{"id":28469,"date":"2023-11-18T21:22:07","date_gmt":"2023-11-18T20:22:07","guid":{"rendered":"https:\/\/sigillarium.pl\/?p=28469"},"modified":"2025-06-20T23:21:31","modified_gmt":"2025-06-20T21:21:31","slug":"drugie-zycie-pieczeci-urzedowej","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/sigillarium.pl\/index.php\/2023\/11\/18\/drugie-zycie-pieczeci-urzedowej\/","title":{"rendered":"Drugie \u017cycie piecz\u0119ci urz\u0119dowej"},"content":{"rendered":"\n
\n\n\n\n

Robert Forysiak-W\u00f3jci\u0144ski<\/strong>
Dzia\u0142 Numizmatyczny Muzeum Ksi\u0105\u017c\u0105t Lubomirskich
Zak\u0142ad Narodowy im. Ossoli\u0144skich<\/p>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n

Drugie \u017cycie piecz\u0119ci urz\u0119dowej. <\/strong>
Na przyk\u0142adzie kolekcji typariuszy piecz\u0119ci urz\u0119d\u00f3w PRL z lat 1945\u20131975 <\/strong>
w zbiorze sfragistycznym Dzia\u0142u Numizmatycznego <\/strong>
Muzeum Ksi\u0105\u017c\u0105t Lubomirskich w Ossolineum<\/strong><\/h2>\n\n\n\n
<\/div>\n\n\n\n

    W my\u015bl polskiego ustawodawstwa piecz\u0119\u0107 urz\u0119dowa (pa\u0144stwowa) to okr\u0105g\u0142a piecz\u0119\u0107 metalowa z wyt\u0142oczonym po\u015brodku god\u0142em pa\u0144stwowym i nazw\u0105 dysponenta w otoku1<\/sup>. Definicja wskazuje zatem na t\u0142ok piecz\u0119tny (typariusz), traktuj\u0105c go jednocze\u015bnie jako wzorzec piecz\u0119ci. Wytwarzaniem piecz\u0119ci urz\u0119dowych od 1927 r. zajmowa\u0142a si\u0119 Mennica Pa\u0144stwowa w Warszawie2<\/sup>. Piecz\u0119\u0107 urz\u0119dowa po wycofaniu z u\u017cytku musia\u0142a zosta\u0107 zwr\u00f3cona Mennicy w celu niezw\u0142ocznego zniszczenia. Obowi\u0105zywa\u0142a okre\u015blona procedura przekazywania i niszczenia piecz\u0119ci urz\u0119dowej. Ustawodawca nie uwzgl\u0119dni\u0142 mo\u017cliwo\u015bci zachowywania typariuszy uniewa\u017cnionych piecz\u0119ci, st\u0105d mo\u017ce dziwi\u0107 fakt, \u017ce Dzia\u0142 Numizmatyczny Muzeum Ksi\u0105\u017c\u0105t Lubomirskich w Zak\u0142adzie Narodowym im. Ossoli\u0144skich (ZNiO) przechowuje w zbiorze sfragistyki w dziale t\u0142ok\u00f3w piecz\u0119tnych wielk\u0105 podkolekcj\u0119 zdezaktualizowanych typariuszy w\u0142adz powiatowych PRL, zebran\u0105 w latach 1975\u20131979. Kolekcja liczy 2 795 (lub wi\u0119cej) piecz\u0119ci, z tego ponad 95% stanowi\u0105 piecz\u0119cie urz\u0119dowe. W tej kategorii zabytk\u00f3w jest to zbi\u00f3r jeden z najwi\u0119kszych, je\u015bli nie najwi\u0119kszy w zbiorach polskich, i cho\u0107by z tej przyczyny zas\u0142uguje na osobn\u0105 wzmiank\u01193<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

    W latach 1965\u20131986 Dzia\u0142em Numizmatycznym ZNiO kierowa\u0142 J\u00f3zef Szwagrzyk (1923\u20131986)4<\/sup>, autor obszernej pozycji naukowej dotycz\u0105cej historii monety polskiej5<\/sup>. B\u0119d\u0105c cz\u0142onkiem PZPR, Szwagrzyk pe\u0142ni\u0142 tak\u017ce funkcj\u0119 I sekretarza Podstawowej Organizacji Partyjnej w Ossolineum (w latach 1954\u20131961 i 1970\u20131972). Przekonania ideologiczno-polityczne numizmatyka nie pozosta\u0142y bez wp\u0142ywu na dzia\u0142alno\u015b\u0107 Dzia\u0142u, sta\u0142y si\u0119 wr\u0119cz g\u0142\u00f3wn\u0105 determinant\u0105 profilu gromadzenia zbior\u00f3w w latach 60. i 70. Starania Szwagrzyka, by gromadzi\u0107 pami\u0105tki z okresu bie\u017c\u0105cego i z pierwszych dwudziestu lat funkcjonowania PRL, obj\u0119\u0142y wszystkie trzy podstawowe cz\u0119\u015bci zbioru, tj. numizmatyk\u0119, falerystyk\u0119 i sfragistyk\u0119. Dzia\u0142ania kierownika polega\u0142y przede wszystkim na kierowaniu petycji w imieniu ZNiO do urz\u0119d\u00f3w centralnych i lokalnych oraz instytucji i przedsi\u0119biorstw pa\u0144stwowych o przekazywanie medali, odznacze\u0144 i piecz\u0119ci zwi\u0105zanych z tymi jednostkami organizacyjnymi. Droga kontakt\u00f3w oficjalnych, inicjowanych i podtrzymywanych przez J. Szwagrzyka by\u0142a podstawow\u0105 i na og\u00f3\u0142 bardzo skuteczn\u0105 metod\u0105 pozyskiwania obiekt\u00f3w dokumentuj\u0105cych \u017cycie polityczno-spo\u0142eczno-gospodarcze PRL.<\/p>\n\n\n\n

    Zabiegi o t\u0142oki piecz\u0119tne urz\u0119d\u00f3w PRL Szwagrzyk rozpocz\u0105\u0142 w 1966 r. pismem do producenta piecz\u0119ci \u2013 Mennicy Pa\u0144stwowej, zwracaj\u0105cym si\u0119 o przekazywanie do Ossolineum wszystkich t\u0142ok\u00f3w wycofywanych z u\u017cytku urz\u0119dowego i sk\u0142adanych w Mennicy w celu zniszczenia6<\/sup>. \u201eT\u0142oki te, sk\u0142adane w Mennicy w celu przetopienia, traci bezpowrotnie kultura narodowa, a szczeg\u00f3lnie nauka historyczna i jej integralna dyscyplina \u2013 sfragistyka, dla kt\u00f3rej piecz\u0119\u0107 i t\u0142ok piecz\u0119tny s\u0105 materia\u0142em badawczym\u201d7<\/sup> \u2013 tak brzmia\u0142o g\u0142\u00f3wne uzasadnienie wniosku.<\/p>\n\n\n\n

    Trzeba tu powiedzie\u0107, \u017ce mo\u017cliwo\u015bci lokalowe i personalne Dzia\u0142u Numizmatycznego nie by\u0142y adekwatne do skali \u017c\u0105dania wyra\u017conego w petycji. Wydaje si\u0119, \u017ce autor wniosku nie uwzgl\u0119dni\u0142 mo\u017cliwo\u015bci samej Mennicy, je\u015bli chodzi o prace i koszty regularnej ekspedycji t\u0142ok\u00f3w do Ossolineum. Nie znaj\u0105c statystyk niszczenia piecz\u0119ci przez Mennic\u0119, trudno szacowa\u0107 precyzyjnie spodziewan\u0105 liczb\u0119 t\u0142ok\u00f3w, kt\u00f3r\u0105 ZNiO musia\u0142by przej\u0105\u0107 i opracowa\u0107, mo\u017cna jednak odnie\u015b\u0107 si\u0119 do statystyk produkcyjnych, kt\u00f3rych wysoko\u015b\u0107 korelowa\u0142a po cz\u0119\u015bci z liczb\u0105 piecz\u0119ci zamawianych z powodu zmian administracyjnych lub z powodu zu\u017cycia, uszkodzenia, zgubienia itp. Przyk\u0142adowo w 1949 r. wyprodukowano ponad 18 700 piecz\u0119ci urz\u0119dowych, w 1954 \u2013 16 800, w 1960 \u2013 ponad 16 0008<\/sup>. W okresach zwi\u0119kszonej produkcji liczba sporz\u0105dzonych typariuszy przekracza\u0142a 3000 sztuk miesi\u0119cznie9<\/sup>. Na barkach Ossolineum spoczywa\u0142by zatem ci\u0119\u017car akcesji dziesi\u0105tek tysi\u0119cy t\u0142ok\u00f3w w ci\u0105gu nast\u0119pnych dekad. Z dzisiejszej perspektywy najtrudniej wyobrazi\u0107 sobie przej\u0119cie wszystkich t\u0142ok\u00f3w wycofywanych stopniowo po 1989 r.10<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

    Mennica nie odpowiedzia\u0142a jednak pozytywnie na wy\u017cej wymieniony wniosek z 1966 r.11<\/sup>. W uzasadnieniu odmowy producent piecz\u0119ci powo\u0142a\u0142 si\u0119 na obowi\u0105zuj\u0105ce go ustawowe przepisy niszczenia t\u0142ok\u00f3w oraz wskaza\u0142 na brak uprawnie\u0144 decyzyjnych w kwestii piecz\u0119ci.<\/p>\n\n\n\n

    Asumpt do pozyskania przez Szwagrzyka znacznej liczby piecz\u0119ci dla Dzia\u0142u  Numizmatycznego  da\u0142a  reforma  administracyjna  w  1975  r. W dniu 28 V 1975 r. w\u0142adze PRL wprowadzi\u0142y dwustopniowy podzia\u0142 administracyjny pa\u0144-stwa12. Reforma powi\u0119kszy\u0142a liczb\u0119 wojew\u00f3dztw z 17 do 49 i zlikwidowa\u0142a po-wiaty, kt\u00f3re do tej pory tworzy\u0142y po\u015bredni szczebel administracyjny mi\u0119dzy gmin\u0105 a wojew\u00f3dztwem. W \u015bwietle ustawowych przepis\u00f3w 314 likwidowanych powiat\u00f3w mia\u0142o obowi\u0105zek przekazania swych piecz\u0119ci (u\u017cywanych do dnia 1 VI) do Mennicy w celu ich zniszczenia. ZNiO postanowi\u0142o wi\u0119c podj\u0105\u0107 akcj\u0119 w tej sprawie, tym razem wnosz\u0105c pro\u015bb\u0119 do samego premiera PRL Piotra Jaroszewicza. Przytaczam pe\u0142n\u0105 tre\u015b\u0107 tej szczeg\u00f3lnej petycji:

5 VI 75
Towarzysz Piotr Jaroszewicz
Przewodnicz\u0105cy Rady Ministr\u00f3w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej

Al. Ujazdowskie 1\u20133
00-583 Warszawa

    Dyrekcja Zak\u0142adu Narodowego im. Ossoli\u0144skich \u2013 Biblioteki PAN uprzejmie prosi Towarzysza Premiera o spowodowanie, by odpowiednie w\u0142adze pa\u0144stwowe przekaza\u0142y Ossolineum zdezaktualizowane t\u0142oki piecz\u0119tne historycznej ju\u017c instytucji powiatowych w\u0142adz administracyjnych. T\u0142oki te, sk\u0142adane w mennicy w celu przetopienia, traci bezpowrotnie kultura narodowa, a szczeg\u00f3lnie nauka historyczna i jej integralna dyscyplina \u2013 sfragistyka, dla kt\u00f3rej t\u0142ok piecz\u0119tny i piecz\u0119\u0107 jako instrument uwierzytelnienia dokumentu s\u0105 materia\u0142em badawczym.<\/p>\n\n\n\n

    Biblioteka Zak\u0142adu Narodowego im. Ossoli\u0144skich, gromadz\u0105ca takie materia\u0142y, kt\u00f3re dotycz\u0105 naszej kultury narodowej i specjalizuj\u0105ca si\u0119 tak\u017ce w sfragistyce, posiada w zbiorach ponad 72 000; piecz\u0119ci i t\u0142ok\u00f3w piecz\u0119tnych polskich od wieku XII do dnia dzisiejszego (piecz\u0119cie woskowe, op\u0142atkowe, metalowe, lakowe i w tuszu \u2013 miast i instytucji miejskich, gmin wiejskich, ksi\u0105\u017c\u0119ce i kr\u00f3lewskie, trybuna\u0142\u00f3w i innych urz\u0119d\u00f3w koronnych, \u015bl\u0105skich, pomorskich, rycerstwa polskiego, w\u0142adz powsta\u0144czych, wojska polskiego XIX i XX w., marynarki wojennej, organizacji niepodleg\u0142o\u015bciowych, l\u00f3\u017c maso\u0144skich, instytucji o\u015bwiatowych, naukowych i spo\u0142eczno-kulturalnych, zwi\u0105zk\u00f3w zawodowych i partii politycznych, instytucji gospodarczych, Krajowej Rady Narodowej i Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego, Sejmu PRL, t\u0142oki piecz\u0119tne i piecz\u0119cie prezydi\u00f3w wojew\u00f3dzkich rad narodowych i wiele innych, przekazanych Ossolineum przez Komitet Centralny naszej partii). Zbiory sfragistyczne Ossolineum konserwuje i opracowuje starannie wykszta\u0142cony zesp\u00f3\u0142 pracownik\u00f3w. S\u0105 one dobrze zabezpieczone i fachowo przechowywane. Obecnie Ossolineum kontynuuje intensywne gromadzenie piecz\u0119ci i t\u0142ok\u00f3w piecz\u0119ci przeznaczonych do planowanego wydawnictwa pt. Corpus Sigillorum Poloniae. B\u0119dzie to wype\u0142nienie znacznej luki w naszej literaturze w dziedzinie historii i historii kultury. Dyrekcja \u017cywi niez\u0142omne przekonanie, \u017ce Towarzysz Premier we\u017amie pod uwag\u0119 potrzeb\u0119 zachowania dla nauki tych specyficznych d\u00f3br kulturalnych i powe\u017amie w tej sprawie odpowiednie decyzje.

dr Janusz Albin Dyrektor<\/i>

<\/p>\n\n\n\n

    Premier Jaroszewicz przychyli\u0142 si\u0119 do powy\u017cszej pro\u015bby ZNiO i wykonanie decyzji powierzy\u0142 szefowi Urz\u0119du Rady Ministr\u00f3w Januszowi Wieczorkowi14<\/sup>. Niewykluczone, \u017ce od opinii tego urz\u0119dnika zale\u017ca\u0142a zgoda premiera. Ossolineum ju\u017c od wielu lat w drodze kontakt\u00f3w urz\u0119dowych \u201edo\u015bwiadcza\u0142o \u017cyczliwo\u015bci\u201d szefa URM, kt\u00f3ry wyra\u017ca\u0142 zgod\u0119 na przekazywanie do Dzia\u0142u Numizmatycznego pami\u0105tek zwi\u0105zanych z ustrojem PRL \u2013 przyk\u0142adowo w 1965 r. Ossolineum otrzyma\u0142o komplet odcisk\u00f3w tuszowych piecz\u0119ci najwy\u017cszych w\u0142adz PRL15<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

    Dnia 13 VI 1975 r. Wieczorek rozes\u0142a\u0142 dalekopisem do urz\u0119d\u00f3w wojew\u00f3dzkich decyzj\u0119 premiera z poleceniem przekazania do ZNiO piecz\u0119ci wszystkich by\u0142ych powiatowych urz\u0119d\u00f3w16<\/sup>. Nast\u0119pnie poprzez Biuro do Spraw Terenowych Organ\u00f3w Administracji Pa\u0144stwowej przekaza\u0142 Ossolineum informacj\u0119 o podj\u0119tych dzia\u0142aniach i zalecenie zabezpieczenia otrzymanych piecz\u0119ci. Nale\u017cy podkre\u015bli\u0107, \u017ce sprawie nadano bieg w trakcie realizacji ustawowych przepis\u00f3w dotycz\u0105cych post\u0119powania z piecz\u0119ciami pa\u0144stwowymi wycofanymi z u\u017cytku. Jak ju\u017c wspomniano, powiatowe piecz\u0119cie z dniem 1 VI 1975 r. traci\u0142y wa\u017cno\u015b\u0107. Po tym terminie stare typariusze nale\u017ca\u0142o odda\u0107 do Mennicy w obowi\u0105zuj\u0105cym trybie, czyli przekaza\u0107 do urz\u0119d\u00f3w wojew\u00f3dzkich jako w\u0142adz wy\u017cszego stopnia, bezpo\u015brednio zamawiaj\u0105cych lub zdaj\u0105cych powiatowe piecz\u0119cie. Do zebrania i zwrotu tych t\u0142ok\u00f3w piecz\u0119tnych zobowi\u0105zane by\u0142y tzw. terenowe komisje likwidacyjne, powo\u0142ane z dniem 30 VI 1975 r., maj\u0105ce wyznaczony ostateczny termin zako\u0144czenia prac na 31 VII17<\/sup>. Z perspektywy celu nabycia kompletu zdezaktualizowanych piecz\u0119ci przez Ossolineum nale\u017cy zauwa\u017cy\u0107, \u017ce dzia\u0142ania wroc\u0142awskiej instytucji by\u0142y sp\u00f3\u017anione o dwa tygodnie. Gdyby petycj\u0119 do premiera z\u0142o\u017cono w odpowiednim czasie przed wej\u015bciem reformy w \u017cycie, urz\u0119dy wojew\u00f3dzkie rozpocz\u0119\u0142yby procedur\u0119 przekazywania piecz\u0119ci do Ossolineum zamiast do Mennicy. Odg\u00f3rna zmiana planu by\u0142a dla urz\u0119d\u00f3w niespodziewana i nast\u0105pi\u0142a w czasie, gdy pierwsze ekspedycje piecz\u0119ci przeznaczonych do zniszczenia by\u0142y ju\u017c w toku. Sp\u00f3\u017anienie by\u0142o jednak niezale\u017cne od ZNiO. Szczeg\u00f3\u0142y zmiany administracyjnej kraju zaplanowano w tajemnicy przed spo\u0142ecze\u0144stwem18<\/sup>. Na XVII plenum KC PZPR w dniu 12 V 1975 uchwalono decyzj\u0119 o wprowadzeniu reformy, informuj\u0105c opini\u0119 spo\u0142eczn\u0105 o projekcie ustawy19<\/sup>. Uchwalenie reformy og\u0142oszono w dzie\u0144 po przyj\u0119ciu ustawy, tj. 29 V 1975 r. Ossolineum zareagowa\u0142o wi\u0119c swym podaniem stosunkowo szybko i po otrzymaniu zgody mog\u0142o czeka\u0107 na stopniowe przekazywanie piecz\u0119ci, nie maj\u0105c przy tym bezpo\u015bredniego wp\u0142ywu na sytuacj\u0119 urz\u0119dow\u0105 w tym zakresie. Pierwsze dwa przekazy t\u0142ok\u00f3w dotar\u0142y w pierwszej po\u0142owie sierpnia b.r. z wojew\u00f3dztwa krakowskiego i nowos\u0105deckiego. W\u0142a\u015bciwymi nadawcami piecz\u0119ci by\u0142y komisje likwidacyjne powiatu gorlickiego i proszowickiego. Nic wi\u0119cej z ramienia wspomnianych wojew\u00f3dztw nie przekazano. Znacznie korzystniej prezentowa\u0142 si\u0119 przekaz z Urz\u0119du Wojew\u00f3dzkiego w Opolu (realizowany etapami pocz\u0105wszy od pierwszej po\u0142owy sierpnia, ko\u0144cz\u0105c na pierwszej po\u0142owie kwietnia 1976 r.) i z urz\u0119du miasta sto\u0142ecznego Warszawy. Z obu urz\u0119d\u00f3w wp\u0142yn\u0119\u0142y piecz\u0119cie wszystkich powiat\u00f3w mieszcz\u0105cych si\u0119 w granicach nowych wojew\u00f3dztw. Na pocz\u0105tku wrze\u015bnia nadesz\u0142a pierwsza partia piecz\u0119ci z woj. kro\u015bnie\u0144skiego, natomiast zapowied\u017a ekspedycji t\u0142ok\u00f3w przes\u0142a\u0142 Urz\u0105d Wojew\u00f3dzki w Bielsku-Bia\u0142ej. W trzeciej dekadzie wrze\u015bnia ZNiO rozpocz\u0119\u0142o wysy\u0142anie monit\u00f3w do wszystkich wojew\u00f3dztw, chc\u0105c przyspieszy\u0107 i zapewni\u0107 sobie w\u0142a\u015bciwe przekazywanie t\u0142ok\u00f3w. Monity te przynios\u0142y dobry efekt. Przed ko\u0144cem roku wi\u0119kszo\u015b\u0107 urz\u0119d\u00f3w wojew\u00f3dzkich odpowiedzia\u0142a pierwszymi przekazami piecz\u0119ci. Akcesja zdezaktualizowanych piecz\u0119ci rozci\u0105gn\u0119\u0142a si\u0119 znacznie w czasie i usta\u0142a dopiero w drugiej po\u0142owie 1979 r. Ostatecznie Ossolineum otrzyma\u0142o na drodze urz\u0119dowej bez ma\u0142a 2800 t\u0142ok\u00f3w z 30 wojew\u00f3dztw. Nie wszystkie nowe wojew\u00f3dztwa mog\u0142y \u201ewpisa\u0107 si\u0119\u201d na list\u0119 przekazuj\u0105cych z tego prostego powodu, i\u017c wcze\u015bniej przekaza\u0142y piecz\u0119cie do starych urz\u0119d\u00f3w wojew\u00f3dzkich. Tak by\u0142o w przypadku niekt\u00f3rych by\u0142ych powiat\u00f3w przekszta\u0142conych w wojew\u00f3dztwa w 1975 r. W tym trybie piecz\u0119cie z Torunia trafi\u0142y do Bydgoszczy, ze S\u0142upska do Koszalina czy z Suwa\u0142k do Bia\u0142egostoku. W\u015br\u00f3d urz\u0119d\u00f3w, kt\u00f3re nie dor\u0119czy\u0142y Ossolineum \u017cadnej piecz\u0119ci, by\u0142y r\u00f3wnie\u017c stare urz\u0119dy wojew\u00f3dzkie z Katowic, \u0141odzi, Poznania i Wroc\u0142awia. W \u015bwietle zachowanej dokumentacji archiwalnej w archiwum zak\u0142adowym ZNiO wyja\u015bnienie braku nabytk\u00f3w z tych jednostek organizacyjnych nasuwa trudno\u015bci. Urz\u0119dy te nie odpowiedzia\u0142y wcale albo ich odpowiedzi nie zachowa\u0142y si\u0119 w aktach sprawy20<\/sup>. By\u0107 mo\u017ce jednostki te zd\u0105\u017cy\u0142y przekaza\u0107 t\u0142oki do Mennicy, zanim otrzyma\u0142y polecenie z Urz\u0119du Rady Ministr\u00f3w, albo wys\u0142a\u0142y piecz\u0119cie na zniszczenie ju\u017c w p\u00f3\u017aniejszym terminie na skutek przeoczenia pisma z URM21<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

    W sumie uda\u0142o si\u0119 zgromadzi\u0107 materia\u0142 sfragistyczny z 216 na 314 zlikwidowanych powiat\u00f3w miejskich i ziemskich. Przekazany materia\u0142 zawiera\u0142 wszystkie niewa\u017cne piecz\u0119cie, jakie by\u0142y w posiadaniu poszczeg\u00f3lnych powiat\u00f3w (przyk\u0142ady, il. nr 1\u201317). Obok piecz\u0119ci naczelnik\u00f3w i urz\u0119d\u00f3w powiatowych funkcjonuj\u0105cych od 1973 r. znalaz\u0142y si\u0119 starsze piecz\u0119cie prezydi\u00f3w powiatowych i miejskich rad narodowych (organa te przekaza\u0142y swe kompetencje w 1973 r. urz\u0119dom powiatowym i miejskim), piecz\u0119cie gmin wiejskich zlikwidowanych w latach 1975\u20131977 (sigilla dysponent\u00f3w pocz\u0105wszy od zarz\u0105d\u00f3w gminnych i prezydi\u00f3w gminnych rad narodowych z lat 1945\u20131954, poprzez prezydia gromadzkich rad narodowych dzia\u0142aj\u0105cych w okresie 1954\u20131973, a\u017c do urz\u0119d\u00f3w gminnych funkcjonuj\u0105cych od 1973 r.), piecz\u0119cie urz\u0119d\u00f3w skarbowych, szk\u00f3\u0142 podstawowych i \u015brednich, komisji wyborczych. Obok piecz\u0119ci jednostek organizacyjnych znalaz\u0142y si\u0119 r\u00f3wnie\u017c piecz\u0119cie ich wydzia\u0142\u00f3w lub jednostek podleg\u0142ych: urz\u0119d\u00f3w stanu cywilnego, komisji lokalowych, komisji orzecznictwa do spraw dyscypliny bud\u017cetowej, urz\u0119d\u00f3w weterynaryjnych, jednostek kontroli akcyzowej jak r\u00f3wnie\u017c wydzia\u0142\u00f3w\/referat\u00f3w finansowych, spraw wojskowych, wewn\u0119trznych itp.<\/p>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n
\n
<\/div>\n\n\n\n
\n
\n
\"\"<\/a><\/figure>\n<\/figure>\n\n\n\n

1. Naczelnik Miasta i Powiatu w Kaliszu<\/em>,
1973
T\u0142ok do tuszu, \u015br. 36 mm, sygn. S 5126<\/p>\n<\/div>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n
\n
\n
\"\"<\/a><\/figure>\n<\/figure>\n\n\n\n

2. Naczelnik Powiatu w Kamiennej G\u00f3rze<\/em>,
1973\u20131974
T\u0142ok do tuszu, \u015br. 25 mm, sygn. S 5152<\/p>\n<\/div>\n\n\n\n

<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n
\n
<\/div>\n\n\n\n
\n
\n
\"\"<\/a><\/figure>\n<\/figure>\n\n\n\n

3. Prezydium Powiatowej Rady Narodowej
w Kamieniu Pomorskim<\/em>, przed 1972.
Matryca do piecz\u0119ci suchej, \u015br. 20 mm,
sygn. S 5166<\/p>\n<\/div>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n
\n
\n
\"Obrazek<\/a><\/figure>\n<\/figure>\n\n\n\n

4. Prezydium Powiatowej Rady Narodowej
w Kamieniu Pomorskim<\/em>, przed 1972.
Matryca do piecz\u0119ci suchej, \u015br. 20 mm,
sygn. S 5167<\/p>\n<\/div>\n\n\n\n

<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n
\n
<\/div>\n\n\n\n
\n
\n
\"\"<\/a><\/figure>\n<\/figure>\n\n\n\n

5. Prezydium Miejskiej Rady Narodowej
w Kamiennej G\u00f3rze<\/em>, 1950.
T\u0142ok do tuszu, \u015br. 36 mm, sygn. S 5150<\/p>\n<\/div>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n
\n
\n
\"\"<\/a><\/figure>\n<\/figure>\n\n\n\n

6. Prezydium Miejskiej Rady Narodowej
w Kaliszu<\/em>, 1962.
T\u0142ok do tuszu, \u015br. 20 mm, sygn. S 5122<\/p>\n<\/div>\n\n\n\n

<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n
\n
<\/div>\n\n\n\n
\n
\n
\"\"<\/a><\/figure>\n<\/figure>\n\n\n\n

7. Urz\u0105d Gminy Ga\u0107<\/em>, 1972\u20131973.
T\u0142ok do tuszu, \u015br. 20 mm,
sygn. S 4833<\/p>\n<\/div>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n
\n
\n
\"\"<\/a><\/figure>\n<\/figure>\n\n\n\n

8. Prezydium Gromadzkiej Rady Narodowej
w Dzierzgoniu<\/em>, po 1966.
T\u0142ok do tuszu, \u015br. 36 mm, sygn. S 4822<\/p>\n<\/div>\n\n\n\n

<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n
\n
<\/div>\n\n\n\n
\n
\n
\"\"<\/a><\/figure>\n<\/figure>\n\n\n\n

9. Prezydium Gminnej Rady Narodowej <\/em>
w Gr\u0105\u017cawach<\/em>, 1950.
T\u0142ok do laku, \u015br. 30 mm, sygn. S 4979<\/p>\n<\/div>\n\n\n\n

<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n
\n
<\/div>\n\n\n\n
\n
\n
\"\"<\/a><\/figure>\n<\/figure>\n\n\n\n

10. Zarz\u0105d Gminny w Go\u015bciszewie<\/em>, 1948.
T\u0142ok do tuszu, \u015br. 35 x 28 mm,
sygn. S 4609<\/p>\n<\/div>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n
\n
\n
\"\"<\/a><\/figure>\n<\/figure>\n\n\n\n

11. Zarz\u0105d Gminny w Czekanowie<\/em>, 1929\u20131930 r.
T\u0142ok do tuszu, \u015br. 35 x 28 mm,
sygn. S 4612<\/p>\n<\/div>\n\n\n\n

<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n
\n
<\/div>\n\n\n\n
\n
\n
\"\"<\/a><\/figure>\n<\/figure>\n\n\n\n

12. Urz\u0105d Stanu Cywilnego
w Kamienicach Nowych<\/em>, przed 1972.
T\u0142ok do tuszu, \u015br. 36 mm, sygn. S 5139<\/p>\n<\/div>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n
\n
\n
\"\"<\/a><\/figure>\n<\/figure>\n\n\n\n

13. Urz\u0105d Stanu Cywilnego
na Obw\u00f3d Czekan\u00f3w<\/em>, po 1934.
T\u0142ok do tuszu, \u015br. 36 m, sygn. S 4699<\/p>\n<\/div>\n\n\n\n

<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n
\n
<\/div>\n\n\n\n
\n
\n
\"\"<\/a><\/figure>\n<\/figure>\n\n\n\n

14. Szko\u0142a Podstawowa w Jasie\u0144cu<\/em>,
1965\u20131966.
T\u0142ok do tuszu, \u015br. 20 mm, sygn. S 5084<\/p>\n<\/div>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n
\n
\n
\"\"<\/a><\/figure>\n<\/figure>\n\n\n\n

15. Publiczna Szko\u0142a Powszechna
w Grzmi\u0105cej<\/em>, 1946.
T\u0142ok do tuszu, \u015br. 36 mm, sygn. S 5026<\/p>\n<\/div>\n\n\n\n

<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n
\n
<\/div>\n\n\n\n
\n
\n
\"\"<\/a><\/figure>\n<\/figure>\n\n\n\n

16. Kontrola Skarbowa (rejon nr 746)<\/em>,
po 1945.
T\u0142ok do laku, \u015br. 30 mm, sygn. S 4636<\/p>\n<\/div>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n
\n
\n
\"\"<\/a><\/figure>\n<\/figure>\n\n\n\n

17. Kontrola Akcyzowa (rejon nr 207)<\/em>,
1946.
T\u0142ok do tuszu, \u015br. 36 mm, sygn. S 4621<\/p>\n<\/div>\n\n\n\n

<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n

    T\u0142oki przekazywano nieoczyszczone z tuszu, brudu czy \u015bniedzi. Na podstawie skorodowanych t\u0142ok\u00f3w mo\u017cna stwierdzi\u0107, \u017ce im starsze t\u0142oki, tym lepszy ich stan zachowania w zbiorze. Najwi\u0119ksz\u0105 ilo\u015bci\u0105 patyny lub \u015bniedzi pokryte s\u0105 egzemplarze z lat 70. R\u00f3wnie\u017c stopie\u0144 odkszta\u0142cenia matryc w stosunku do czasu ich u\u017cywania jest najwi\u0119kszy w przypadku tych najm\u0142odszych typariuszy. Ten paradoksalny stan rzeczy to zapewne wynik stopniowego obni\u017cania jako\u015bci stopu, z kt\u00f3rego wyrabiano metalowe piecz\u0119cie urz\u0119dowe.<\/p>\n\n\n\n

    Kolekcja jest w trakcie inwentaryzacji, osi\u0105gaj\u0105c obecnie 870 pozycji. Stan opracowania wydaje si\u0119 obejmowa\u0107 materia\u0142 reprezentatywny na tyle, by m\u00f3c go scharakteryzowa\u0107 pod k\u0105tem jego wytworzenia przez Mennic\u0119 Pa\u0144stwow\u0105, czyli pa\u0144stwowego producenta piecz\u0119ci. Dzia\u0142alno\u015b\u0107 Mennicy w kontek\u015bcie sfragistyki PRL by\u0142a jeszcze do niedawna zagadnieniem zupe\u0142nie nieznanym i dopiero Janusz Giersz zainicjowa\u0142 t\u0119 tematyk\u0119 w swoich publikacjach22<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

    Zaczn\u0119 od przypomnienia przedwojennej historii dzia\u0142alno\u015bci Mennicy. Mennica Pa\u0144stwowa rozpocz\u0119\u0142a produkcj\u0119 nowych piecz\u0119ci urz\u0119dowych na mocy ustawy z 1927 r., uzupe\u0142nionej o rozporz\u0105dzenie dotycz\u0105ce piecz\u0119ci urz\u0119dowych z 1928 r.23<\/sup>. Normatywy prawne ustali\u0142y kszta\u0142t i wielko\u015b\u0107 piecz\u0119ci u\u017cywanych na poszczeg\u00f3lnych szczeblach administracyjnych, wskaza\u0142y materia\u0142 piecz\u0119towania, okre\u015bli\u0142y zakres uprawnie\u0144 Mennicy Pa\u0144stwowej w zakresie produkcji i niszczenia piecz\u0119ci u\u017cywanych przez w\u0142adze, urz\u0119dy i inne jednostki organizacyjne pa\u0144stwowe. Normatywy te powsta\u0142y we wsp\u00f3\u0142pracy w\u0142adzy pa\u0144stwowej z Mennic\u010524<\/sup>. Typariusz produkowany w Mennicy posiada\u0142 okre\u015blone cechy wytw\u00f3rcy, pozwalaj\u0105ce na jego identyfikacj\u0119. Do element\u00f3w tych nale\u017ca\u0142a sygnatura z god\u0142em pa\u0144stwowym z 1927 r., herbem Ko\u015bciesza i napisem \u201eMENNICA PA\u0143STWOWA\u201d, numer ewidencyjny piecz\u0119ci w uproszczeniu niekiedy nazywany \u201efabrycznym\u201d oraz numer kontrolny wykonawcy (grawera) piecz\u0119ci. Sygnatur\u0119 wyt\u0142aczano na odwrociu matrycy, numer ewidencyjny umieszczano na odwrociu lub rancie \u2013 w zale\u017cno\u015bci od rozmiaru typariusza numer grawera wybijano na rancie. W okresie okupacji niemieckiej w latach 1940\u20131944 produkowano piecz\u0119cie urz\u0119dowe dla generalnego Gubernatorstwa, stosuj\u0105c star\u0105 sygnatur\u0119 i now\u0105 numeracj\u0119 ewidencyjn\u010525<\/sup>. Po ponownym uruchomieniu Mennicy przez w\u0142adze polskie rozpocz\u0119to po raz kolejny numerowanie od nowa, stosuj\u0105c w dalszym ci\u0105gu przedwojenny znak menniczy26<\/sup>; przywr\u00f3cono tak\u017ce produkcj\u0119 wedle przedwojennych wytycznych, m.in. dotycz\u0105cych kszta\u0142t\u00f3w i wielko\u015bci piecz\u0119ci27<\/sup>. Do wyt\u0142oczenia wizerunku pos\u0142ugiwano si\u0119 dawn\u0105 sztanc\u0105 z god\u0142em z 1927 r.28<\/sup>. Now\u0105 czynno\u015bci\u0105 fabryczn\u0105 by\u0142o skrz\u0119tne usuwanie korony z g\u0142owy polskiego or\u0142a zgodnie z nakazem nowej w\u0142adzy29<\/sup>. Drugim sposobem sporz\u0105dzania nowych piecz\u0119ci urz\u0119dowych by\u0142o przerabianie (w zakresie heraldycznym i napisowym) t\u0142ok\u00f3w przedwojennych z or\u0142em w koronie, przy czym robi\u0142a to albo Mennica, albo w celu oszcz\u0119dzenia \u015brodk\u00f3w dysponent czyni\u0142 to we w\u0142asnym zakresie30<\/sup>. Do produkcji piecz\u0119ci u\u017cywano zar\u00f3wno nowych kr\u0105\u017ck\u00f3w, cie\u0144szych ni\u017c przedwojenne, jak i starszych, grubszych, by\u0107 mo\u017ce pochodz\u0105cych z dawnych zapas\u00f3w Mennicy. Zbi\u00f3r, kt\u00f3ry omawiam, zawiera przyk\u0142ady wszystkich wy\u017cej wymienionych sposob\u00f3w wytwarzania piecz\u0119ci przez Mennic\u0119. W tej grupie wsp\u00f3lnym mianownikiem wszystkich typariuszy wypuk\u0142orytych jest przedwojenna sygnatura wytw\u00f3rcy i \u015blad po usuni\u0119tej koronie w godle pa\u0144stwowym (il. nr 18\u201323).<\/p>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n
\n
<\/div>\n\n\n\n
\n
\n
\"\"<\/a><\/figure>\n<\/figure>\n\n\n\n

18. Sygn. S 4699<\/p>\n<\/div>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n
\n
\n
\"\"<\/a><\/figure>\n<\/figure>\n\n\n\n

19. Sygn. S 5026<\/p>\n<\/div>\n\n\n\n

<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n
\n
<\/div>\n\n\n\n
\n
\n
\"\"<\/a><\/figure>\n<\/figure>\n\n\n\n

20. Sygn. S 4612<\/p>\n<\/div>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n
\n
\n
\"\"<\/a><\/figure>\n<\/figure>\n\n\n\n

21. Sygn. S 4621<\/p>\n<\/div>\n\n\n\n

<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n
\n
<\/div>\n\n\n\n
\n
\n
\"\"<\/a><\/figure>\n<\/figure>\n\n\n\n

22. Sygn. S 4610<\/p>\n<\/div>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n
\n
\n
\"\"<\/a><\/figure>\n<\/figure>\n\n\n\n

23. Sygn. S 4609<\/p>\n<\/div>\n\n\n\n

<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n

     W tym stanie rzeczy nale\u017cy podkre\u015bli\u0107, \u017ce uszczerbione god\u0142o i sygnatura z herbem Ko\u015bciesza nie mog\u0105 by\u0107 ostatecznym kryterium do datowania matrycy na czasy przedwojenne, skoro technika wykonania piecz\u0119ci w pierwszych latach powojennych opiera\u0142a si\u0119 na przedwojennym wzorze i r\u0119cznej korekcie god\u0142a na piecz\u0119ci31<\/sup>. Do cech myl\u0105cych nale\u017cy tak\u017ce grubo\u015b\u0107 t\u0142ok\u00f3w, np. dla typariuszy o \u015brednicy 36 mm wynosi\u0142a ona 12\u201314 mm, tak przed wojn\u0105, jak i zaraz po wojnie \u2013 dopiero w p\u00f3\u017aniejszym okresie producent zacz\u0105\u0142 obni\u017ca\u0107 stopniowo grubo\u015b\u0107 matrycy, a\u017c do 9\u201310 mm32<\/sup>. Nale\u017cy wi\u0119c przenie\u015b\u0107 uwag\u0119 na inne detale techniczne, jednoznaczniej wskazuj\u0105ce na produkcj\u0119 piecz\u0119ci z lat 1927\u20131939. Elementem tym jest \u015brednica gwintu do r\u0119koje\u015bci. Wed\u0142ug Giersza przedwojenna \u015brednica wynosi\u0142a ok. 7,6 mm, powojenna za\u015b ok. 5,5 mm33<\/sup>. Na og\u00f3\u0142 pomiary w ossoli\u0144skim zbiorze potwierdzaj\u0105 te obliczenia, niemniej wyst\u0119puj\u0105 odst\u0119pstwa, np. przedwojenna piecz\u0119\u0107 z gwintem o \u015br. 6 mm34<\/sup> oraz piecz\u0119\u0107 datowana przeze mnie na 1945 r. \u2013 z gwintem 7,7 mm, by\u0107 mo\u017ce wywierconym wt\u00f3rnie w celu dopasowania starego uchwytu35<\/sup>. W celu ustalenia wzgl\u0119dnego czasu powstania matrycy nale\u017cy uwzgl\u0119dni\u0107 tak\u017ce kszta\u0142t i format cyfr numer\u00f3w ewidencyjnych lub kontrolnych piecz\u0119ci (il. nr 24\u201327). Przedwojenny kr\u00f3j cyfr nosi wyra\u017anie cechy jednoelementowej antykwy (m.in. z dolnymi szeryfami) w przeciwie\u0144stwie do kroju powojennego, pozbawionego cech dekoracyjnych. Rozmiar mi\u0119dzywojennej czcionki (1,8\u20132,6 mm) ust\u0119puje znacznie formatowi powojennemu (3\u20134 mm).<\/p>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n
\n
<\/div>\n\n\n\n
\n
\n
\"\"<\/a><\/figure>\n<\/figure>\n\n\n\n

24. Numer ewidencyjny na piecz\u0119ci przedwojennej, sygn. S 4699<\/p>\n<\/div>\n\n\n\n

<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n
\n
<\/div>\n\n\n\n
\n
\n
\"\"<\/a><\/figure>\n<\/figure>\n\n\n\n

25. Numer kontrolny grawera na piecz\u0119ci przedwojennej, sygn. 4612<\/p>\n<\/div>\n\n\n\n

<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n
\n
<\/div>\n\n\n\n
\n
\n
\"\"<\/a><\/figure>\n<\/figure>\n\n\n\n

26. Numer ewidencyjny na piecz\u0119ci powojennej,
sygn. S 4609<\/p>\n<\/div>\n\n\n\n

<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n
\n
<\/div>\n\n\n\n
\n
\n
\"\"<\/a><\/figure>\n<\/figure>\n\n\n\n

27. Numer kontrolny grawera na piecz\u0119ci powojennej, sygn. S 4609<\/p>\n<\/div>\n\n\n\n

<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n

    Wyroby powojenne r\u00f3wnie\u017c s\u0105 zr\u00f3\u017cnicowane pod wzgl\u0119dem cech okre\u015blaj\u0105cych wytw\u00f3rc\u0119. R\u00f3\u017cnica jest widoczna w sposobie wybijania sygnatury z herbem Ko\u015bciesza. Inaczej t\u0142oczono j\u0105 w ni\u017cszych seriach ewidencyjnych, inaczej w wy\u017cszych (il.nr 28\u201329). Przyk\u0142adowo w obr\u0119bie serii nr 15700\u201316000 (z 1945 r.?) sygnatura jest identyczna jak na przedwojennych piecz\u0119ciach36<\/sup>. Na matrycy z numerem 2588537<\/sup> oraz na egzemplarzach pochodz\u0105cych z serii nr 42100\u201344300 (po 1945 r.) wida\u0107 natomiast wyra\u017ane \u015blady podw\u00f3jnego wybicia znaku z lekkim przesuni\u0119ciem puncy w d\u00f3\u014238<\/sup>. Wizualnym efektem tego wybicia jest orze\u0142 sygnaturowy bez korony lub z widoczn\u0105 zaledwie obr\u0119cz\u0105, mo\u017cna wi\u0119c s\u0105dzi\u0107, \u017ce manipulacja ta by\u0142a spowodowana d\u0105\u017ceniem do uzyskania wizerunku tzw. piastowskiego or\u0142a. Na podstawie opracowanego materia\u0142u sfragistycznego nie da si\u0119 okre\u015bli\u0107 precyzyjnie, kiedy po wojnie wycofano z u\u017cycia sygnatur\u0119 z 1927 r.39<\/sup>. Wiadomo tylko, \u017ce nie zast\u0105piono jej od razu now\u0105. Zrealizowano to dopiero w 1965 r., kiedy wprowadzono nowy znak firmowy w postaci inicja\u0142\u00f3w \u201emw\u201d40<\/sup> (il. nr 30\u201332). Pocz\u0105tkowo stosowano dwa formaty sygnatury: wi\u0119kszy (wys. 5 mm), w zbiorze wyst\u0119puj\u0105cy na matrycach o \u015br. 30 mm i 36 mm41<\/sup>, i mniejszy (wys. 3 mm), wyst\u0119puj\u0105cy na ma\u0142ych piecz\u0119ciach o \u015br. 20 mm42<\/sup>. Par\u0119 lat p\u00f3\u017aniej zrezygnowano z wi\u0119kszej sygnatury i zacz\u0119to wybija\u0107 mniejsz\u0105 na wszystkich matrycach43<\/sup>. Na pocz\u0105tku lat 70. zmniejszono znak do 2,2 mm44<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n
\n
<\/div>\n\n\n\n
\n
\n
\"\"<\/a><\/figure>\n<\/figure>\n\n\n\n

28. Sygnatura wybita na piecz\u0119ci przedwojennej, sygn. S 4699<\/p>\n<\/div>\n\n\n\n

<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n
\n
<\/div>\n\n\n\n
\n
\n
\"\"<\/a><\/figure>\n<\/figure>\n\n\n\n

29. Sygnatura wybita na piecz\u0119ci powojennej
(po 1945 r.), sygn. S. 4620<\/p>\n<\/div>\n\n\n\n

<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n
\n
<\/div>\n\n\n\n
\n
\"\"<\/figure>\n<\/div>\n\n\n

30. Format 5 mm<\/p>\n<\/div>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n
\n
\"\"<\/figure>\n<\/div>\n\n\n

31. Format 3 mm<\/p>\n<\/div>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n
\n
\"\"<\/figure>\n<\/div>\n\n\n

32. Format 2,2 mm<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n

    Pod wzgl\u0119dem fizycznym kolekcja dzieli si\u0119 na mosi\u0119\u017cne, okr\u0105g\u0142e typariusze do tuszu (\u015br. 36 i 20 mm), mosi\u0119\u017cne, owalne do tuszu (40 mm x 32 mm, 35 mm x 28 mm), okr\u0105g\u0142e, mosi\u0119\u017cne t\u0142oki do laku (\u015br. 30 mm), stalowe, okr\u0105g\u0142e matryce i patryce do piecz\u0119ci suchych (20 mm), stalowe, okr\u0105g\u0142e datowniki (30 mm), okr\u0105g\u0142e referentki (z r\u00f3\u017cnych metali) do plombowania plastelin\u0105 (20 mm) oraz okr\u0105g\u0142e piecz\u0105tki kauczukowe r\u00f3\u017cnych rozmiar\u00f3w. Niekt\u00f3rym matrycom brakuje uchwytu; niekiedy jest on od\u0142amany. R\u0105czki s\u0105 dwojakie-go typu, je\u015bli chodzi o materia\u0142: drewniane w kszta\u0142cie grzybka (lata 20.\u2013 50.) lub smuk\u0142ej ga\u0142ki (lata 50.) i bakelitowe\/ebonitowe (od pierwszej po\u0142. lat 60.) w formie smuk\u0142ej ga\u0142ki \u2013 do dzi\u015b stosowanej dla piecz\u0119ci (il. 33\u201337). Na starszych ga\u0142kach z tworzywa sztucznego widniej\u0105 inicja\u0142y \u201eM.P.\u201d, na p\u00f3\u017aniejszych \u2013 inicja\u0142owa sygnatura \u201emw\u201d wprowadzona w 1965 r. (il. 38\u201339). R\u0105czki z oznaczeniem M.P. u\u017cywane by\u0142y po 1965 r. mimo funkcjonowania oficjalnego znaku firmowego. By\u0107 mo\u017ce zasz\u0142a konieczno\u015b\u0107 zu\u017cycia zapas\u00f3w r\u0105czek nagromadzonych skutkiem obowi\u0105zuj\u0105cego planowania produkcyjnego45<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n
\n
<\/div>\n\n\n\n
\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n

33. Uchwyt przed 1939, sygn. S 4699<\/p>\n<\/div>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n
\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n

34. Uchwyt poniemiecki
z matryc\u0105 powojenn\u0105, sygn.
S 4621<\/p>\n<\/div>\n\n\n\n

<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n
\n
<\/div>\n\n\n\n
\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n

35. Uchwyt powojenny, sygn.
S 4979<\/p>\n<\/div>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n
\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n

36. . Uchwyt z lat 50., sygn.
S 5063<\/p>\n<\/div>\n\n\n\n

<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n
\n
<\/div>\n\n\n\n
\n
\"\"<\/figure>\n<\/div>\n\n\n

37 . Uchwyt z lat 70.,
sygn. S 5162<\/p>\n<\/div>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n
\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n

38. Oznaczenie na uchwytach z lat 60.<\/p>\n<\/div>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n
\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n

39. Sygnatura na uchwytach
z lat 70.<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n

    W latach 1965\u20131966 Mennica zmodernizowa\u0142a produkcj\u0119 piecz\u0119ci, d\u0105\u017c\u0105c do wi\u0119kszej mechanizacji i automatyzacji technologii wyrobu. Plany inwestycyjne z 1965 r. realizowano etapowo \u2013 najpierw zakupiono wschodnioniemieck\u0105 stemplark\u0119 do piecz\u0119ci kauczukowych (1965), nast\u0119pnie ze Szwajcarii sprowadzono cztery grawerki-kopiarki redukcyjne (1966),w nast\u0119pnych latach dokupiono jeszcze cztery analogiczne maszyny do wyrobu datownik\u00f3w46<\/sup>. W okresie przedmodernizacyjnym technologia wyrobu piecz\u0119ci urz\u0119dowych zasadniczo opiera\u0142a si\u0119 na systemie przedwojennym: pierwszym etapem by\u0142o wyt\u0142oczenie god\u0142a za pomoc\u0105 specjalnej matry47<\/sup> umieszczonej na walcu, kolejnym krokiem by\u0142o wyci\u0119cie otoku z miejscem na legend\u0119. Do dalszego etapu, je\u015bli chodzi o piecz\u0119cie do tuszu, nale\u017ca\u0142o r\u0119czne wygrawerowanie napisu (il. nr 42), przy czym jednolite tytu\u0142y dysponent\u00f3w, jak np. \u201eurz\u0105d stanu cywilnego\u201d czy \u201epubl. szko\u0142a powsz.\u201d wyt\u0142aczane by\u0142y mechanicznie za pomoc\u0105 tzw. sztanc\u00f3wek, czyli gotowych szablon\u00f3w napisowych48<\/sup> (il. nr 40). \u0141atwiejszym i ta\u0144szym sposobem sporz\u0105dzano piecz\u0119cie do laku \u2013 wymaga\u0142o to przede wszystkim u\u017cycia t\u0142oczni i punc (il. nr 41). Odpowiedzialnym za wyr\u00f3b piecz\u0119ci by\u0142 wydzia\u0142 medalierski Mennicy, kt\u00f3rego poziom grawerunku r\u0119cznego prezentowa\u0142 wysoki poziom w okresie przedwojennym. Po wojnie trudno by\u0142o dor\u00f3wna\u0107 tej technice, by\u0107 mo\u017ce z powodu dysponowania gorszymi narz\u0119dziami. Wprowadzenie kopiarek redukcyjnych by\u0142o ma\u0142\u0105 rewolucj\u0105 technologiczn\u0105, kt\u00f3ra zredukowa\u0142a prace grawerskie do minimum, eliminuj\u0105c prawie zupe\u0142nie cechy indywidualne rytowanych49<\/sup>(il. nr 43).<\/p>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n
\n
<\/div>\n\n\n\n
\n
\n
\"\"<\/a><\/figure>\n<\/figure>\n\n\n\n

40. Napis wyt\u0142oczony \u201esztanc\u00f3wk\u0105\u201d (po 1934), sygn. S 4699<\/p>\n<\/div>\n\n\n\n

<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n
\n
<\/div>\n\n\n\n
\n
\n
\"\"<\/a><\/figure>\n<\/figure>\n\n\n\n

41. Napis wybity puncami (po 1944), sygn. S 4636<\/p>\n<\/div>\n\n\n\n

<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n
\n
<\/div>\n\n\n\n
\n
\n
\"\"<\/a><\/figure>\n<\/figure>\n\n\n\n

42. Napis wyryty r\u0119cznie (po 1960), sygn. S 5135<\/p>\n<\/div>\n\n\n\n

<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n
\n
<\/div>\n\n\n\n
\n
\n
\"\"<\/a><\/figure>\n<\/figure>\n\n\n\n

43. Napis wykonany grawerk\u0105 redukcyjn\u0105 (1973), sygn. S 5186<\/p>\n<\/div>\n\n\n\n

<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n

    Tych kilka aspekt\u00f3w produkcji piecz\u0119ci urz\u0119dowych, poruszonych wy\u017cej, nie wyczerpuje mo\u017cliwo\u015bci badawczych, jakie daj\u0105 typariusze piecz\u0119ci urz\u0119dowych przechowywane w Ossolineum. Zako\u0144czenie opracowania tej podkolekcji poszerzy mo\u017cliwo\u015bci analizy poszczeg\u00f3lnych jej element\u00f3w. Zach\u0119ta do pog\u0142\u0119biania bada\u0144 p\u0142ynie z unikalnych cech tego materia\u0142u. Unikatowo\u015b\u0107 przejawia si\u0119 zar\u00f3wno w du\u017cej \u201emasie\u201d typariuszy urz\u0119dowych, jak i w trybie administracyjnym, w jakim zosta\u0142y one skomasowane i przekazane do zbior\u00f3w muzealnych. Ten materia\u0142 sfragistyczny w jakiej\u015b mierze zmniejsza luk\u0119 \u017ar\u00f3d\u0142ow\u0105 dotycz\u0105c\u0105 wyrobu piecz\u0119ci pa\u0144stwowych w powojennej mennicy warszawskiej50<\/sup>. Ponadto nale\u017cy pami\u0119ta\u0107, \u017ce w III RP zmieni\u0142a si\u0119 technologia wyrobu typariuszy, zamykaj\u0105c epok\u0119 grawer\u00f3w i czyni\u0105c piecz\u0119\u0107 produktem czysto fabrycznym51<\/sup>. Omawiana kolekcja ilustruje przemiany w technice wyrobu piecz\u0119ci w XX-wiecznej Polsce i bez w\u0105tpienia stanowi znacz\u0105cy \u015blad po schy\u0142kowej fazie istnienia piecz\u0119ci urz\u0119dowych b\u0119d\u0105cych wytworami rzemios\u0142a grawerskiego.
<\/p>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n

Wszystkie obiekty pochodz\u0105 ze zbioru typariuszy w\u0142adz powiatowych PRL,
przechowywanego w Dziale Numizmatycznym Muzeum Ksi\u0105\u017c\u0105t Lubomirskich,
w Zak\u0142adzie Narodowym im. Ossoli\u0144skich
Fot. wykona\u0142 Andrzej Nied\u017awiedzki<\/p>\n\n\n\n

\n\n\n\n

Przypisy<\/strong><\/p>\n\n\n\n

\n\n1<\/sup> \u201eDekret z dnia 7 grudnia 1955 r.\u201d, art. 11.1. Zob. te\u017c: \u201eUstawa z dnia 28 lipca 2005 r.\u201d art. 1, (p. 4), poz. 16c.1; \u201eObwieszczenie Marsza\u0142ka Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 14 czerwca 2019 r.\u201d, art. 16c. 1.
\n\n2<\/sup> Mennica Pa\u0144stwowa w Warszawie posiada\u0142a wy\u0142\u0105czno\u015b\u0107 na wyr\u00f3b i niszczenie metalowych piecz\u0119ci urz\u0119dowych w latach 1927\u20131930 na mocy \u201eRozporz\u0105dzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z 13 grudnia 1927 r.\u201d, art. 20; \u201eRozporz\u0105dzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 20 czerwca 1928 r.\u201d, \u00a7 19. Prawny monopol na produkcj\u0119 usta\u0142 na skutek \u201eRozporz\u0105dzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24 listopada 1930 r.\u201d, art. 1.7. Sprawa post\u0119powania z piecz\u0119ciami, ich wyrobu oraz nadzoru nad wyrobem pozosta\u0142a nieuregulowana do ko\u0144ca II Rzeczypospolitej, zob. \u201eObwieszczenie Prezesa Rady Ministr\u00f3w z dnia 12 pa\u017adziernika 1938 r.\u201d, art. 17. Zob. te\u017c. Adamczewski, Sfragistyka pa\u0144stwowa, 143\u201344. Powojenna Mennica Pa\u0144stwowa w Warszawie formalnie otrzyma\u0142a wy\u0142\u0105czno\u015b\u0107 na wyr\u00f3b i niszczenie piecz\u0119ci urz\u0119dowych na mocy ok\u00f3lnika nr 40 Prezesa Rady Ministr\u00f3w z dnia 25 X 1946 r., zob. \u201eKomunikat w sprawie cennika Nr 3\u201d, 708. Przed ustanowieniem tego monopolu urz\u0119dy kierowa\u0142y do Mennicy zlecenia na piecz\u0119cie na podstawie ok\u00f3lnika Ministerstwa Administracji Publicznej nr 64 z dnia 22 XI 1945 r., zob. Adamczewski i Jaworska. Orze\u0142 Bia\u0142y, 82. Wyr\u00f3b i kasowanie piecz\u0119ci przez Mennic\u0119 ostatecznie potwierdzi\u0142o \u201eRozporz\u0105dzenie Rady Ministr\u00f3w z dnia 7 grudnia 1955 r.\u201d, \u00a7 16, 25, 26. Ustawodawca dopu\u015bci\u0142 mo\u017cliwo\u015b\u0107 wykonywania piecz\u0119ci wojskowych przez innego, specjalnie wyznaczonego wytw\u00f3rc\u0119, zob. Ibid., \u00a7 29.2. Nota bene Mennica do dzi\u015b wykonuje piecz\u0119cie pa\u0144stwowe, cho\u0107 nie jest ju\u017c pa\u0144stwowym przedsi\u0119biorstwem (2005 \u2013 Mennica Polska S.A, 2010 \u2013 sprzeda\u017c pa\u0144stwowych udzia\u0142\u00f3w). Ujednolicony akt Rozporz\u0105dzenia z dnia 7 XII 1955 r. nie aktualizuje nazwy i statusu mennicy. Sprawa wyrobu i niszczenia piecz\u0119ci ma zosta\u0107 na nowo uregulowana aktem prawnym, zob. \u201eObwieszczenie Marsza\u0142ka Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 14 czerwca 2019 r.\u201d, art. 16 d.
\n\n3<\/sup> Kr\u00f3tkie wzmianki o nabyciu kolekcji zamie\u015bcili Szwagrzyk, \u201eJubileusz 25-lecia\u201d, 254; Szwagrzyk, \u201eNumizmatyczne zbiory\u201d, 75; Fabija\u0144ski, \u201eZarys historyczny\u201d, 175; Fabija\u0144ski, \u201ePr\u00f3ba klasyfi kacji\u201d, 556.
\n\n4<\/sup> \u017byciorysy zawodowe Szwagrzyka, zob. M\u0119clewska, \u201eJ\u00f3zef Andrzej Szwagrzyk\u201d, 253\u201354; Szczepaniec, \u201eJ\u00f3zef Andrzej Szwagrzyk\u201d, 211\u201325.
\n\n5<\/sup> Szwagrzyk, Pieni\u0105dz.
\n\n6<\/sup> Pismo (brulion) Dyrekcji Ossolineum, 15 grudnia 1966, Dzia\u0142 Numizmatyczny, 120\/9.
\n\n7<\/sup> Por. z tre\u015bci\u0105 petycji ni\u017cej cytowanej in extenso.
\n\n8<\/sup> Mennica Pa\u0144stwowa, 72\/3324\/0\/135: 32; ibid., 72\/3324\/0\/142: 77; ibid., 72\/3324\/0\/145: 1 i n.
\n\n9<\/sup> W pierwszym p\u00f3\u0142roczu 1952 r. Ibid., 72\/3324\/0\/140: 1\u201312.
\n\n10<\/sup> Prawo u\u017cywania piecz\u0119ci z god\u0142em PRL wygasa\u0142o z dniem 31 XII 1995 r., zob. \u201eUstawa z dnia 29 grudnia 1989 r.\u201d, art. 4.2.
\n\n11<\/sup> Brulion pisma do Mennicy razem z urz\u0119dow\u0105 odpowiedzi\u0105 znajdowa\u0142y si\u0119 w 2016 r. w Archiwum Zak\u0142adowym Ossolineum w teczce Dzia\u0142u Numizmatycznego o sygn. XLVI\/32 pt. \u201eKorespondencja 1965\u20131977\u201d. Obecnie po uporz\u0105dkowaniu archiwali\u00f3w Dzia\u0142u Numizmatycznego i prze\u0142o\u017ceniu ich do nowych teczek brulion pisma dyrekcji ZNiO znajduje si\u0119 w jednostce archiwalnej wskazanej w przyp. nr 6, lecz brakuje tam pisma otrzymanego z Mennicy.
\n\n12<\/sup> \u201eUstawa z dnia 28 maja 1975 r.\u201d
\n\n13<\/sup> Pismo (kopia) Dyrekcji ZNiO, 5 VI 1975, \u201eTeczka akt dot. piecz\u0119ci 1975\u201d.
\n\n14<\/sup> Janusz Wieczorek (1910\u20131981), szef URM w latach 1956\u20131980, zob. Czajka, Kamler i Sienkiewicz, Leksykon historii, 793.
\n\n15<\/sup> \u201eKsi\u0119ga akcesyjna 1965\u20131968\u201d, poz. 394\/65; Kopia maszynopisowa pisma, 8 III 1965 i kopia uwierzytelniona pisma, 24 VI 1965, Dzia\u0142 Numizmatyczny, 120\/9.
\n\n16<\/sup> Pismo (kopia) Urz\u0119du Rady Ministr\u00f3w, 13 VI 1975 r., Dzia\u0142 Numizmatyczny, 120\/34. Nr ewidencyjny decyzji administracyjnej znak TOA.I-4100\/2\/75.
\n\n17<\/sup> Do zakresu prac komisji nale\u017ca\u0142y m.in. sprawy kancelaryjno-archiwalne oraz sprawy maj\u0105tku ruchomego i nieruchomego by\u0142ych powiat\u00f3w, zob. \u201eRozporz\u0105dzenie Rady Ministr\u00f3w z dnia 30 maja 1975 r.\u201d, \u00a7 2.1.
\n\n18<\/sup> Przygotowania reformy mia\u0142y status tajnych, zob. Iwaneczko, Zmierzch dekady, 20.
\n\n19<\/sup> Trybuna Ludu oraz Gazeta Robotnicza, nr 110. \u201eGazeta Robotnicza\u201d (wroc\u0142awski organ PZPR) zamie\u015bci\u0142a kr\u00f3tki komunikat, nietrudny do przeoczenia. Status g\u0142\u00f3wnej wiadomo\u015bci otrzyma\u0142a dopiero uchwa\u0142a reformy z dnia 28 maja, zob. Gazeta Robotnicza, nr 122. Dla por\u00f3wnania \u201eNowiny Rzeszowskie\u201d (rzeszowski organ PZPR) potraktowa\u0142y uchwa\u0142\u0119 XVII plenum PZPR jako g\u0142\u00f3wn\u0105 wiadomo\u015b\u0107 wydania z 13 V, zob. Nowiny Rzeszowskie.\n\n20<\/sup> Do ostro\u017cno\u015bci w interpretacji sk\u0142ania przypadek przekazu t\u0142ok\u00f3w z Urz\u0119du Wojew\u00f3dzkiego w P\u0142ocku. Nie zachowa\u0142o si\u0119 \u017cadne pismo zwi\u0105zane z t\u0105 przesy\u0142k\u0105. Jedynym zapisem jest wpis w \u201eKsi\u0119dze akcesyjnej 1973\u20131979\u201d, poz. 672\u2013695\/77, 765\u2013 781\/77.
\n\n21<\/sup> W my\u015bl rozporz\u0105dzenia z 1955 r. post\u0105pi\u0142 Urz\u0105d Wojew\u00f3dzki w Lesznie, kt\u00f3ry wys\u0142a\u0142 piecz\u0119cie do Mennicy, zob. Pismo Urz\u0119du Wojew\u00f3dzkiego w Lesznie, 5 XI 1975 r., \u201eTeczka dot. piecz\u0119ci 1975\u201d. Losu tych piecz\u0119ci nie mo\u017cna by\u0142o ju\u017c odwr\u00f3ci\u0107, poniewa\u017c Mennica Pa\u0144stwowa nie otrzyma\u0142a \u017cadnych dyrektyw z URM nakazuj\u0105cych zachowanie piecz\u0119ci dla Ossolineum. Z kolei Urz\u0105d Wojew\u00f3dzki w Gorzowie Wlkp. na monit z ZNiO odpowiedzia\u0142 pytaniem o numer i dat\u0119 polecenia URM, na kt\u00f3re powo\u0142ywa\u0142 si\u0119 Zak\u0142ad, zob. pismo Urz\u0119du Wojew\u00f3dzkiego w Gorzowie Wlkp., 30 X 1975 r., \u201eTeczka dot. piecz\u0119ci 1975\u201d. Trzeba tu zaznaczy\u0107, \u017ce polecenie URM z dnia 5 VI 1975 r. adresowane by\u0142o bezpo\u015brednio tylko na wojewod\u00f3w starych wojew\u00f3dztw.
\n\n22<\/sup> Giersz, \u201eMennica Warszawska\u201d; Giersz, \u201ePiecz\u0119cie \u2013 niedoceniana\u201d; Giersz, \u201ePiecz\u0119cie w\u0142adz\u201d.
\n\n23<\/sup> Zob. przyp. 2.
\n\n24<\/sup> Mennica Pa\u0144stwowa w Warszawie, Sprawozdanie, 141.
\n\n25<\/sup> Giersz, \u201eMennica Warszawska\u201d, 18.
\n\n26<\/sup> Ibid., 19. Pierwsz\u0105 now\u0105 metalow\u0105 piecz\u0119\u0107 urz\u0119dow\u0105 wykonano ju\u017c 30 XI 1944 r., zob. Terlecki, \u201eLosy Mennicy\u201d, 132. Wed\u0142ug W. Fabija\u0144skiego sygnatura z 1927 r. funkcjonowa\u0142a tylko do 1944, zob. Fabija\u0144ski, \u201ePr\u00f3ba klasyfi kacji, 558.
\n\n27<\/sup> \u201eKomunikat w sprawie warunk\u00f3w wykonania zam\u00f3wie\u0144\u201d, 418.
\n\n28<\/sup> Giersz, \u201eMennica Warszawska\u201d, 45.
\n\n29<\/sup> Aktem wykonawczym dla tej normy by\u0142 \u201eOk\u00f3lnik nr 45 Prezesa Rady Ministr\u00f3w z 23 sierpnia 1945 r.\u201d. Edycja ok\u00f3lnika w oparciu o inne \u017ar\u00f3d\u0142o, zob. Adamczewski i Jaworska, Orze\u0142 Bia\u0142y, 77\u201380. W rzeczywisto\u015bci norma ta nie mia\u0142a w\u0142a\u015bciwej dla jej materii podstawy prawnej. Zob. ibid., 94.
\n\n30<\/sup> Cena za przer\u00f3bk\u0119 piecz\u0119ci wynosi\u0142a tyle, co za sporz\u0105dzenie nowego typariusza. Do tego dochodzi\u0142a wysoka cena za opakowanie i przesy\u0142k\u0119.
\n\n31<\/sup> Inaczej sugeruje Fabija\u0144ski, \u201ePr\u00f3ba klasyfikacji\u201d, 558\u201359.
\n\n32<\/sup> Giersz, \u201eMennica Warszawska\u201d, 45.
\n\n33<\/sup> Giersz, \u201ePiecz\u0119cie \u2013 niedoceniana\u201d, 282.
\n\n34<\/sup> Dzia\u0142 Numizmatyczny Muzeum Ksi\u0105\u017c\u0105t Lubomirskich, Zak\u0142ad Narodowy im. Ossoli\u0144skich, Zbi\u00f3r typariuszy w\u0142adz powiatowych PRL, S 4699.
\n\n35<\/sup> Ibid., S 4611, przez Fabija\u0144skiego opublikowana jako przedwojenna. Zob. Fabija\u0144ski, \u201ePr\u00f3ba klasyfi kacji\u201d, Tab. II, nr 12a.
\n\n36<\/sup> Dzia\u0142 Numizmatyczny Muzeum Ksi\u0105\u017c\u0105t Lubomirskich, Zak\u0142ad Narodowy im. Ossoli\u0144skich, Zbi\u00f3r typariuszy w\u0142adz powiatowych PRL, S 4621 i S 4636.
\n\n37<\/sup> Ibid., S 2348.
\n\n38<\/sup> Ibid., S 4614\u2013S 4635.
\n\n39<\/sup> Na piecz\u0119ci S 4706 jeszcze widnieje sygnatura mennicza, na S 2574 ju\u017c jej nie ma. Z kolei \u015blad po usuni\u0119tej koronie w polu piecz\u0119ci widoczny jest jeszcze na S 4839. Jest to piecz\u0119\u0107 Publicznej Szko\u0142y Powszechnej. Z t\u0105 nazw\u0105 szko\u0142y funkcjonowa\u0142y do reformy o\u015bwiaty w 1948 r. a stare piecz\u0119cie, mimo zmiany nazwy dysponenta, u\u017cywane by\u0142y d\u0142u\u017cej. Analogiczny \u015blad widnieje r\u00f3wnie\u017c na piecz\u0119ci Urz\u0119du Stanu Cywilnego (S 5110). Wed\u0142ug Giersza zmiana sztanc menniczych z god\u0142em do typariuszy wypuk\u0142orytych nast\u0105pi\u0142a dopiero w 1955 r., Giersz, \u201eMennica Warszawska\u201d, 47.
\n\n40<\/sup> Giersz, \u201eMennica Warszawska\u201d, 45.
\n\n41<\/sup> Dzia\u0142 Numizmatyczny Muzeum Ksi\u0105\u017c\u0105t Lubomirskich, Zak\u0142ad Narodowy im. Ossoli\u0144skich, Zbi\u00f3r typariuszy w\u0142adz powiatowych PRL, S 2384\u2013S 4822.
\n\n42<\/sup> Ibid., S 4809. Zdarza\u0142y si\u0119 przypadki u\u017cycia tej puncy na wi\u0119kszych matrycach, zob. ibid., S 2438.
\n\n43<\/sup> Na du\u017cych matrycach od S 2442. Ma\u0142a punca wyst\u0119puje w opracowanym zbiorze do S 2493.
\n\n44<\/sup> Na t\u0142okach od S 2465 do S 2344. Dla niekt\u00f3rych przedzia\u0142\u00f3w numer\u00f3w chronologi\u0119 mo\u017cna stosunkowo \u0142atwo ustali\u0107. Przyk\u0142adowo numery serii 372000\u2013373000 dotycz\u0105 piecz\u0119ci urz\u0119d\u00f3w powiatowych, sporz\u0105dzonych w zwi\u0105zku z wprowadzeniem \u201eUstawy z dnia 22 listopada 1973 r.\u201d. Numery ni\u017csze, w zakresie 359000\u2013364000, dotycz\u0105 piecz\u0119ci gminnych, u\u017cywanych od 1 I 1973 na mocy \u201eUstawy z dnia 29 listopada 1972 r.\u201d, przy czym zam\u00f3wienie piecz\u0119ci wi\u0119kszych zrealizowano osobno, je\u015bli wierzy\u0107 planom produkcyjnym \u2013 w III\u2013IV kwarta\u0142ach 1972 r., piecz\u0119cie mniejsze za\u015b w I kwartale 1973 r., zob. Pismo Dyrekcji Mennicy Pa\u0144stwowej z dnia 21 lipca 1972 r. oraz pismo Dyrekcji Mennicy Pa\u0144stwowej z dnia 28 lipca 1972 r., Mennica Pa\u0144stwowa, 72\/3324\/0\/58: 80\u201381, 85. Numeracja na piecz\u0119ciach w kolekcji ossoli\u0144skiej potwierdza podzia\u0142 realizacji zam\u00f3wie\u0144 \u2013 piecz\u0119cie wi\u0119ksze zawieraj\u0105 si\u0119 w serii 359000\u2013362200, og\u00f3\u0142 za\u015b mniejszych w serii 362800\u2013365600.
\n\n45<\/sup> Uchwyty by\u0142y p\u00f3\u0142fabrykatami wykonywanymi przez zewn\u0119trznego producenta.
\n\n46<\/sup> Mennica Pa\u0144stwowa, 72\/3324\/0\/158: 49, 82, 91.
\n\n47<\/sup> Mechaniczna matryca (sztanca) w pe\u0142ni zgodna z wizerunkiem Or\u0142a Bia\u0142ego z 1927 r., dawa\u0142a gwarancj\u0119 autentyczno\u015bci piecz\u0119ci \u2013 taki by\u0142 g\u0142\u00f3wny cel menniczego sposobu wybijania piecz\u0119ci, zob. Aleksandrowicz, \u201eMennica Pa\u0144stwowa\u201d, 49; Adamczewski, Sfragistyka pa\u0144stwowa, 140\u201342. Potrzeba ujednolicenia wygl\u0105du piecz\u0119ci by\u0142a obok czynnika ekonomicznego najwa\u017cniejszym uzasadnieniem zmonopolizowania wyrobu piecz\u0119ci przez Mennic\u0119 Pa\u0144stwow\u0105, zob. \u201eOk\u00f3lnik z dnia 14 stycznia 1927 r.\u201d.
\n\n48<\/sup> Giersz, \u201eMennica Warszawska\u201d, 44.
\n\n49<\/sup> Najstarsza piecz\u0119\u0107 w opracowanym zbiorze, wygrawerowana za pomoc\u0105 kopiarki redukcyjnej posiada numer ewidencyjny 328017 (S 2485). Piecz\u0119cie z r\u0119cznie wyrytym napisem si\u0119gaj\u0105 numeru 325020 (sygn. S 5096).
\n\n50<\/sup> Materia\u0142y archiwalne Mennicy Pa\u0144stwowej przekazane przed jej ostateczn\u0105 prywatyzacj\u0105 do Archiwum Pa\u0144stwowego w Warszawie licz\u0105 zaledwie 6 mb., a w swym skromnym zakresie rzeczowym s\u0105 na domiar niekompletne. Nie uzyska\u0142em klarownej informacji od obecnej Mennicy, czy posiada sk\u0142adnic\u0119 lub archiwum zak\u0142adowe i czy\nprzechowuje archiwalia dotycz\u0105ce produkcji piecz\u0119ci w Mennicy w latach 1945\u20131975.
\n\n51<\/sup> Dzi\u015b proces wytwarzania piecz\u0119ci opiera si\u0119 na skomputeryzowanym, w pe\u0142ni zautomatyzowanym systemie obs\u0142ugiwanym przez jednego pracownika, zob. Giersz, \u201eMennica Warszawska\u201d, 47.\n<\/p>\n\n\n\n

\n\n\n\n

Bibliografia<\/strong><\/p>\n\n\n

    \n
  1. Adamczewski, Marek. Sfragistyka pa\u0144stwowa i samorz\u0105dowa II Rzeczypospolitej. Geneza niekt\u00f3rych rozwi\u0105za\u0144 prawnych. Warszawa: Wydawnictwo DiG, 2019.<\/li>\n
  2. Adamczewski, Marek, i Aleksandra Jaworska, red. Orze\u0142 Bia\u0142y 1944\u20132015. Orze\u0142 Bia\u0142y: \u017ar\u00f3d\u0142a do historii herbu pa\u0144stwa polskiego (1815\u20132015) 3. Warszawa: Wydawnictwo DiG, 2021.<\/li>\n
  3. Aleksandrowicz, Jan. \u201eMennica Pa\u0144stwowa. Jej rola i zadania\u201d. W Pami\u0119tnik drugiego zjazdu numizmatyk\u00f3w
    i medalograf\u00f3w polskich w Poznaniu 3 i 4 czerwca 1929, 45\u201351. Pozna\u0144: Towarzystwo Numizmatyczne, 1930.<\/li>\n
  4. Czajka, Micha\u0142, Marcin Kamler, i Witold Sienkiewicz. Leksykon historii Polski. Warszawa: Wydawnictwo Wiedza Powszechna, 1995.<\/li>\n
  5. \u201eDekret z 7 grudnia 1955 r. o godle i barwach Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej oraz o piecz\u0119ciach urz\u0119dowych\u201d. Dziennik Ustaw Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, nr 47, poz. 314 (1955). https:\/\/isap.sejm.gov.pl\/isap.nsf\/download.xsp\/WDU-19550470314\/O\/D19550314.pdf.<\/li>\n
  6. Dzia\u0142 Numizmatyczny. Archiwum Zak\u0142adu Narodowego im. Ossoli\u0144skich we Wroc\u0142awiu. 120\/9; 120\/34; XLVI\/32 (jednostka archiwalna z 2016 r.).<\/li>\n
  7. Fabija\u0144ski, W\u0142adys\u0142aw. \u201ePr\u00f3ba klasyfikacji i nazewnictwa piecz\u0119ci u\u017cywanych w kancelariach urz\u0119d\u00f3w i instytucji polskich XX wieku\u201d. W Dawne piecz\u0119cie. Typologia \u2013 metody bada\u0144 \u2013 interpretacje\u201d, zredagowa\u0142 Zenon Piech,
    553\u201379. Warszawa: Wydawnictwo DiG, 2015.<\/li>\n
  8. Fabija\u0144ski, W\u0142adys\u0142aw. \u201eZarys historyczny tworzenia si\u0119 i kszta\u0142towania zbioru sfragistycznego Zak\u0142adu Narodowego im. Ossoli\u0144skich i jego stan obecny\u201d. W Zbiory piecz\u0119ci w Polsce, zredagowali Zenon Piech i Wojciech Strzy\u017cewski, 169\u201392. Warszawa: Wydawnictwo DiG, 2009.<\/li>\n
  9. Gazeta Robotnicza. Organ KW PZPR [Wroc\u0142aw]. Nr 110, 122. Wroc\u0142aw: Wroc\u0142awskie Wydawnictwo RSW \u201ePrasa\u201d, 1975.<\/li>\n
  10. Giersz, Janusz. \u201eMennica Warszawska \u2013 wytw\u00f3rca piecz\u0119ci od 190 lat\u201d. M\u00f3wi\u0105 Wieki, nr2 (2015): 42\u201346.<\/li>\n
  11. Giersz, Janusz. \u201ePiecz\u0119cie \u2013 niedoceniana i nie do ko\u0144ca znana dzia\u0142alno\u015b\u0107 Mennicy Warszawskiej\u201d. Biuletyn Numizmatyczny, nr 4 (2018): 263\u201391.<\/li>\n
  12. Giersz, Janusz. \u201ePiecz\u0119cie w\u0142adz, urz\u0119d\u00f3w, zak\u0142ad\u00f3w, instytucji i przedsi\u0119biorstw miejskich Warszawy z lat 1917\u20131950 (na wybranych przyk\u0142adach)\u201d. Biuletyn Numizmatyczny, nr 1 (2019): 32\u201365.<\/li>\n
  13. Iwaneczko, Dariusz. Zmierzch dekady Gierka. Polska po\u0142udniowo-wschodnia 1975\u2013\u20131980. Rzesz\u00f3w: Instytut Pami\u0119ci Narodowej \u2013 Komisja \u015acigania Zbrodni przeciw-ko Narodowi Polskiemu. Oddzia\u0142, 2016.<\/li>\n
  14. \u201eKomunikat w sprawie cennika Nr 3 wyrob\u00f3w typowych produkowanych w warsztatach Mennicy Pa\u0144stwowej oraz warunk\u00f3w wykonania zam\u00f3wie\u0144\u201d. Dziennik Urz\u0119dowy Ministerstwa Skarbu, nr 18 (1947): 706\u201308. https:\/\/jbc.bj.uj.edu.pl\/dlibra\/publication\/84960\/edition\/78457.<\/li>\n
  15. \u201eKomunikat w sprawie warunk\u00f3w wykonania zam\u00f3wie\u0144 i cennika wyrob\u00f3w typowych produkowanych w warsztatach Mennicy Pa\u0144stwowej\u201d. Dziennik Urz\u0119dowy Ministerstwa Skarbu, nr 17 (1946): 417\u201318. https:\/\/jbc.bj.uj.edu.pl\/dlibra\/publica-tion\/84723\/edition\/78222.<\/li>\n
  16. \u201eKsi\u0119ga akcesyjna 1965\u20131968\u201d. Dzia\u0142 Numizmatyczny, Muzeum Ksi\u0105\u017c\u0105t Lubomirskich. Zak\u0142ad Narodowy
    im. Ossoli\u0144skich we Wroc\u0142awiu.<\/li>\n
  17. \u201eKsi\u0119ga akcesyjna 1973\u20131979\u201d. Dzia\u0142 Numizmatyczny, Muzeum Ksi\u0105\u017c\u0105t Lubomirskich. Zak\u0142ad Narodowy
    im. Ossoli\u0144skich we Wroc\u0142awiu.<\/li>\n
  18. Mennica Pa\u0144stwowa 1945\u20131998, Archiwum Pa\u0144stwowe w Warszawie, 72\/3324\/0. Mennica Pa\u0144stwowa
    w Warszawie. Sprawozdanie z dzia\u0142alno\u015bci w latach 1927\/1928\u2013\u20131928\/1929\u20131929\/1930. Warszawa: Mennica Pa\u0144stwowa, 1931.<\/li>\n
  19. M[\u0119clewska], M[arta]. \u201eJ\u00f3zef Andrzej Szwagrzyk (1923\u20131986)\u201d. Wiadomo\u015bci Numizmatyczne 30, z. 3\u20134 (1986): 253\u201354.<\/li>\n
  20. Nowiny Rzeszowskie. Organ KW Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej. Rzesz\u00f3w: Nr 108. Rzesz\u00f3w: Robotnicza Sp\u00f3\u0142dzielnia Wydawnicza \u201ePrasa\u201d, 1975.<\/li>\n
  21. \u201eObwieszczenie Marsza\u0142ka Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 14 czerwca 2019 r. w sprawie og\u0142oszenia jednolitego tekstu ustawy o godle, barwach i hymnie Rzeczypospolitej Polskiej oraz o piecz\u0119ciach pa\u0144stwowych\u201d. Dziennik Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej, poz. 1509 (2019). https:\/\/isap.sejm.gov.pl\/isap.nsf\/download.xsp\/WDU20190001509\/T\/D20191509L.pdf.<\/li>\n
  22. \u201eObwieszczenie Prezesa Rady Ministr\u00f3w z dnia 12 pa\u017adziernika 1938 r. w sprawie og\u0142oszenia jednolitego tekstu rozporz\u0105dzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 13 grudnia 1927 r. o god\u0142ach i barwach pa\u0144stwowych oraz
    o oznakach, chor\u0105gwiach i piecz\u0119ciach\u201d. Dziennik Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej, nr 2, poz. 8 (1939). https:\/\/isap.sejm.gov.pl\/isap.nsf\/download.xsp\/WDU19390020008\/O\/D19390008.pdf.<\/li>\n
  23. \u201eOk\u00f3lnik nr 45 Prezesa Rady Ministr\u00f3w z dnia 23 sierpnia 1945 r. o oznakach i piecz\u0119-ciach urz\u0119dowych\u201d. Dziennik Urz\u0119dowy Ministerstwa O\u015bwiaty, nr 1, poz. 17 (1946). http:\/\/mbc.cyfrowemazowsze.pl\/dlibra\/docmetadata?id=24844&amp;from=publication.<\/li>\n
  24. \u201eOk\u00f3lnik z dnia 14 stycznia 1927 r.\u201d. Dziennik Urz\u0119dowy Ministerstwa Spraw Wewn\u0119trznych, nr 1\u20132, poz. 26 (1927). https:\/\/jbc.bj.uj.edu.pl\/dlibra\/publication\/95497\/edi-tion\/88793\/content?format_id=2.<\/li>\n
  25. \u201eRozporz\u0105dzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z 13 grudnia 1927 r. o god\u0142ach i barwach pa\u0144stwowych oraz
    o znakach, chor\u0105gwiach i piecz\u0119ciach\u201d. Dziennik Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej, nr 115, poz. 980 (1927). https:\/\/isap.sejm.gov.pl\/isap.nsf\/download.xsp\/WDU19271150980\/O\/D19270980.pdf.<\/li>\n
  26. \u201eRozporz\u0105dzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 20 czerwca 1928 r. o piecz\u0119ciach urz\u0119dowych\u201d. Dziennik Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej, nr 65, poz. 593 (1928). https:\/\/isap.sejm.gov.pl\/isap.nsf\/download.xsp\/WDU19280650593\/O\/D19280593.pdf.<\/li>\n
  27. \u201eRozporz\u0105dzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24 listopada 1930 r. w sprawie zmiany rozporz\u0105dzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 13 grudnia 1927 r. o god\u0142ach i barwach pa\u0144stwowych oraz o oznakach, chor\u0105gwiach i piecz\u0119ciach\u201d. Dziennik Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej, nr 80, poz. 629 (1930). https:\/\/isap.sejm.gov.pl\/isap.nsf\/download.xsp\/WDU19300800629\/O\/D19300629.pdf.<\/li>\n
  28. \u201eRozporz\u0105dzenie Rady Ministr\u00f3w z dnia 30 maja 1975 r. w sprawie dostosowania organizacji i zakresu dzia\u0142ania terenowych jednostek organizacyjnych do nowego podzia\u0142u administracyjnego Pa\u0144stwa\u201d. Dziennik Ustaw Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, nr 17, poz. 95 (1975). https:\/\/isap.sejm.gov.pl\/isap.nsf\/download.xsp\/WDU19750170095\/O\/D19750095.pdf.<\/li>\n
  29. \u201eRozporz\u0105dzenie Rady Ministr\u00f3w z dnia 7 grudnia 1955 r. w sprawie tablic i piecz\u0119ci urz\u0119dowych\u201d. Dziennik Ustaw Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, nr 47, poz. 316 (1955). https:\/\/isap.sejm.gov.pl\/isap.nsf\/download.xsp\/WDU19550470316\/O\/D19550316.pdf.<\/li>\n
  30. Szczepaniec, J\u00f3zef. \u201eJ\u00f3zef Andrzej Szwagrzyk (1923\u20131986). Nekrolog\u201d. Ze Skarbca Kultury 33, z. 46 (1988): 211\u201325.<\/li>\n
  31. Szwagrzyk, J\u00f3zef. \u201eJubileusz 25-lecia numizmatyki w Ossolineum we Wroc\u0142awiu 1955 \u20131980\u201d. Wiadomo\u015bci Numizmatyczne 24, z. 4 (1980): 251\u201355.<\/li>\n
  32. Szwagrzyk, J\u00f3zef. \u201eNumizmatyczne zbiory Ossolineum dawniej i dzi\u015b\u201d. Prace i materia\u0142y Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w \u0141odzi. Seria Numizmatyczna i Konserwatorska, nr 7 (1987, wyd. 1988): 67\u201378.<\/li>\n
  33. Szwagrzyk, J\u00f3zef. Pieni\u0105dz na ziemiach polskich X\u2013XX w. Wroc\u0142aw: Zak\u0142ad Narodowy im. Ossoli\u0144skich, 1973.<\/li>\n
  34. \u201eTeczka akt dot. piecz\u0119ci 1975\u201d. Dzia\u0142 Numizmatyczny, Muzeum Ksi\u0105\u017c\u0105t Lubomirskich. Zak\u0142ad Narodowy im. Ossoli\u0144skich we Wroc\u0142awiu.<\/li>\n
  35. Terlecki, W\u0142adys\u0142aw. \u201eLosy Mennicy Pa\u0144stwowej w czasie wojny 1939\u20131945\u201d. Wiadomo\u015bci Numizmatyczno-Archeologiczne 21 (1949): 131\u201332.<\/li>\n
  36. Trybuna Ludu. Organ KC Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej. 27, nr 109. Warszawa: Wydawnictwo Prasowe \u201eTrybuny Ludu\u201d, 1975.<\/li>\n
  37. \u201eUstawa z dnia 22 listopada 1973 r. o zmianie ustawy o radach narodowych\u201d. Dziennik Ustaw Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, nr 47, poz. 276 (1973). https:\/\/isap.sejm.gov.pl\/isap.nsf\/DocDetails.xsp?id=WDU19730470276.<\/li>\n
  38. \u201eUstawa z dnia 28 maja 1975 r. o dwustopniowym podziale administracyjnym Pa\u0144stwa oraz o zmianie ustawy
    o radach narodowych\u201d. Dziennik Ustaw Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, nr 16, poz. 91 (1975). https:\/\/isap.sejm.gov.pl\/isap.nsf\/do-wnload.xsp\/WDU19750160091\/O\/D19750091.pdf.<\/li>\n
  39. \u201eUstawa z dnia 29 grudnia 1989 r. o zmianie Konstytucji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej\u201d. Dziennik Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej, nr 75, poz. 444 (1989). https:\/\/isap.sejm.gov.pl\/isap.nsf\/download.xsp\/WDU19890750444\/O\/D19890444.pdf.<\/li>\n
  40. \u201eUstawa z dnia 29 listopada 1972 r. o utworzeniu gmin i zmianie ustawy o radach narodowych\u201d. Dziennik Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej, nr 49, poz. 312 (1972). https:\/\/isap.sejm.gov.pl\/isap.nsf\/download.xsp\/WDU19720490312\/O\/D19720312.pdf.<\/li>\n
  41. \u201eUstawa z dnia 28 lipca 2005 r. o zmianie ustawy o godle, barwach i hymnie Rzeczypospolitej Polskiej\u201d. Dziennik Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej, nr 172, poz. 1439 (2005). https:\/\/isap.sejm.gov.pl\/isap.nsf\/download.xsp\/WDU20051721439\/O\/D20051439.pdf.<\/li>\n<\/ol>\n\n\n
    \n\n\n\n

    Summary<\/b>

    The second life of the offi cial seal. The example of the collection of seal matrices of the offi ces of the Polish People\u2019s Republic from 1945\u20131975 in the sphragistic collections of the Numismatic Department of the Museum of the Lubomirski Dukes in the Ossolineum.
    In accordance with the legal provision on the manufacture and destruction of offi cial seals, in force in the Polish People\u2019s Republic since 1955, seal matrices that had been withdrawn from use were returned by offi cial bearers to the State Mint for disposal. In 1975, the Ossoli\u0144ski National Institute, as an institution where historical seals were also collected, petitioned the government to stop the execution of the statutory order to destroy the seal matrices of county offices \u2013 eliminated as a result of the current administrative reform \u2013 and transfer them to the institution\u2019s collection for ownership. Following a positive response from the Polish Peopple\u2019s Republic authorities, nearly 3,000 seals used by county offices and other local authorities in the period 1945\u20131975 (with exceptions until 1977) ended up in the Numismatic Department of the Ossolineum. The article takes a closer look at this little-known episode in the history of offi cial sphragistics of the Polish People\u2019s Republic, outlining its genesis, course and outcome, while discussing the legal conditions for the production and destruction of official seal matrices during the Second Republic and the Polish People\u2019s Republic. In the second part of the text, based on the literature on the subject, the few preserved archival sources, and on the basis of the sphragistic material itself, so numerous in one collection, and thus constituting a representative value for the present research, reference is made to various issues relevant to sphragistics in the context of the State Mint as a manufacturer: the form and content of seals, the technique of manufacture, the material, the dimensions of the various elements of the matrices, signs and identifying features, heraldic issues.<\/p>\n\n\n\n

    <\/div>\n\n\n\n
    \n\n\n\n
    \n
    \n
    <\/div>\n\n\n
    \n
    \"\"<\/figure>\n<\/div><\/div>\n\n\n\n
    \n

    Robert Forysiak-W\u00f3jci\u0144ski, absolwent historii na Uniwersytecie Wroc\u0142awskim, adiunkt w Muzeum Ksi\u0105\u017c\u0105t Lubomirskich w Zak\u0142adzie Narodowym im. Ossoli\u0144skich, opiekun zbioru sfragistycznego w Dziale Numizmatycznym. Interesuje si\u0119 szczeg\u00f3lnie zagadnieniami sfragistyki kr\u00f3l\u00f3w polskich oraz interdyscyplinarnym badaniem piecz\u0119ci w kontek\u015bcie ikonografii historycznej. Wsp\u00f3\u0142pracownik Naczelnej Dyrekcji Archiw\u00f3w Pa\u0144stwowych w zakresie prac nad wytycznymi do opracowywania piecz\u0119ci w archiwach oraz prac nad przek\u0142adem mi\u0119dzynarodowego s\u0142ownika sfragistyki.
    E-mail: robert.forysiak@ossolineum.pl<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n

    \n\n\n\n

    Opublikowano w: ARCHIWA – KANCELARIE – ZBIORY, NR 13 (15) \/ 2022<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

    Robert Forysiak-W\u00f3jci\u0144skiDzia\u0142 Numizmatyczny Muzeum Ksi\u0105\u017c\u0105t LubomirskichZak\u0142ad Narodowy im. Ossoli\u0144skich Drugie \u017cycie piecz\u0119ci urz\u0119dowej. Na przyk\u0142adzie kolekcji typariuszy piecz\u0119ci urz\u0119d\u00f3w PRL z lat 1945\u20131975 w zbiorze sfragistycznym Dzia\u0142u Numizmatycznego Muzeum Ksi\u0105\u017c\u0105t… <\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":29471,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[23],"tags":[57,58,56],"class_list":["post-28469","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-artykuly-i-publikacje","tag-ossolineum","tag-pieczecie","tag-prl"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/sigillarium.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/28469","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/sigillarium.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/sigillarium.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sigillarium.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sigillarium.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=28469"}],"version-history":[{"count":254,"href":"https:\/\/sigillarium.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/28469\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":35762,"href":"https:\/\/sigillarium.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/28469\/revisions\/35762"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sigillarium.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/29471"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/sigillarium.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=28469"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/sigillarium.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=28469"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/sigillarium.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=28469"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}