{"id":28639,"date":"2024-05-03T08:19:51","date_gmt":"2024-05-03T06:19:51","guid":{"rendered":"https:\/\/sigillarium.pl\/?p=28639"},"modified":"2025-06-20T23:25:36","modified_gmt":"2025-06-20T21:25:36","slug":"pieczec-tzw-rzeczypospolitej-mosinskiej-z-1848-r","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/sigillarium.pl\/index.php\/2024\/05\/03\/pieczec-tzw-rzeczypospolitej-mosinskiej-z-1848-r\/","title":{"rendered":"Piecz\u0119\u0107 tzw. Rzeczypospolitej Mosi\u0144skiej z 1848 r."},"content":{"rendered":"\n\n\n\n\n
Pawe\u0142 Str\u00f3\u017cyk<\/strong> dr hab., prof. UAM Zak\u0142ad \u0179r\u00f3d\u0142oznawstwa i Nauk Pomocniczych Historii Wydzia\u0142 Historii UAM<\/p>\n\n\n\n
Artyku\u0142 zosta\u0142 opublikowany w Historia Slavorum Occidentis 2023, R. 13, nr 3 (38).<\/p>\n\n\n\n
<\/div>\n\n\n\n
Piecz\u0119\u0107 tzw. Rzeczypospolitej Mosi\u0144skiej z 1848 r. Ze studi\u00f3w nad piecz\u0119ciami powsta\u0144czymi XIX w.<\/strong><\/h2>\n\n\n\n
<\/div>\n\n\n\n
W marcu 1848 r. wybuch\u0142o w Pozna\u0144skiem zbrojne powstanie skierowane przeciwko Prusom. Jego istotnym epizodem \u2013 jak powszechnie przyj\u0119to w literaturze przedmiotu \u2013 by\u0142o proklamowanie w trzecim dniu maja tzw. Rzeczypospolitej Mosi\u0144skiej, kt\u00f3ra przetrwa\u0142a ledwie kilka dni. Z tym za\u015b wydarzeniem zwi\u0105zana jest piecz\u0119\u0107, kt\u00f3ra by\u0142a w\u00f3wczas w u\u017cyciu. Wiadomo by\u0142o o jej istnieniu jedynie ze zdawkowych wzmianek \u017ar\u00f3d\u0142owych, dot\u0105d bowiem nie natrafiono na jej odcisk i tym samym nie wprowadzono szerzej piecz\u0119ci do naukowego obiegu. \u201eGazeta Polska\u201d, kt\u00f3ra relacjonowa\u0142a na bie\u017c\u0105co \u00f3wczesne wydarzenia, donosi\u0142a 6 maja 1848, \u017ce 3 maja, dzia\u0142aj\u0105c w imieniu Rzeczypospolitej Polskiej, Jakub Krauthofer-Krotowski ustanowi\u0142 nowego, polskiego burmistrza w Mosinie, wr\u0119czaj\u0105c mu nominacj\u0119 \u201eopatrzon\u0105 piecz\u0119ci\u0105 (Orze\u0142 Jagiello\u0144ski, w miejscu korony wieniec, napis: Polska powstaj\u0105ca)\u201d1<\/sup>. U\u017cycie piecz\u0119ci, cho\u0107 tym razem bez opisu jej wygl\u0105du, potwierdza tak\u017ce \u201eGazeta Wielkiego Xi\u0119stwa Pozna\u0144skiego\u201d. W numerze z 10 maja 18482<\/sup>, powo\u0142uj\u0105c si\u0119 na gazet\u0119 niemieck\u01053<\/sup>, przedrukowano pismo, jakie \u201ew imieniu rzeczypospolitej polskiej\u201d wystosowa\u0142 korpus partyzant\u00f3w polskich do pruskiego sztabu generalnego w Poznaniu. Przed wymienionymi sygnatariuszami aktu (\u201eW. Wilczy\u0144ski, F. Maciejowski, Krotowski\u201d) umieszczono w prasowej notatce powszechnie stosowany skr\u00f3t (L.S.), a wi\u0119c Locus Sigilli, odnosz\u0105cy si\u0119 do piecz\u0119ci niew\u0105tpliwie widniej\u0105cej na tym dokumencie. Wzmiank\u0119 o piecz\u0119ci odnajdujemy tak\u017ce u Jana Ko\u017amiana, kt\u00f3ry komentuj\u0105c \u00f3wczesne wydarzenia napisa\u0142: \u201eog\u0142osili oni rzeczpospolit\u0105, zacz\u0119li piecz\u0105tki z jej god\u0142em u\u017cywa\u0107\u201d4<\/sup>. W opracowaniach historycznych przywo\u0142ywano powsta\u0144cz\u0105 piecz\u0119\u01075<\/sup>, cho\u0107 niekiedy b\u0142\u0119dnie oddawano zapis z \u201eGazety Polskiej\u201d, co mog\u0142o sugerowa\u0107 inny jej wygl\u0105d, od tam opisanego (napis umieszczony na wie\u0144cu)6<\/sup>. Piecz\u0119ci mia\u0142 u\u017cywa\u0107 Jakub Krauthofer-Krotowski, kt\u00f3rego do\u015b\u0107 zgodnie uwa\u017ca si\u0119 w literaturze przedmiotu za inicjatora proklamowania Rzeczypospolitej Mosi\u0144skiej, a nawet za jej naczelnika7<\/sup>. Szereg zasadnych w\u0105tpliwo\u015bci wobec przyj\u0119tych w historiografii ustale\u0144 zg\u0142osi\u0142 w ostatnich latach Wojciech Czeski8<\/sup>, s\u0142usznie akcentuj\u0105c, \u017ce w pocz\u0105tkach maja 1848 r. nie proklamowano Rzeczypospolitej Mosi\u0144skiej9<\/sup>, a zgrupowanie partyzanckie walczy\u0142o, wystawia\u0142o dokumenty i ustanawia\u0142o nowe w\u0142adze na opanowanych przez siebie terenach (Mosina, St\u0119szew, Bnin, K\u00f3rnik) w imieniu Rzeczypospolitej Polskiej. Tak\u017ce nazbyt eksponowan\u0105 przez literatur\u0119 przedmiotu rol\u0119, jak\u0105 odgrywa\u0107 mia\u0142 Jakub Krauthofer-Krotowski w \u00f3wczesnych wypadkach, nale\u017cy w\u0142a\u015bciwie nakre\u015bli\u0107. Z zapis\u00f3w \u017ar\u00f3d\u0142owych bowiem wynika, \u017ce pe\u0142ni\u0142 on jedynie funkcje cywilne, b\u0119d\u0105c drugim szefem sztabu i naczelnikiem biura W\u0142odzimierza Wilczy\u0144skiego. Z tego w\u0142a\u015bnie powodu to on przygotowywa\u0142 i piecz\u0119towa\u0142 pisma wydawane przez zgrupowanie partyzanckie w imieniu Rzeczypospolitej Polskiej10<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n
Wzmiankowan\u0105 piecz\u0119ci\u0105 uwierzytelniono \u2013 jak wynika z przekaz\u00f3w prasowych \u2013 szereg odezw i rozkaz\u00f3w skierowanych do pruskich w\u0142adz kr\u00f3lewskich oraz nominacj\u0119 dla mosi\u0144skiego burmistrza Wojciecha Rosta11<\/sup>. Nie mo\u017cna jednak wykluczy\u0107 wystawiania pod t\u0105 piecz\u0119ci\u0105 i innych nominacji podczas ustanawiania nowych w\u0142adz w miejscowo\u015bciach opanowanych przez powsta\u0144c\u00f3w, a tak\u017ce ewentualnego piecz\u0119towania rekwizycyjnych kwit\u00f3w, wspomnianych w \u201eGazecie Polskiej\u201d12<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n
Szcz\u0119\u015bliwie zachowa\u0142 si\u0119 egzemplarz interesuj\u0105cej nas piecz\u0119ci, co pozwala dokona\u0107 szczeg\u00f3\u0142owego opisu i zastanowi\u0107 si\u0119 nad jej przes\u0142aniem ideowym. Piecz\u0119\u0107 znajduje si\u0119 w zbiorach PAN w Bibliotece K\u00f3rnickiej13<\/sup>. Uwierzytelnia ona pismo skierowane do so\u0142tysa w G\u00f3rze14<\/sup>, kt\u00f3re podpisa\u0142 i opiecz\u0119towa\u0142 Jakub Krauthofer-Krotowski15<\/sup>. Pismo nie ma daty. Piecz\u0119\u0107 jest owalna, o wym. 36\/37\u201328 mm, wyci\u015bni\u0119ta (nie w ca\u0142o\u015bci) w czarnym laku. Wyobra\u017cono w jej polu sze\u015bciok\u0105tn\u0105 tarcz\u0119 (prostok\u0105t o \u015bci\u0119tych wkl\u0119s\u0142o naro\u017cach), poziomo szrafowan\u0105 (heraldycznie: tynktura niebieska), a w niej or\u0142a oplecionego liter\u0105 S, nad g\u0142ow\u0105 kt\u00f3rego \u2013 zamiast korony \u2013 umieszczono wieniec laurowy. W g\u00f3rnym p\u00f3\u0142otoku obiegaj\u0105cym tarcz\u0119 od lewej ku prawej stronie, znajduje si\u0119 cz\u0119\u015bciowo tylko zachowany, kapita\u0142owy napis: POLSKA [POWST]AJ\u0104CA.<\/p>\n\n\n\n
W polu piecz\u0119ci bez w\u0105tpienia widnieje orze\u0142 kr\u00f3la Zygmunta Starego, na co wskazuje oplataj\u0105ca go cyfra kr\u00f3lewska S, w charakterystycznej tarczy herbowej. Jej kszta\u0142t wskazuje, \u017ce pierwowzorem dla rytownika piecz\u0119ci by\u0142o zapewne wyobra\u017cenie heraldyczne znajduj\u0105ce si\u0119 w Kaplicy Zygmuntowskiej na Wawelu. S\u0105 tam dwa podobnie oddane herby (wewn\u0105trz i na zewn\u0105trz budowli)16<\/sup>. Ten zewn\u0119trzny, umieszczony na po\u0142udniowej elewacji kaplicy, zosta\u0142 na nowo odkuty w ko\u0144cu XIX w. podczas prac renowacyjnych prowadzonych przez Stanis\u0142awa Odrzywolskiego17<\/sup>. Wymieniona w\u00f3wczas tarcza ma jednak taki sam kszta\u0142t, jaki mia\u0142a jej poprzedniczka, o czym przekonuje, namalowany w 1844 r. przez Aleksandra P\u0142onczy\u0144skiego, widok wawelskiej katedry od po\u0142udniowej strony18<\/sup>. Herb za\u015b umieszczony wewn\u0105trz kaplicy, na cokole \u015bciany tronowej, jest z czas\u00f3w jej budowy19<\/sup>. Ze wzgl\u0119du na pewne drobne r\u00f3\u017cnice w ukszta\u0142towaniu obydwu tarcz (wewn\u0119trznej i zewn\u0119trznej) nale\u017cy uzna\u0107, \u017ce to na realizacji z elewacji kaplicy wzorowany by\u0142 herb na interesuj\u0105cej nas piecz\u0119ci. Jednak orze\u0142 z piecz\u0119ci i wspomniane obydwa or\u0142y z Kaplicy Zygmuntowskiej s\u0105 wyra\u017anie inaczej stylizowane (kszta\u0142t g\u0142owy i skrzyde\u0142), wydaje si\u0119 wi\u0119c, \u017ce wzorem dla piecz\u0119tarza by\u0142 jaki\u015b przekaz po\u015bredni. Najpewniej odwzorowano herb, korzystaj\u0105c z ryciny umieszczonej na karcie tytu\u0142owej \u015apiew\u00f3w historycznych Juliana Ursyna Niemcewicza, wydanych po raz pierwszy w Warszawie w 1816 r.20<\/sup> Kolejna edycja tego dzie\u0142a ukaza\u0142a si\u0119 w 1818, a trzecie wydanie w 1819 r. (obydwa w Warszawie). Przed 1848 r. ukaza\u0142o si\u0119 ono jeszcze po raz czwarty, ale na karcie tytu\u0142owej krakowskiej edycji z 1835 r. rycina ukazuj\u0105ca herb z elewacji Kaplicy Zygmuntowskiej jest ju\u017c inaczej wystylizowana. Rytownik piecz\u0119ci wzorowa\u0142 si\u0119 wi\u0119c najpewniej na miedziorycie zamieszczonym w jednym z trzech pierwszych wyda\u0144 \u015apiew\u00f3w, o kt\u00f3rych ksi\u0105\u017c\u0119 Adam Jerzy Czartoryski napisa\u0142: \u201enikt nie \u015bmia\u0142 nie zna\u0107 ksi\u0105\u017cki Niemcewicza i przyzna\u0107 si\u0119 do nieznajomo\u015bci dziej\u00f3w swego kraju\u201d21<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n
Kr\u00f3lewski orze\u0142 Zygmunta Starego pozbawiony zosta\u0142 korony, a w jej miejscu ukazano laurowy wieniec. Nale\u017cy zatem przyj\u0105\u0107, \u017ce obraz napiecz\u0119tny zosta\u0142 \u015bwiadomie ukszta\u0142towany przez zamawiaj\u0105cego piecz\u0119\u0107 i rytownika, chocia\u017c kwestia szrafowania, kt\u00f3re czyni pole herbu b\u0142\u0119kitnym (niebieskim), musi zastanawia\u0107. Orze\u0142 Bia\u0142y by\u0142 przecie\u017c zawsze przedstawiany w polu czerwonym. Jednak to w\u0142a\u015bnie na rycinie w \u015apiewach historycznych tarcza z or\u0142em pokryta zosta\u0142a drobnym, poziomym kreskowaniem, kt\u00f3re w nast\u0119pstwie odwzorowywania odda\u0142 tak\u017ce wykonawca typariusza. Na rysunku, kt\u00f3ry by\u0142 podstaw\u0105 wykonania p\u0142yty miedziorytniczej, zapewne nie d\u0105\u017cono do zobrazowania barwy pola tarczy, a tylko do ukazania w ten spos\u00f3b ciemniejszego t\u0142a dla wyeksponowania or\u0142a. Jednak na miedziorycie i piecz\u0119ci oddanie tego zabiegu przy u\u017cyciu drobnych, poziomych kreseczek sta\u0142o si\u0119 r\u00f3wnoznaczne z oznaczeniem historycznie nieprawid\u0142owej barwy pola tarczy herbowej (szrafowanie). Nie mo\u017cna jednak ca\u0142kowicie wykluczy\u0107, \u017ce zamawiaj\u0105cy mia\u0142 \u015bwiadomo\u015b\u0107 heraldycznego znaczenia poziomych kreseczek w tarczy herbowej (tynktura niebieska) i \u017ce z \u201erepublika\u0144skim\u201d rozmys\u0142em przyj\u0105\u0142 takie rozwi\u0105zanie z powodu \u00f3wczesnego znaczenia barwy niebieskiej, od ko\u0144ca XVIII w. \u0142\u0105czonej powszechnie z ide\u0105 rewolucji francuskiej. Niebieski sta\u0142 si\u0119 wtedy \u201eemblematyczn\u0105 barw\u0105 wszystkich, kt\u00f3rzy opowiedzieli si\u0119 za rewolucj\u0105\u201d22<\/sup>. O tym, jak bardzo \u201epolityczny\u201d charakter mia\u0142y w\u00f3wczas kolory, \u015bwiadczy chocia\u017cby sejmowa debata o kokardzie narodowej, kt\u00f3ra odby\u0142a si\u0119 7 lutego 1831 r., w czasie trwania powstania listopadowego23<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n
Interesuj\u0105cy jest laurowy wieniec umieszczony nad g\u0142ow\u0105 or\u0142a. Motyw ten symbolizowa\u0142 od wiek\u00f3w zwyci\u0119stwo i chwa\u0142\u0119, co doskonale korespondowa\u0142o z legend\u0105 piecz\u0119ci: POLSKA POWSTAJ\u0104CA. O ile jednak napis odnosi si\u0119 do czasu tera\u017aniejszego, do procesu \u201estawania si\u0119\u201d, o tyle wieniec nad g\u0142ow\u0105 or\u0142a zdaje si\u0119 wskazywa\u0107 na czynno\u015b\u0107 ju\u017c dokonan\u0105. Obraz wyprzedza wi\u0119c symbolicznie przekaz s\u0142owny, jakby antycypuj\u0105c przysz\u0142e zwyci\u0119stwo i powstanie Polski. Mo\u017cna wprawdzie uzna\u0107, \u017ce skoro wieniec nie spoczywa na g\u0142owie or\u0142a, to r\u00f3wnie\u017c obrazuje proces \u201estawania si\u0119\u201d, czyli \u201ewie\u0144czenia\u201d herbowego god\u0142a. Takiemu rozumieniu sprzeciwia si\u0119 jednak powielony wzorzec \u2013 rycina ze \u015apiew\u00f3w historycznych. Tam korona tak\u017ce nie spoczywa na g\u0142owie or\u0142a, ale jest nad ni\u0105 zawieszona, a przecie\u017c nie ma w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce herb przedstawia ukoronowanego (czynno\u015b\u0107 dokonana), jagiello\u0144skiego or\u0142a.<\/p>\n\n\n\n
Od lat 30. XIX w. motyw wie\u0144ca zestawionego z Or\u0142em Bia\u0142ym pozbawionym korony mia\u0142 bardzo okre\u015blon\u0105 wymow\u0119 ideow\u0105. Przede wszystkim zauwa\u017cy\u0107 nale\u017cy, \u017ce Orze\u0142 Bia\u0142y bez korony rozpowszechni\u0142 si\u0119 zw\u0142aszcza w\u015br\u00f3d przedstawicieli demokratycznych i radykalnych ugrupowa\u0144 Wielkiej Emigracji. Powielano go w licznych przedstawieniach graficznych, umieszczono m.in. na chor\u0105gwi Towarzystwa Demokratycznego Polskiego, manifestuj\u0105c w ten spos\u00f3b ch\u0119\u0107 zerwania ze szlacheck\u0105 i monarchistyczn\u0105 tradycj\u0105 Rzeczypospolitej24<\/sup>. Wzbogacano go niekiedy symbolik\u0105 wie\u0144ca dzier\u017conego w jego szponach lub te\u017c umieszczanego ponad tarcz\u0105 herbow\u0105. Takie realizacje znane s\u0105 cho\u0107by ze wsp\u00f3lnych nagrobk\u00f3w polskich emigrant\u00f3w grzebanych na cmentarzach we Francji25<\/sup>. W okresie powstania krakowskiego w 1846 r. na mocy aktu prawnego oficjalnie przyj\u0119to wizerunek nieukoronowanego or\u0142a, dzier\u017c\u0105cego w szponach dwa wie\u0144ce \u2013 d\u0119bowy i laurowy26<\/sup>. Umieszczono go na typariuszu Komitetu Narodowego Krakowskiego27<\/sup>, na sztandarze powsta\u0144czym28<\/sup> oraz w nag\u0142\u00f3wku Dziennika Rz\u0105dowego Rzeczypospolitej Polskiej29<\/sup>. Stefan Krzysztof Kuczy\u0144ski uzna\u0142, \u017ce \u201esta\u0142o si\u0119 to za spraw\u0105 Edwarda Dembowskiego, dzia\u0142acza rewolucyjno-demokratycznego, filozofa i publicysty, zwolennika tr\u00f3jzaborowego powstania opartego na wojnie ludowej\u201d30<\/sup>. Wizerunki or\u0142\u00f3w bez korony by\u0142y powszechnie u\u017cywane w okresie trwania Wiosny Lud\u00f3w, tak\u017ce w czasie powstania wielkopolskiego. Nieukoronowany Orze\u0142 Bia\u0142y wraz z litewsk\u0105 Pogoni\u0105 widnia\u0142 przecie\u017c na piecz\u0119ci Komitetu Narodowego i na piecz\u0119ciach jego Wydzia\u0142u Wojennego31<\/sup>. \u201eNa \u017celaznego Or\u0142a bez korony, otoczonego wie\u0144cem laurowym przeplecionym wst\u0119g\u0105 bia\u0142o-czerwon\u0105, mieli przysi\u0119ga\u0107 powsta\u0144cy w Mi\u0142os\u0142awiu przed rozpocz\u0119ciem bitwy 30 kwietnia 1848 r.\u201d32<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n
Interesuj\u0105ca nas piecz\u0119\u0107 z napisem: POLSKA POWSTAJ\u0104CA, kt\u00f3rej u\u017cywano w imieniu Rzeczypospolitej Polskiej, doskonale wpisywa\u0142a si\u0119 wi\u0119c ideowo w rewolucyjno-powsta\u0144cze nastroje przyw\u00f3dc\u00f3w ugrupowania partyzant\u00f3w dzia\u0142aj\u0105cych w okolicach Mosiny i Rogalina. Jednak jej charakter wymaga dalszego komentarza. Przede wszystkim nale\u017cy zauwa\u017cy\u0107, \u017ce piecz\u0119\u0107 nie ma absolutnie \u017cadnych odniesie\u0144 w\u0142a\u015bcicielskich. Nie jest to de iure piecz\u0119\u0107 proklamowanej Rzeczypospolitej Polskiej (cho\u0107 w takiej funkcji wyst\u0119powa\u0142a przez kilka dni), nie jest to piecz\u0119\u0107 rz\u0105du lub jego przedstawiciela, nie jest to piecz\u0119\u0107 \u017cadnego komitetu albo zwi\u0105zku politycznego, nie jest to tak\u017ce piecz\u0119\u0107 kogo\u015b dowodz\u0105cego zgrupowaniem partyzant\u00f3w (naczelnika, dyktatora, komendanta etc.). Inskrypcja napiecz\u0119tna wraz z jagiello\u0144skim or\u0142em nie okre\u015bla wi\u0119c jasno podmiotu, kt\u00f3ry ma reprezentowa\u0107. Jest tylko ideow\u0105 manifestacj\u0105 wiary w odradzanie si\u0119 Polski. Aby wi\u0119c w\u0142a\u015bciwie zinterpretowa\u0107 charakter tej piecz\u0119ci musimy przede wszystkim rozwa\u017cy\u0107 trzy podstawowe kwestie: kiedy, gdzie i dla kogo wykonano typariusz?<\/p>\n\n\n\n
A wi\u0119c, kiedy i gdzie? Piecz\u0119ci u\u017cyto dowodnie 3 maja 1848 r. (opiecz\u0119towana nominacja dla nowego burmistrza w Mosinie), ta zatem data stanowi\u0107 musi dla nas terminus ante quem jej wykonania. Jako\u015b\u0107 grawerska tego wyrobu i fakt wykorzystania wspomnianego przez nas wzoru graficznego, do tego stosownie przetworzonego, wskazuj\u0105 na bieg\u0142ego rytownika, doskonale znaj\u0105cego swoje rzemios\u0142o. Typariusz tak dobrej klasy zapewne nie powsta\u0142 dora\u017anie, w miejscu dzia\u0142ania oddzia\u0142u partyzanckiego, np. w kt\u00f3rym\u015b z okolicznych warsztat\u00f3w rzemie\u015blniczych. Zauwa\u017cmy, \u017ce owszem, w wyspecjalizowanym zak\u0142adzie rytowniczym piecz\u0119\u0107 mog\u0142a powsta\u0107 szybko, nawet w ci\u0105gu jednego dnia, ale nic nie wiemy, aby tacy grawerzy-piecz\u0119tarze (ewentualnie z\u0142otnicy) funkcjonowali w\u00f3wczas w tych niewielkich miasteczkach wielkopolskich, kt\u00f3re by\u0142y w zasi\u0119gu oddzia\u0142ywania zgrupowania partyzanckiego (St\u0119szew, Mosina). Stanowczo wi\u0119c wykluczy\u0107 nale\u017cy my\u015bl o wykonaniu t\u0142oka ad hoc. Ten wniosek potwierdza tak\u017ce wspomniana ju\u017c swoista \u201eniekonkretno\u015b\u0107\u201d podmiotowa piecz\u0119ci. Zwa\u017cywszy na okoliczno\u015bci, gdyby wykonano j\u0105 dora\u017anie, niew\u0105tpliwie zadbano by o precyzyjne okre\u015blenie jej u\u017cytkownika. Wszak czyniono tak przy wystawianiu dokument\u00f3w, dzia\u0142aj\u0105c konkretnie w imieniu Rzeczypospolitej Polskiej.<\/p>\n\n\n\n
Wydaje si\u0119 zatem, \u017ce piecz\u0119\u0107 musia\u0142a by\u0107 wykonana jeszcze przed utworzeniem zgrupowania partyzanckiego, dzia\u0142aj\u0105cego w okolicach St\u0119szewa, Mosiny i Rogalina. Je\u015bli piecz\u0119\u0107 zrobiono w \u201egor\u0105cym\u201d okresie powstania wielkopolskiego 1848 r. (koniec marca, kwiecie\u0144), to wskaza\u0107 mo\u017cna Pozna\u0144, jako miejsce jej wykonania. Wiemy na pewno, \u017ce na potrzeby Komitetu Narodowego piecz\u0119cie wykonywa\u0142 w\u00f3wczas pozna\u0144ski piecz\u0119tarz Fryderyk Wilhelm Below, notowany tak\u017ce i w p\u00f3\u017aniejszych latach33<\/sup>. Ale zauwa\u017cmy, \u017ce piecz\u0119\u0107 mog\u0142a powsta\u0107 jeszcze przed wybuchem tego powstania, np. w zwi\u0105zku z przygotowaniami do wcze\u015bniejszego, tr\u00f3jzaborowego wyst\u0105pienia w 1846 r. Kwestia zatem pozostaje na razie otwarta.<\/p>\n\n\n\n
Rozwa\u017cmy teraz, dla kogo wykonano interesuj\u0105cy nas typariusz? W wydarzeniach mosi\u0144sko-rogali\u0144skich w pocz\u0105tkach maja 1848 r. cztery osoby odgrywa\u0142y kluczow\u0105 rol\u0119: by\u0142y Komissarz sprawiedliwo\u015bci Krauthofer, kt\u00f3ry od niejakiego czasu Krotowskim si\u0119 zwie, dalej w\u0142a\u015bciciel d\u00f3br W\u0142odzimierz Wilczy\u0144ski z Krzy\u017canowa w powiecie Szremskim i Franciszek Maciejowski, syn dierzawcy probostwa w Wirach w powiecie Pozna\u0144skim<\/i>34<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n
By\u0142 jeszcze emigrant, kapitan Cyprian Celi\u0144ski, kt\u00f3ry dowodzi\u0142 obozem partyzanckim pod G\u00f3rk\u0105 k. Mosiny35<\/sup>. Trzech pierwszych \u2013 o czym wspomnieli\u015bmy \u2013 sygnowa\u0142o dokumenty wysy\u0142ane Prusakom w imieniu Rzeczypospolitej Polskiej. Najwa\u017cniejszym z tej tr\u00f3jki, wbrew temu, co pisa\u0142a \u00f3wczesna prasa, by\u0142 w\u0142a\u015bciciel ziemski z nieodleg\u0142ego Krzy\u017canowa36<\/sup>, W\u0142odzimierz Wilczy\u0144ski, kt\u00f3ry ostatecznie stan\u0105\u0142 na czele zgrupowania partyzant\u00f3w i przewodzi\u0142 radzie wojennej. Przypomnijmy, \u017ce to on jako naczelnik mia\u0142 wydawa\u0107 polecenia ustanawiania burmistrz\u00f3w w Mosinie, K\u00f3rniku i Bninie37<\/sup>. Jakub Krauthofer-Krotowski pe\u0142ni\u0142 w oddziale funkcje cywilne i s\u0105dowe38<\/sup>. To on wystawia\u0142 dokumenty i on je piecz\u0119towa\u0142, ale nie wiemy, czy to on \u201ewni\u00f3s\u0142\u201d typariusz do oddzia\u0142u, czy \u201ezasta\u0142\u201d tam ju\u017c funkcjonuj\u0105c\u0105 piecz\u0119\u0107. Nie mo\u017cemy wykluczy\u0107 tego, \u017ce piecz\u0119\u0107 by\u0142a w\u0142asno\u015bci\u0105 W\u0142odzimierza Wilczy\u0144skiego; mniej prawdopodobne wydaje si\u0119, aby jej w\u0142a\u015bcicielem by\u0142 bli\u017cej nieznany Franciszek Maciejowski. Jednak potencjalnym w\u0142a\u015bcicielem typariusza m\u00f3g\u0142 by\u0107 tak\u017ce kapitan Cyprian Celi\u0144ski, kt\u00f3ry przed Wilczy\u0144skim by\u0142 naczelnikiem partyzant\u00f3w. Kiedy Jakub Krauthofer-Krotowski zjawi\u0142 si\u0119 we wsi G\u00f3rka (2 maja), aby uwolni\u0107 pruskich oficer\u00f3w, wzi\u0119tych w tym dniu do niewoli w potyczce pod Trzebawiem, jak zezna\u0142 w trakcie p\u00f3\u017aniejszego procesu, musia\u0142 si\u0119
uda\u0107 do naczelnika korpusu partyzanckiego, aby otrzyma\u0107 pi\u015bmienny rozkaz uwolnienia pojmanych oficer\u00f3w. [\u2026] rozkaz \u00f3w by\u0142 podpisany przez Celi\u0144skiego, kt\u00f3ry by\u0142 w\u00f3wczas naczelnikiem dowodz\u0105cym<\/i>39<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n
Czy \u00f3w rozkaz by\u0142 tak\u017ce opiecz\u0119towany i ewentualnie jak\u0105 piecz\u0119ci\u0105, tego nie wiemy, ale nie mo\u017cemy wykluczy\u0107, \u017ce by\u0142a to interesuj\u0105ca nas piecz\u0119\u0107. Nale\u017cy przy tym pami\u0119ta\u0107, \u017ce 3 maja wr\u0119czono mianowanemu burmistrzowi w Mosinie nominacj\u0119 opatrzon\u0105 piecz\u0119ci\u0105 z or\u0142em i napisem: POLSKA POWSTAJ\u0104CA. Nowego urz\u0119dnika ustanowi\u0142 Krauthofer-Krotowski, kt\u00f3ry wkroczy\u0142 do miasta w nocy z 2 na 3 maja, z jednym z oddzia\u0142\u00f3w nale\u017c\u0105cych do tego zgrupowania partyzanckiego, kt\u00f3re dzia\u0142a\u0142o w okolicach St\u0119szewa40<\/sup>. Skoro naczelnikiem tych partyzant\u00f3w dowodnie by\u0142 w\u00f3wczas Celi\u0144ski, to aktu mianowania Krauthofer-Krotowski powinien by\u0142 dokona\u0107 w jego imieniu i za jego wiedz\u0105, tymczasem w p\u00f3\u017aniejszych relacjach prasowych (z procesu Krauthofera-Krotowskiego, z ko\u0144ca 1849 r.) podano, \u017ce burmistrza ustanowiono na rozkaz Wilczy\u0144skiego, kt\u00f3ry w nocy z 2 na 3 maja nie przewodzi\u0142 przecie\u017c zgrupowaniu partyzant\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n
W literaturze przedmiotu przyj\u0119to pogl\u0105d, \u017ce zapewne nocna nominacja zosta\u0142a powt\u00f3rzona za dnia i \u017ce dopiero w\u00f3wczas uroczy\u015bcie proklamowano powstanie Rzeczypospolitej Polskiej41<\/sup>. W tym samym dniu (3 maja) mia\u0142o te\u017c doj\u015b\u0107 do wyboru nowego naczelnika zgrupowania partyzant\u00f3w, co w odbiorze spo\u0142ecznym mog\u0142o \u0142atwo doprowadzi\u0107 do nieuzasadnionego z\u0142\u0105czenia obydwu wydarze\u0144 z osob\u0105 Wilczy\u0144skiego. To za\u015b t\u0142umaczy\u0142oby p\u00f3\u017aniejsze prasowe wzmianki oraz opinie zamieszczane w pracach historiograficznych. Je\u015bli jednak obi\u00f3r Wilczy\u0144skiego nast\u0105pi\u0142 po wr\u0119czeniu nominacji mosi\u0144skiemu burmistrzowi, to do jej opiecz\u0119towana musia\u0142oby doj\u015b\u0107 jeszcze za przyw\u00f3dztwa Celi\u0144skiego, a w\u00f3wczas i on mo\u017ce by\u0107 zaliczony do grona potencjalnych w\u0142a\u015bcicieli interesuj\u0105cej nas piecz\u0119ci. Istotne b\u0119dzie wi\u0119c ustalenie, kto sta\u0142 na czele partyzant\u00f3w w chwili wr\u0119czania opiecz\u0119towanego dokumentu burmistrzowi Wojciechowi Rostowi \u2013 Cyprian Celi\u0144ski czy W\u0142odzimierz Wilczy\u0144ski?<\/p>\n\n\n\n
Aby odpowiedzie\u0107 na to pytanie, nale\u017cy rozwa\u017cy\u0107 chronologi\u0119 wydarze\u0144 tamtego dnia. Pierwsze dwa zdarzenia na pewno nast\u0105pi\u0142y po sobie: nocne wej\u015bcie powsta\u0144c\u00f3w do miasta i ustanowienie nowego burmistrza oraz sprowadzenie z pobliskiej G\u00f3rki oficer\u00f3w pruskich wzi\u0119tych do niewoli w potyczce pod Trzebawiem i wypuszczenie ich na wolno\u015b\u0107 po z\u0142o\u017ceniu przez nich stosownej przysi\u0119gi. To drugie musia\u0142o odby\u0107 si\u0119 w godzinach (przed)po\u0142udniowych, skoro \u2013 jak donosi\u0142a \u00f3wczesna prasa \u2013 oficerowie byli ju\u017c w Poznaniu tego samego dnia o 4 po po\u0142udniu42<\/sup>. Je\u015bli r\u00f3wnocze\u015bnie lub wkr\u00f3tce potem, a wi\u0119c oko\u0142o godzin po\u0142udniowych, wr\u0119czono burmistrzowi opiecz\u0119towan\u0105 nominacj\u0119 (bo raczej nie dosz\u0142o do tego noc\u0105) i uroczy\u015bcie proklamowano Rzeczpospolit\u0105 Polsk\u0105, to nie spos\u00f3b wyja\u015bni\u0107, kiedy wcze\u015bniej mia\u0142oby doj\u015b\u0107 do odnotowanego w \u017ar\u00f3d\u0142ach spotkania i po\u0142\u0105czenia oddzia\u0142\u00f3w partyzanckich, wsp\u00f3lnej uczty, narady wojennej i obioru nowego naczelnika?43<\/sup> Je\u015bli za\u015b najpierw dosz\u0142o do wydarze\u0144 zako\u0144czonych wyborem Wilczy\u0144skiego, a dopiero potem do wr\u0119czenia opiecz\u0119towanej nominacji i uroczystego proklamowania Rzeczypospolitej Polskiej, to te ostatnie akty musia\u0142yby si\u0119 dokona\u0107 dopiero w godzinach wieczornych, wiemy bowiem, \u017ce spotkanie oddzia\u0142\u00f3w, uczta, narada i obi\u00f3r naczelnika wymaga\u0142y pewnego czasu, a przy tym odby\u0142y si\u0119 w Rogalinie. Taka chronologia wydarze\u0144 nie jest wprawdzie niemo\u017cliwa, ale zw\u0142aszcza wobec braku jedno\u015bci miejsca nast\u0119puj\u0105cych po sobie wydarze\u0144 (Mosina\u2013Rogalin\u2013Mosina), bardzo ma\u0142o prawdopodobna i nieprzekonuj\u0105ca44<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n
Nale\u017cy zatem przyj\u0105\u0107, \u017ce dokument mianuj\u0105cy burmistrza Rosta wystawiono jeszcze wtedy, gdy naczelnikiem by\u0142 Celi\u0144ski (tym samym m\u00f3g\u0142 on by\u0107 ewentualnym w\u0142a\u015bcicielem interesuj\u0105cej nas piecz\u0119ci), wbrew temu, \u017ce w opinii potomnych wydarzenie zwi\u0105zane zosta\u0142o z naczelnikostwem Wilczy\u0144skiego. Poza tym, data wyboru Wilczy\u0144skiego (3 maja) nie jest wcale pewna45<\/sup>. Wydaje si\u0119, \u017ce w tym wzgl\u0119dzie wiarygodnym przekazem jest litografia sygnowana przez Mariana Jaroczy\u0144skiego, wykonana w 1849 r., a zatytu\u0142owana: Rada Wojenna i obi\u00f3r Naczelnika Partyzant\u00f3w w Rogalinie w dniu 4-tym Maja 1848 r.46<\/sup> Przyj\u0119cie tej w\u0142a\u015bnie daty (4 maja) pozwala uporz\u0105dkowa\u0107 wszelkie dost\u0119pne relacje \u017ar\u00f3d\u0142owe i ustali\u0107 na ich podstawie wiarygodn\u0105 chronologi\u0119 \u00f3wczesnych wydarze\u0144. Na 3 maja datowa\u0107 nale\u017cy wi\u0119c: wej\u015bcie partyzant\u00f3w z ugrupowania Celi\u0144skiego do Mosiny i ustanowienie nowego burmistrza, doprowadzenie z G\u00f3rki i wypuszczenie w Mosinie oficer\u00f3w pruskich, proklamowanie tam\u017ce Rzeczypospolitej Polskiej i wr\u0119czenie Wojciechowi Rostowi opiecz\u0119towanego dokumentu (Jakub Krauthofer-Krotowski, za naczelnikostwa Celi\u0144skiego), przej\u015bcie przez Wart\u0119 partyzant\u00f3w Celi\u0144skiego i spotkanie ze znajduj\u0105cymi si\u0119 w Rogalinie partyzantami Wilczy\u0144skiego. Wydaje si\u0119 te\u017c, \u017ce to jeszcze w tym dniu doj\u015b\u0107 mog\u0142o (zapewne w godzinach popo\u0142udniowo-wieczornych) do wsp\u00f3lnej uczty i podj\u0119cia decyzji o przysz\u0142ym wyborze nowego naczelnika. Na 4 maja datowa\u0107 za\u015b nale\u017cy: zaplanowan\u0105 poprzedniego dnia narad\u0119 wojenn\u0105 oraz obi\u00f3r W\u0142odzimierza Wilczy\u0144skiego na naczelnika po\u0142\u0105czonych ju\u017c oddzia\u0142\u00f3w partyzanckich, a tak\u017ce reorganizacj\u0119 ca\u0142ego zgrupowania47<\/sup>. Taka kolejno\u015b\u0107 wydarze\u0144 wyklucza ewentualno\u015b\u0107 pos\u0142u\u017cenia si\u0119 piecz\u0119ci\u0105 nale\u017c\u0105c\u0105 do W\u0142odzimierza Wilczy\u0144skiego na akcie nominacji burmistrza mosi\u0144skiego. A zatem to nie on \u201ewni\u00f3s\u0142\u201d piecz\u0119\u0107 do zgrupowania partyzant\u00f3w \u201emosi\u0144sko-rogali\u0144skich\u201d.<\/p>\n\n\n\n
Wbrew temu, co g\u0142osi literatura przedmiotu, przyj\u0105\u0107 nale\u017cy, \u017ce w rejonie St\u0119szewa, Mosiny i Rogalina musia\u0142y dzia\u0142a\u0107 dwa niezale\u017cne od siebie oddzia\u0142y partyzanckie, kt\u00f3re organizacyjnie po\u0142\u0105czy\u0142y si\u0119 w Rogalinie, dopiero po wsp\u00f3lnej naradzie wojennej. Wynika to jasno z zachowanych relacji \u017ar\u00f3d\u0142owych48<\/sup>. Gdyby Wilczy\u0144ski wojskowo podlega\u0142 wcze\u015bniej Celi\u0144skiemu49<\/sup> \u0142\u0105czenie oddzia\u0142\u00f3w b\u0119d\u0105cych pod t\u0105 sam\u0105 komend\u0105 i wybieranie nowego dow\u00f3dcy by\u0142oby wojskowo ca\u0142kowicie niezrozumia\u0142e. Natomiast po\u0142\u0105czenie dw\u00f3ch niezale\u017cnych od siebie grup partyzanckich (ka\u017cda z w\u0142asnym dowodz\u0105cym) t\u0142umaczy wybory na radzie wojennej oraz fakt, \u017ce to Wilczy\u0144ski (jako dow\u00f3dca oddzia\u0142u, do kt\u00f3rego do\u0142\u0105czaj\u0105 inni i swoisty wojskowy gospodarz miejsca) wyprawi\u0142 uczt\u0119 w Rogalinie50<\/sup>. Do chwili obioru nowego naczelnika oddzia\u0142y wcze\u015bniej aktywne na lewym brzegu Warty bez w\u0105tpienia dowodzone by\u0142y przez Cypriana Celi\u0144skiego, a oddzia\u0142y po przeciwnej, prawej stronie rzeki, przez W\u0142odzimierza Wilczy\u0144skiego51<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n
A jednak za naczelnikostwa Wilczy\u0144skiego piecz\u0119\u0107 by\u0142a w u\u017cyciu. Na dzie\u0144 3 maja datowany by\u0142 dokument przes\u0142any Prusakom, a sygnowany przez Wilczy\u0144skiego, Maciejowskiego i Krauthofera-Krotowskiego, o kt\u00f3rym donosi\u0142a \u00f3wczesna prasa52<\/sup>. Na pewno jednak dokument sporz\u0105dzono dopiero po naradzie wojennej w rogali\u0144skim pa\u0142acu, na kt\u00f3rej wybrano Wilczy\u0144skiego, a zatem, albo jeszcze 3 maja (jak przyj\u0119to w opracowaniach), w\u00f3wczas najwcze\u015bniej w godzinach wieczornych, albo \u2013 co jest bardziej prawdopodobne (id\u0105c za dat\u0105 na litografii Jaroczy\u0144skiego) \u2013 najwcze\u015bniej dopiero 4 maja. Jak jednak wyt\u0142umaczy\u0107 sprzeczno\u015b\u0107 zachodz\u0105c\u0105 mi\u0119dzy dat\u0105 wystawienia dokumentu a momentem obioru naczelnika, je\u015bli ten dokonany zosta\u0142 4 maja. Wydaje si\u0119, \u017ce dokument wystawiony \u201ePod Mosin\u0105 3 maja 1848\u201d53<\/sup>, a wi\u0119c w Rogalinie, musia\u0142 by\u0107 antydatowany, o czym \u015bwiadcz\u0105 jego koleje. Wiadomo\u015b\u0107 o tym dokumencie prasa niemiecka og\u0142osi\u0142a dopiero 9 maja (\u201eZeitung des Grossherzogthums Posen\u201d), a polska, powo\u0142uj\u0105c si\u0119 na niemieck\u0105, dzie\u0144 p\u00f3\u017aniej (\u201eGazeta Wielkiego Xi\u0119stwa Pozna\u0144skiego\u201d)54<\/sup>. W obydwu przypadkach podano, \u017ce wiadomo\u015b\u0107 pochodzi z 8 maja. Nawet je\u015bli przyjmiemy, \u017ce pismo od partyzant\u00f3w odbiorca (\u201ekr\u00f3l. jeneralna komendantura\u201d; \u201eK\u00f6nigl General=Kommando\u201d) otrzyma\u0142 nieco wcze\u015bniej, to i tak zastanawia d\u0142ugi czas mi\u0119dzy jego wystawieniem a dostarczeniem. Wydaje si\u0119 wi\u0119c, \u017ce strona polska antydatowa\u0142a pismo, zapewne chc\u0105c, po pierwsze, ideowo nawi\u0105za\u0107 do momentu proklamowania Rzeczypospolitej Polskiej, w imieniu kt\u00f3rej wystawi\u0142a dokument, po drugie, z\u0142\u0105czy\u0107 z tym wydarzeniem dopiero co obrane w\u0142adze partyzanckiego zgrupowania (Wilczy\u0144ski, Maciejowski, Krauthofer-Krotowski), po trzecie za\u015b, nawi\u0105za\u0107 do uwolnienia 3 maja pruskich oficer\u00f3w, o czym wspomniano w tre\u015bci tego pisma. Wiemy, \u017ce inne pisma wystawiane w imieniu Rzeczypospolitej Polskiej dociera\u0142y wcze\u015bniej do adresat\u00f3w ni\u017c to, kt\u00f3re nosi\u0142o dat\u0119 3 maja 1848 r.55<\/sup><\/p>\n\n\n\n
Poniewa\u017c interesuj\u0105ca nas piecz\u0119\u0107 znalaz\u0142a si\u0119 na dokumencie podpisanym przez Wilczy\u0144skiego, a wcze\u015bniej (za namiestnikostwa Cypriana Celi\u0144skiego) uwierzytelniono ni\u0105 nominacj\u0119 dla burmistrza Mosiny, to musimy przyj\u0105\u0107, \u017ce albo Celi\u0144ski, oddaj\u0105c w\u0142adz\u0119 wojskow\u0105 nad po\u0142\u0105czonymi oddzia\u0142ami w r\u0119ce Wilczy\u0144skiego przekaza\u0142 mu tak\u017ce u\u017cywan\u0105 przez siebie piecz\u0119\u0107, albo te\u017c, \u017ce od pocz\u0105tku by\u0142a ona w\u0142asno\u015bci\u0105 Jakuba Krauthofera-Krotowskiego, kt\u00f3ry zrazu u\u017cy\u0142 jej w imieniu kapitana Cypriana Celi\u0144skiego, dowodz\u0105cego partyzantami na lewym brzegu Warty, a potem u\u017cywa\u0142 za naczelnikostwa W\u0142odzimierza Wilczy\u0144skiego. Chocia\u017c nie mo\u017cna zupe\u0142nie wykluczy\u0107, \u017ce piecz\u0119\u0107 by\u0142a w\u0142asno\u015bci\u0105 Celi\u0144skiego, warto zauwa\u017cy\u0107, \u017ce kapitan przedosta\u0142 si\u0119 w okolice St\u0119szewa spod Ksi\u0105\u017ca, po stoczonej tam bitwie 29 kwietnia, nie mia\u0142 wi\u0119c w tym czasie mo\u017cliwo\u015bci sporz\u0105dzenia tego rodzaju typariusza. M\u00f3g\u0142 on oczywi\u015bcie przywie\u017a\u0107 go z zagranicy i u\u017cy\u0107 dopiero w pocz\u0105tkach maja 1848 r., czy jednak w\u00f3wczas tak \u0142atwo rozsta\u0142by si\u0119 z nim po oddaniu dow\u00f3dztwa w nast\u0119pstwie narady wojennej w Rogalinie? Nie jest to niemo\u017cliwe, ale wydaje si\u0119 ma\u0142o prawdopodobne. Najpewniej wi\u0119c piecz\u0119\u0107 \u201ewni\u00f3s\u0142\u201d do zgrupowania sam Jakub Krauthofer-Krotowski.<\/p>\n\n\n\n
Przyjmuj\u0105c, \u017ce piecz\u0119\u0107 by\u0142a w\u0142asno\u015bci\u0105 pozna\u0144skiego prawnika, rozwa\u017cmy jej wymow\u0119. Jakub Krauthofer-Krotowski by\u0142 cz\u0142onkiem Komitetu Narodowego, ale piecz\u0119\u0107 w \u017cadnym razie nie odwo\u0142uje si\u0119 do tego faktu. Nie by\u0142 to zatem formalny znak przedstawiciela Komitetu, co wymownie podkre\u015bla zw\u0142aszcza symbolika piecz\u0119ci, sprzeczna ze znakami u\u017cywanymi od samego pocz\u0105tku powstania wielkopolskiego przez Komitet Narodowy (nieukoronowany herb, o dwudzielnej tarczy z nieukoronowanym Or\u0142em Bia\u0142ym i Pogoni\u0105). Typariusz m\u00f3g\u0142 jednak powsta\u0107 ju\u017c po rozwi\u0105zaniu si\u0119 Komitetu (30 kwietnia), najp\u00f3\u017aniej chyba w przedpo\u0142udniowych godzinach 2 maja 1848 (tego dnia w godzinach popo\u0142udniowych Krauthofer-Krotowski do\u0142\u0105czy\u0142 ju\u017c do zgrupowania partyzant\u00f3w mi\u0119dzy St\u0119szewem a Mosin\u0105), ale to wydaje si\u0119 ma\u0142o prawdopodobne56<\/sup>. Gdyby jednak tak by\u0142o, to krystalizuj\u0105ce si\u0119 ju\u017c w\u00f3wczas plany Krauthofera-Krotowskiego winny by\u0142y ujawni\u0107 si\u0119 w innym brzmieniu inskrypcji napiecz\u0119tnej. Je\u015bli d\u0105\u017cy\u0142 on do radykalizacji dzia\u0142a\u0144 i og\u0142oszenia Rzeczypospolitej Polskiej (co przecie\u017c dokona\u0142o si\u0119 niebawem w Mosinie, noc\u0105 z 2 na 3 maja), powinien by\u0142 przygotowa\u0107 piecz\u0119\u0107 o legendzie adekwatnie wpisuj\u0105cej si\u0119 w zamierzony ju\u017c plan. Tymczasem piecz\u0119\u0107 nie odwo\u0142uje si\u0119 expressis verbis do Rzeczypospolitej Polskiej, a tylko ogl\u0119dnie do \u201ePOLSKI POWSTAJ\u0104CEJ\u201d. Jako prawnik Krauthofer-Krotowski mia\u0142 zapewne zawodowe wyczucie znaczenia, jakie mia\u0142 w\u0142a\u015bciwy dob\u00f3r okre\u015ble\u0144 o charakterze prawnym (tak\u017ce w legendach napiecz\u0119tnych). Sam przecie\u017c, jako notariusz, pos\u0142ugiwa\u0142 si\u0119 urz\u0119dow\u0105 piecz\u0119ci\u010557<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n
A mo\u017ce piecz\u0119\u0107 powsta\u0142a nieco wcze\u015bniej, tu\u017c przed rozwi\u0105zaniem si\u0119 Komitetu Narodowego? Witold Jak\u00f3bczyk rozwa\u017ca\u0142 niegdy\u015b kwesti\u0119 powo\u0142ania Rz\u0105du Narodowego w czasie trwania powstania wielkopolskiego w 1848 r.58<\/sup> Komitet Narodowy od samego pocz\u0105tku pe\u0142ni\u0142 de facto funkcje rz\u0105dowe i tak bywa\u0142 postrzegany przez wsp\u00f3\u0142czesnych, ale sam nigdy nie okre\u015bla\u0142 siebie w taki spos\u00f3b59<\/sup>. Jednak 3 kwietnia 1848 r. dosz\u0142o do ustanowienia tajnego Rz\u0105du Tymczasowego Narodowego, kt\u00f3ry przetrwa\u0142 do 25 kwietnia60<\/sup>. W\u00f3wczas to roz\u0142am w\u015br\u00f3d cz\u0142onk\u00f3w Komitetu Narodowego co do kwestii prowadzenia zbrojnej walki lub kapitulacji mia\u0142 doprowadzi\u0107 do wy\u0142onienia lub pr\u00f3b wy\u0142onienia, kolejnych, tajnych rz\u0105d\u00f3w. 28 kwietnia odby\u0142a si\u0119 w Mi\u0142os\u0142awiu narada, na kt\u00f3rej postulowano og\u0142oszenie rewolucji i anulowanie postanowie\u0144 politycznych Komitetu Narodowego. Projektowano powo\u0142anie rz\u0105du demokratyczno-republika\u0144skiej Polski, w sk\u0142adzie kt\u00f3rego (obok Libelta, Essmana, Kosi\u0144skiego i Mazurkiewicza) mia\u0142 te\u017c zasi\u0105\u015b\u0107 Jakub Krauthofer-Krotowski (nieobecny w\u00f3wczas na miejscu), jednak Ludwik Mieros\u0142awski sprzeciwi\u0142 si\u0119 istnieniu u swojego boku, w obozie wojskowym, rz\u0105du cywilnego, wi\u0119c
ostatecznie wybrano Mieros\u0142awskiego wodzem naczelnym, a wys\u0142ano J\u00f3zefa Essmana i Antoniego Sadowskiego do Poznania w celu reorganizacji Komitetu Narodowego Centralnego w duchu rewolucyjnym. Zdecydowano podj\u0105\u0107 walk\u0119<\/i>61<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n
Do reorganizacji Komitetu Narodowego nie dosz\u0142o, gdy\u017c jego umiarkowana cz\u0119\u015b\u0107 z\u0142o\u017cy\u0142a w\u0142adz\u0119 i rozwi\u0105za\u0142a si\u0119 30 kwietnia 1848 r., \u201ezapewne dowiedziawszy si\u0119 o naradzie mi\u0142os\u0142awskiej\u201d62<\/sup>. Mo\u017ce interesuj\u0105c\u0105 nas piecz\u0119\u0107 nale\u017cy \u0142\u0105czy\u0107 w\u0142a\u015bnie z tym faktem?<\/p>\n\n\n\n
Rozpatruj\u0105c t\u0119 ewentualno\u015b\u0107, musimy przede wszystkim skonstatowa\u0107, \u017ce rz\u0105d \u00f3w ostatecznie nie powsta\u0142, co w\u0142a\u015bciwie przes\u0105dza podniesion\u0105 tu kwesti\u0119. Zauwa\u017cmy jednak i to, \u017ce nie by\u0142o raczej mo\u017cliwo\u015bci wykonania piecz\u0119ci na miejscu, w Mi\u0142os\u0142awiu, a wys\u0142annicy skierowani do Poznania mieli przecie\u017c podj\u0105\u0107 pr\u00f3b\u0119 reorganizacji Komitetu Narodowego, nie za\u015b zrealizowania zam\u00f3wienia na piecz\u0119\u0107 dla rz\u0105du, kt\u00f3rego ostatecznie nie powo\u0142ano. Poza tym nasuwaj\u0105 si\u0119 w\u0105tpliwo\u015bci ju\u017c wcze\u015bniej przez nas sygnalizowane. Piecz\u0119\u0107 nie okre\u015bla wprost podmiotu, kt\u00f3ry mia\u0142by jej u\u017cywa\u0107 (powo\u0142ywany w\u0142a\u015bnie polski rz\u0105d; cz\u0142onek powo\u0142ywanego rz\u0105du). Ten brak odniesienia by\u0142by ca\u0142kowicie niezrozumia\u0142y, gdyby piecz\u0119\u0107 powsta\u0107 mia\u0142a w zwi\u0105zku z mi\u0142os\u0142awsk\u0105 pr\u00f3b\u0105 ukonstytuowania si\u0119 rz\u0105du, a nawet z wcze\u015bniejszym istnieniem tajnego Rz\u0105du Tymczasowego Narodowego (od 3 kwietnia), w kt\u00f3rym notabene Jakub Krauthofer-Krotowski nie zasiada\u0142, albo te\u017c jakiegokolwiek innego postulowanego w\u00f3wczas lub powo\u0142anego rz\u0105du63<\/sup>. Te argumenty pozwalaj\u0105, jak s\u0105dz\u0119, oddali\u0107 rozpatrywan\u0105 ewentualno\u015b\u0107, kt\u00f3r\u0105 jeszcze dodatkowo komplikowa\u0142aby konieczno\u015b\u0107 wyja\u015bnienia, jak w posiadanie owej domniemanej \u201erz\u0105dowej\u201d piecz\u0119ci mia\u0142by wej\u015b\u0107 Krauthofer-Krotowski?<\/p>\n\n\n\n
Wydaje si\u0119 wi\u0119c, \u017ce typariusz zosta\u0142 wykonany na indywidualne zam\u00f3wienie kogo\u015b, kto nie chcia\u0142 lub nie m\u00f3g\u0142 odnie\u015b\u0107 go do konkretnych struktur organizacyjno-politycznych. Piecz\u0119\u0107 zosta\u0142a jednak doskonale przemy\u015blana pod wzgl\u0119dem ideowym. Manifestuj\u0105c patriotyczno-rewolucyjne przekonania swojego w\u0142a\u015bciciela, zachowa\u0142a jednocze\u015bnie pewn\u0105 niedookre\u015blono\u015b\u0107 (raczej \u015bwiadomie za\u0142o\u017con\u0105), kt\u00f3ra pozostawia\u0142a mu szerok\u0105 mo\u017cliwo\u015b\u0107 jej u\u017cycia przy jakiej\u015b nadarzaj\u0105cej si\u0119, ale w tyglu wypadk\u00f3w powsta\u0144czych z g\u00f3ry trudnej do przewidzenia, politycznej sposobno\u015bci. Piecz\u0119\u0107 wskazuje, \u017ce jej w\u0142a\u015bcicielem musia\u0142 by\u0107 kto\u015b o jasno sprecyzowanych pogl\u0105dach spo\u0142ecznych, kto\u015b o republika\u0144sko-politycznych aspiracjach, kto\u015b \u015bwiadomy znaczenia ka\u017cdego najdrobniejszego elementu buduj\u0105cego przekaz napiecz\u0119tny, kto\u015b wreszcie o rozleg\u0142ych horyzontach umys\u0142owych. Zatem tak\u017ce i sama wymowa piecz\u0119ci pozwala z\u0142\u0105czy\u0107 j\u0105 z osob\u0105 Jakuba Krauthofera-Krotowskiego i przyj\u0105\u0107, \u017ce zosta\u0142a wykonana w okresie powstania wielkopolskiego 1848 r., zapewne w Poznaniu, w czasie gdy prawnik cho\u0107 wci\u0105\u017c formalnie zasiada\u0142 w Komitecie Narodowym, to ju\u017c radykalizowa\u0142 swoje dzia\u0142ania, wzoruj\u0105c si\u0119 zapewne na rewolucji krakowskiej z 1846 r. Nie mo\u017cemy przes\u0105dzi\u0107, czy Krauthofer-Krotowski chcia\u0142 by\u0107 drugim Edwardem Dembowskim, ale szereg jego poczyna\u0144 na to wskazuje.<\/p>\n\n\n\n
Jeszcze w pocz\u0105tkach kwietnia pozna\u0144ski prawnik zajmowa\u0142 politycznie raczej umiarkowane stanowisko, licz\u0105c \u2013 podobnie jak to czyni\u0142 Komitet Narodowy \u2013 na mo\u017cliwo\u015b\u0107 pruskich ust\u0119pstw w kwestii polskiej, deklarowanych przez gen. Wilhelma von Willisena. Jednak wobec r\u00f3wnoleg\u0142ych, konfrontacyjnych poczyna\u0144 gen. Friedricha Augusta von Colomba sta\u0142 si\u0119 or\u0119downikiem antypruskich dzia\u0142a\u0144 zbrojnych o charakterze ludowym. \u015awiadczy o tym szereg wydarze\u0144 z jego udzia\u0142em, w dniach od 11 do 17 kwietnia: incydent k\u00f3rnicki (pr\u00f3ba si\u0142owej konfrontacji z pruskim oddzia\u0142em wojskowym), agitacja w obozie \u015bredzkim, a potem wrzesi\u0144skim, oraz pr\u00f3ba zachwiania pozycj\u0105 Ludwika Mieros\u0142awskiego w obozie mi\u0142os\u0142awskim64<\/sup>. Poczynania zgrupowania partyzant\u00f3w w okolicach St\u0119szewa, Mosiny i Rogalina w pocz\u0105tkach maja, w kt\u00f3rym Jakub Krauthofer-Krotowski pe\u0142ni\u0142 funkcje cywilne, bardzo przypominaj\u0105 \u2013 cho\u0107 warunki organizacyjne by\u0142y mniej sprzyjaj\u0105ce \u2013 dzia\u0142ania podejmowane w czasie powstania krakowskiego w 1846 r.: proklamowanie niepodleg\u0142ej Rzeczypospolitej Polskiej, mianowanie w jej imieniu urz\u0119dnik\u00f3w, wystawianie w imieniu pa\u0144stwa opiecz\u0119towanych dokument\u00f3w, a tak\u017ce sprawowanie s\u0105d\u00f3w. Mamy wi\u0119c de facto do czynienia z rogali\u0144skim quasi-rz\u0105dem (quasi, poniewa\u017c przyw\u00f3dcy zgrupowania expresis verbis nie nazwali si\u0119 powsta\u0144czym rz\u0105dem), kt\u00f3ry \u2013 na ile pozwala\u0142y warunki \u2013 realnie sprawowa\u0142 w\u0142adz\u0119 cywiln\u0105 i s\u0105dow\u0105, a tak\u017ce dysponowa\u0142 aktywn\u0105 militarnie si\u0142\u0105 zbrojn\u0105. Ideowym inspiratorem jego poczyna\u0144 musia\u0142 by\u0107 Jakub Krauthofer-Krotowski, z wszystkich przyw\u00f3dc\u00f3w zgrupowania mosi\u0144sko-rogali\u0144skiego dysponuj\u0105cy najwi\u0119kszym politycznym do\u015bwiadczeniem i potencjalnym, zewn\u0119trznym zapleczem politycznym.<\/p>\n\n\n\n
Wobec poczynionych tu uwag powr\u00f3\u0107my raz jeszcze do kwestii czasu wykonania omawianej piecz\u0119ci. Ludwik Mieros\u0142awski, chc\u0105c si\u0119 pozby\u0107 Krauthofera-Krotowskiego z obozu mi\u0142os\u0142awskiego, wys\u0142a\u0142 go z misj\u0105 do Berlina, do kt\u00f3rego wys\u0142annik dotar\u0142 19 kwietnia. Mi\u0119dzy powrotem z Berlina (by\u0142 tam jeszcze na pewno 26 kwietnia)65<\/sup> a do\u0142\u0105czeniem do zgrupowania partyzant\u00f3w (2 maja) Krauthofer-Krotowski mia\u0142by wprawdzie nieco czasu (nie wiemy, jak wiele, nie znamy bowiem daty jego powrotu ze stolicy Prus), aby zaprojektowa\u0107 i zleci\u0107 wykonanie piecz\u0119ci, jednak gdyby to w\u00f3wczas j\u0105 zam\u00f3wi\u0142, ta (o czym ju\u017c wspominali\u015bmy) powinna by\u0142a mie\u0107 ju\u017c zdecydowanie bardziej okre\u015blon\u0105 wymow\u0119. Wielce prawdopodobne wi\u0119c, \u017ce Krauthofer-Krotowski postanowi\u0142 wykona\u0107 piecz\u0119\u0107 ju\u017c po zradykalizowaniu w\u0142asnego stanowiska politycznego (dzia\u0142ania w K\u00f3rniku, \u015arodzie, Wrze\u015bni i Mi\u0142os\u0142awiu), a przed udaniem si\u0119 z misj\u0105 do Berlina. Mo\u017cliwe nawet, \u017ce zam\u00f3wi\u0142 piecz\u0119\u0107 tu\u017c przed swoim wyjazdem (17\u201318 kwietnia), a odebra\u0142 j\u0105 dopiero po powrocie z pruskiej stolicy (prze\u0142om kwietnia i maja).<\/p>\n\n\n\n
Musimy jeszcze powr\u00f3ci\u0107 do wizerunku or\u0142a umieszczonego na piecz\u0119ci. Zauwa\u017cmy bowiem, \u017ce do rewolucyjno-republika\u0144skich pogl\u0105d\u00f3w Jakuba Krauthofera-Krotowskiego nie bardzo przystaje umieszczony na piecz\u0119ci monogram S, kt\u00f3ry jednoznacznie czyni\u0142 z or\u0142a znak kr\u00f3la Zygmunta Starego. Manifestacyjnie pozbawiono wprawdzie or\u0142a kr\u00f3lewskiej korony, zast\u0119puj\u0105c j\u0105 wie\u0144cem, ale pozostawiono jednocze\u015bnie kr\u00f3lewski monogram, wprowadzaj\u0105c tym samym pewn\u0105 ideow\u0105 dwuznaczno\u015b\u0107 w omawiane przedstawienie heraldyczne. Czy \u015bwiadomie? Wydaje si\u0119, \u017ce niekoniecznie, osobn\u0105 bowiem kwesti\u0105 jest to, czy w pierwszej po\u0142owie XIX w. zawsze w\u0142a\u015bciwie interpretowano liter\u0119 S, jako monogram kr\u00f3la Zygmunta Starego, czy te\u017c mo\u017ce widziano w tym elemencie jedynie ozdobn\u0105 wst\u0119g\u0119 oplataj\u0105c\u0105 Or\u0142a Bia\u0142ego, bez g\u0142\u0119bszej \u015bwiadomo\u015bci jej znaczenia.<\/p>\n\n\n\n
Z \u00f3wczesnej relacji prasowej wiemy na pewno, i\u017c nie by\u0142o \u017cadnej w\u0105tpliwo\u015bci co do tego, \u017ce na wzmiankowanej piecz\u0119ci widnieje \u201eOrze\u0142 Jagiello\u0144ski\u201d66<\/sup>, ale nie wiemy, czy r\u00f3wnocze\u015bnie u\u015bwiadamiano sobie, \u017ce jest to kr\u00f3lewski orze\u0142 Zygmunta Starego. Na karcie tytu\u0142owej \u015apiew\u00f3w historycznych, na kt\u00f3rych wzorowano wyobra\u017cenie napiecz\u0119tne, rycina z or\u0142em podpisana by\u0142a jako \u201eOrze\u0142 z Kaplicy Jagiello\u0144sKi\u00e9y w KraKowie\u201d67<\/sup>, co mog\u0142o sugerowa\u0107 czytelnikom dzie\u0142a Juliana Ursyna Niemcewicza, \u017ce by\u0142 to orze\u0142 w og\u00f3le reprezentuj\u0105cy ostatnich Jagiellon\u00f3w tam spoczywaj\u0105cych (Zygmunta Starego, Zygmunta Augusta, Ann\u0119 Jagiellonk\u0119). Wydaje si\u0119 wi\u0119c bardzo prawdopodobne, \u017ce zar\u00f3wno zleceniodawca piecz\u0119ci, jak i jej wykonawca, nie byli \u015bwiadomi znaczenia litery S. Z tego powodu nie usuni\u0119to monogramu (jak to uczyniono z koron\u0105) z wzorowanego na rycinie wyobra\u017cenia napiecz\u0119tnego. Mo\u017cemy si\u0119 zastanawia\u0107, czy powielenie tego konkretnego wizerunku or\u0142a ze \u015apiew\u00f3w historycznych by\u0142o wol\u0105 zamawiaj\u0105cego czy kwesti\u0105 wzorca, jaki akurat mia\u0142 pod r\u0119k\u0105 wykonawca typariusza. Zleceniodawca m\u00f3g\u0142 przecie\u017c wyrazi\u0107 tylko \u017cyczenie, aby w polu piecz\u0119ci znalaz\u0142 si\u0119 polski orze\u0142 (bez znaczenia, w jakiej redakcji), byle bez korony, a za to z wie\u0144cem nad g\u0142ow\u0105. Je\u015bli jednak on sam wskaza\u0142 rytownikowi ten konkretny wz\u00f3r, to zapewne zdaj\u0105c sobie spraw\u0119 z tego, \u017ce wsp\u00f3\u0142cze\u015bni skojarz\u0105 or\u0142a umieszczonego na piecz\u0119ci z powszechnie znan\u0105 w\u00f3wczas rycin\u0105 z dzie\u0142a Niemcewicza i \u017ce zapewne zauwa\u017c\u0105 \u015bwiadome nawi\u0105zanie do \u201ez\u0142otego wieku\u201d polskich dziej\u00f3w. Mo\u017ce zleceniodawca liczy\u0142 tak\u017ce na to, \u017ce literacko obyci odbiorcy przypomn\u0105 sobie pocz\u0105tek \u015bpiewu o zmar\u0142ym przed r\u00f3wno trzystu laty \u201eZygmuncie Pierwszym\u201d68<\/sup>, a w kontek\u015bcie prowadzonych w\u00f3wczas walk powsta\u0144czych pomy\u015bl\u0105 r\u00f3wnie\u017c o w\u0142a\u015bcicielu piecz\u0119ci, jako o m\u0119\u017cu wielkim, dzielnym i prawym:<\/p>\n\n\n\n
Po ci\u0119\u017ckich burzach Nieba lito\u015bciwe, Dai\u0105c nam wielkiego m\u0119\u017ca, Powr\u00f3ci\u0107 chcia\u0142y Polscze dni szcz\u0119\u015bliwe I przy\u0107miony blask or\u0119\u017ca, Dowie\u015b\u0107, \u017ce Polak iest na drodze s\u0142awy, Gdy mu dowodzi m\u0105\u017c dzielny i prawy.<\/em><\/p>\n\n\n\n
Interesuj\u0105c\u0105 nas piecz\u0119\u0107 z 1848 r. uzna\u0107 nale\u017cy de facto za piecz\u0119\u0107 Rzeczypospolitej Polskiej, cho\u0107 nie by\u0142a to piecz\u0119\u0107 zaprojektowana z my\u015bl\u0105, aby pe\u0142ni\u0107 t\u0119 w\u0142a\u015bnie funkcj\u0119 (brak jednoznacznych odniesie\u0144 obrazowo-s\u0142ownych). W roli piecz\u0119ci Rzeczypospolitej u\u017cyto jej \u2013 jak s\u0105dz\u0119 \u2013 spontanicznie, wykorzystuj\u0105c ju\u017c istniej\u0105c\u0105, a podmiotowo \u201eniedookre\u015blon\u0105\u201d piecz\u0119\u0107, ideowo jednak doskonale wpisuj\u0105c\u0105 si\u0119 w nast\u0119puj\u0105ce po sobie wydarzenia pierwszych dni maja 1848 r. W ten spos\u00f3b napiecz\u0119tny znak heraldyczny sta\u0142 si\u0119 na kilka dni herbem Rzeczypospolitej Polskiej. Tym samym musimy uzna\u0107, \u017ce w\u0142adze powstania wielkopolskiego w 1848 r. pos\u0142ugiwa\u0142y si\u0119 dwoma r\u00f3\u017cnymi znakami pa\u0144stwowymi: Komitet Narodowy \u2013 herbem polsko-litewskim (w nieukoronowanej tarczy dwudzielnej w s\u0142up, w polu prawym nieukoronowany Orze\u0142 Bia\u0142y, w polu lewym Pogo\u0144), a proklamowana Rzeczpospolita Polska, reprezentowana przez quasi-rz\u0105d rogali\u0144ski \u2013 herbem przedstawiaj\u0105cym Or\u0142a Bia\u0142ego z kr\u00f3lewskim monogramem S, nad g\u0142ow\u0105 kt\u00f3rego widnia\u0142, zamiast korony, laurowy wieniec69<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n
![\"\"](\"https:\/\/sigillarium.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/11\/Ryc.-1-Pieczec-lakowa-z-wizerynkiwm-Orla-i-napisem-Polska-Powstajaca-Rzeczpospolita-Mosinska.jpg\")
<\/a><\/figure>\n<\/figure>\n<\/div>\n\n\n\n<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n![\"\"](\"https:\/\/sigillarium.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/11\/Ryc.-2.-Dokument-z-podpisem-Jakuba-Krauthofera-Krotowskiego-i-pieczecia-wizerunkiem-orla.jpg\")
<\/a><\/figure>\n<\/figure>\n<\/div>\n\n\n\n<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n