawska 1765\u20131965<\/em>, Wroc\u0142aw 1970, s. 195. 
9<\/sup> Zob. portal Sigillarium.pl, sekcja: Zbiory prywatne \u2013 Piecz\u0119cie urz\u0119d\u00f3w i instytucji pa\u0144stwowych \u2013 okupacyjnych (X 1939\u20131944) (https: \/\/sigillarium.pl\/index.php\/pieczecie-urzedow-i-instytucji-panstwowych-od-xi-1939-do-1944\/, dost\u0119p 6 VI 2021 r.). 
10<\/sup> M. Adamczewski, Orze\u0142 Bia\u0142y, ale jaki? Poszukiwania formy polskiego or\u0142a pa\u0144stwowego w okresie <\/em>mi\u0119dzywojennym<\/em>, \u201eRocznik Polskiego Towarzystwa Heraldycznego nowej serii\u201d 2017, t. XVI (XXVII), s. 34.
11<\/sup> Ibidem<\/em>, s. 39.
12<\/sup> Dz.U. 1955, nr 47, poz. 314.
13<\/sup> Dz.U. 1944, nr 5, poz. 22.
<\/em>14<\/sup> J. Giersz, Piecz\u0119cie w\u0142adz, urz\u0119d\u00f3w, zak\u0142ad\u00f3w, instytucji i przedsi\u0119biorstw miejskich Warszawy z lat 1917\u20131950 (na wybranych przyk\u0142adach), \u201eBiuletyn Numizmatyczny\u201d 2020, nr 1(397), s. 51.
<\/em>15<\/sup> Sigillarium.pl (https:\/\/sigillarium.pl\/index.php\/pieczecie-urzedow-i-instytucji-panstwowych-od-xi–1939-do-1944\/, dost\u0119p 6 VI 2021 r.).
<\/span>16<\/sup> W cz\u0119\u015bci tej wykorzystano fragmenty z wcze\u015bniej opublikowanego artyku\u0142u: J. Giersz, <\/span>Piecz\u0119cie \u2013 niedoceniana i nie do ko\u0144ca znana dzia\u0142alno\u015b\u0107 Mennicy Warszawskiej<\/em>, \u201eBiuletyn Numizmatyczny\u201d 2018, nr 4(392), s. 281\u2013287. 
<\/span>17<\/sup> W. Terlecki, Mennica Warszawska\u2026<\/em>, s. 209.
18<\/sup> W. Fabia\u0144ski, Pr\u00f3ba klasyfikacji i nazewnictwa piecz\u0119ci u\u017cywanych w kancelariach urz\u0119d\u00f3w oraz in- <\/em>stytucji polskich XX wieku <\/em>[w:] Dawne piecz\u0119cie. Typologia \u2013 metodyka bada\u0144 \u2013 interpretacje<\/em>, red. Z. Piech, Warszawa 2015, s. 558.
19<\/sup> Dz.U. 1955, nr 47, poz. 316.
20<\/sup>  Patrz te\u017c piecz\u0119\u0107 Ministra Gospodarki Materia\u0142owej i Paliwowej, J. Giersz, Pieczecie niedoceniana\u2026<\/em>, s. 283.
21<\/sup> J. Giersz, Piecz\u0119cie w\u0142adz<\/em>…, s. 56, 58, 59.
22<\/sup> Sigillarium.pl (https:\/\/sigillarium.pl\/index.php\/rejestr-tlokow-pieczetnych-z-pierwszych-lat-powojen- nych-i-okresu-prl-1946-1989\/, dost\u0119p 6 VI 2021 r.).
23<\/sup> Sigillarium.pl, sekcja: og\u00f3lnopolski rejestr piecz\u0119ci (https: \/\/sigillarium.pl\/index.php\/zglos-pieczec\/, dost\u0119p 6 VI 2021 r.).
<\/span>24<\/sup> Ibidem<\/em>.
<\/span>25<\/sup> Na uchwytach z tworzywa sztucznego, koloru wi\u015bniowo-br\u0105zowego, spotyka si\u0119 tak\u017ce monogram MP (Mennica Pa\u0144stwowa?), ale mo\u017ce by\u0107 to b\u0142\u0105d lub nadgorliwo\u015b\u0107 producenta uchwyt\u00f3w, poniewa\u017c Mennica nie u\u017cywa\u0142a takiego monogramu.
26<\/sup>  Jerzy \u0141osowski w czasie zatrudnienia w Mennicy u\u017cywa\u0142 nast\u0119puj\u0105cych numer\u00f3w identyfikacyjnych: 16, 213, 323.
27<\/sup> Grawerzy zatrudnieni w Mennicy byli w wi\u0119kszo\u015bci absolwentami Szko\u0142y Rzemios\u0142 Artystycznych w Warszawie, mieszcz\u0105cej si\u0119 przy ul. Sandomierskiej 12.<\/span><\/p>\n<\/p>\n\n\n

W: Rafa\u0142 Ko\u015bcia\u0144ski, Edward Skibi\u0144ski, Pawe\u0142 Str\u00f3\u017cyk (red.). Sfragistyka w warsztacie badawczym historyka dziej\u00f3w najnowszych (\u201eStudia i Materia\u0142y Pozna\u0144skiego IPN\u201d, t. 53), Instytut Pami\u0119ci Narodowej, Oddzia\u0142 w Poznaniu, Pozna\u0144\u2013Warszawa 2022, s. 127\u2013144.

<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Janusz Giersz MENNICA PA\u0143STWOWA \u2212 SPRAWDZONY I ZAUFANY WYTW\u00d3RCA PIECZ\u0118CI URZ\u0118DOWYCH W POLSCE LUDOWEJ I.  Piecz\u0119cie urz\u0119dowe wykonywane w Mennicy w XIX i na pocz\u0105tku XX w.     Mennica Warszawska ma… <\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":24603,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[23],"tags":[59],"class_list":["post-24450","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-artykuly-i-publikacje","tag-mennica-panstwowa"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/sigillarium.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/24450","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/sigillarium.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/sigillarium.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sigillarium.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sigillarium.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=24450"}],"version-history":[{"count":88,"href":"https:\/\/sigillarium.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/24450\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":30551,"href":"https:\/\/sigillarium.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/24450\/revisions\/30551"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sigillarium.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/24603"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/sigillarium.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=24450"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/sigillarium.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=24450"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/sigillarium.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=24450"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}