{"id":30819,"date":"2024-04-08T10:06:15","date_gmt":"2024-04-08T08:06:15","guid":{"rendered":"https:\/\/sigillarium.pl\/?p=30819"},"modified":"2024-12-19T23:51:28","modified_gmt":"2024-12-19T22:51:28","slug":"korona-murowa-w-herbach-miast","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/sigillarium.pl\/index.php\/2024\/04\/08\/korona-murowa-w-herbach-miast\/","title":{"rendered":"Korona murowa w herbach miast"},"content":{"rendered":"\n
\n\n\n\n

Agnieszka Gut<\/strong>
Uniwersytet Szczeci\u0144ski, Instytut Historyczny<\/p>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n

Korona murowa w herbach miast Kr\u00f3lestwa Pruskiego
w \u015bwietle urz\u0119dowych przepis\u00f3w heraldycznych (do 1918 r.)<\/h1>\n\n\n\n
<\/div>\n\n\n\n

Streszczenie:<\/b> Celem artyku\u0142u jest przedstawienie genezy korony murowej jako jednego z element\u00f3w herb\u00f3w miejskich na obszarze Kr\u00f3lestwa Pruskiego, w sk\u0142ad kt\u00f3rego przed 1945 r. wchodzi\u0142a spora cz\u0119\u015b\u0107 obecnych zachodnich i p\u00f3\u0142nocnych ziem Rzeczypospolitej Polskiej. W artykule podj\u0119to pr\u00f3b\u0119 ukazania, w jaki spos\u00f3b element narzucony w Kr\u00f3lestwie Prus po kl\u0119sce w wojnie z Napoleonem Bonaparte sta\u0142 si\u0119 jednym z po\u017c\u0105danych znak\u00f3w wykorzystywanych w herbach pruskich miast do podkre\u015blania ich statusu. Analiz\u0119 przeprowadzono na podstawie akt zachowanych w pruskim Ministerstwie Spraw Wewn\u0119trznych dotycz\u0105cych kwestii heraldyki i sfragistyki samorz\u0105dowej w Kr\u00f3lestwie Prus.<\/p>\n\n\n\n

    Problematyka pruskiej heraldyki samorz\u0105dowej \u2014 w tym przede wszystkim heraldyki miejskiej \u2014 ma ogromne znaczenie dla du\u017cej cz\u0119\u015bci obszaru wsp\u00f3\u0142czesnej Rzeczypospolitej. Nie tylko dlatego, \u017ce w XIX w. spora cz\u0119\u015b\u0107 Polski znalaz\u0142a si\u0119 w granicach zaboru pruskiego, ale przede wszystkim dlatego, \u017ce w 1945 r. w granicach pa\u0144stwa polskiego znalaz\u0142y si\u0119 obszary, kt\u00f3rych pa\u0144stwowo-prawny zwi\u0105zek z Polsk\u0105 zerwany zosta\u0142 setki lat wcze\u015bniej (\u015al\u0105sk, Warmia i Mazury) lub w\u0142a\u015bciwie w og\u00f3le nie istnia\u0142 (Pomorze Zachodnie, Ziemia Lubuska). Intensywne badania nad heraldyk\u0105 tych obszar\u00f3w rozpocz\u0119\u0142y si\u0119 w Polsce po 8 marca 1990 r., gdy wesz\u0142a w \u017cycie ustawa o samorz\u0105dzie terytorialnym, zezwalaj\u0105ca gminom na tworzenie i pos\u0142ugiwanie si\u0119 herbami. Zagadnienia te s\u0105 coraz lepiej rozpoznane dzi\u0119ki wielu analitycznym opracowaniom dotycz\u0105cym herb\u00f3w poszczeg\u00f3lnych miast, a tak\u017ce dzi\u0119ki bardziej syntetycznym uj\u0119ciom B\u0142a\u017ceja \u015aliwi\u0144skiego, Beaty Mo\u017cejko, Wojciecha Strzy\u017cewskiego oraz Agnieszki Gut1<\/sup>. R\u00f3wnie\u017c w literaturze niemieckoj\u0119zycznej trudno znale\u017a\u0107 informacje na temat prawnych uwarunkowa\u0144 funkcjonowania heraldyki miejskiej przed 1918 r. Podr\u0119czniki, nawet dziewi\u0119tnastowieczne, zajmuj\u0105 si\u0119 przede wszystkim heraldyk\u0105 szlacheck\u0105, a herby miejskie traktuj\u0105 marginalnie. Najwi\u0119cej miejsca po\u015bwi\u0119cili heraldycznemu prawu miejskiemu Erich Kittel, Johann Karl v. Schroeder, Rolf Nagel oraz Wolfgang Bl\u00f6\u00df2<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

    Wiedza na temat zasad wprowadzania herb\u00f3w, ich budowania oraz opiniowania w Kr\u00f3lestwie Pruskim jest dla wsp\u00f3\u0142czesnych heraldyk\u00f3w polskich istotna, poniewa\u017c stykaj\u0105c si\u0119 z ikonograficznymi przedstawieniami herb\u00f3w miejskich z XIX i pocz. XX., cz\u0119sto spotykaj\u0105 si\u0119 z typowymi dla tego okresu elementami dodatkowymi herbu, kt\u00f3re obecnie w heraldyce samorz\u0105dowej uznawane s\u0105 za niepo\u017c\u0105dane. Korony murowe, he\u0142my z klejnotami, labry, wie\u0144ce laurowe na starych poczt\u00f3wkach czy na fasadach budynk\u00f3w pobudzaj\u0105 wyobra\u017ani\u0119 tak\u017ce wsp\u00f3\u0142czesnych mieszka\u0144c\u00f3w. Bardzo dekoracyjna forma \u201eponiemieckich\u201d herb\u00f3w miejskich powoduje, \u017ce dzisiejsze w\u0142adze miejskie zainteresowane s\u0105 przywr\u00f3ceniem herbom dawnego wygl\u0105du3<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

    Celem niniejszego artyku\u0142u jest spojrzenie na jeden z takich w\u0142a\u015bnie element\u00f3w, czyli na tzw. koron\u0119 murow\u0105, przez pryzmat pruskiego prawa heraldycznego stanowionego w XIX i na pocz\u0105tku XX w. W dotychczasowej literaturze heraldycznej problem ten traktowany by\u0142 marginalnie4<\/sup> lub zupe\u0142nie ignorowany5<\/sup>, poniewa\u017c historycy-heraldycy zgodnie uwa\u017cali koron\u0119 murow\u0105 za element dodawany samowolnie i stanowi\u0105cy jedynie dekoracyjny dodatek do w\u0142a\u015bciwego herbu. Pojawia si\u0119 jednak pytanie: dlaczego w ko\u0144cu XIX w. tak wiele miast Kr\u00f3lestwa Pruskiego, stanowi\u0105cego w\u00f3wczas trzon Cesarstwa Niemieckiego, pos\u0142ugiwa\u0142o si\u0119 na urz\u0119dowych piecz\u0119ciach i zaklejkach herbami z identycznie wygl\u0105daj\u0105c\u0105 koron\u0105 murow\u0105 o specyficznym kszta\u0142cie? Poszukiwanie odpowiedzi na tak postawione pytanie stanowi cel autorki. Podstaw\u0119 \u017ar\u00f3d\u0142ow\u0105 prowadzonej analizy stanowi\u0107 b\u0119dzie spu\u015bcizna pruskiego Ministerstwa Spraw Wewn\u0119trznych, przechowywana obecnie w Geheimes Staatsarchiv Preussischer Kulturbesitz w Berlinie-Dahlem. Jedynie w aktach tego ministerstwa zachowa\u0142y si\u0119 bowiem opinie wystawiane w sprawach heraldycznych miast przez prusk\u0105 Heroldi\u0119 (Heroldsamt), kt\u00f3rych orygina\u0142y wraz z ca\u0142\u0105 dokumentacj\u0105 Heroldii sp\u0142on\u0119\u0142y w 1945 r.6<\/sup> Akta te obejmuj\u0105 25 tom\u00f3w pism dotycz\u0105cych wszelkich kwestii miejskich herb\u00f3w i piecz\u0119ci rozpatrywanych w ministerstwie w latach 1817\u201319357<\/sup>. Analiza \u017ar\u00f3d\u0142owa poprzedzona zosta\u0142a kr\u00f3tkim zestawieniem informacji na temat genezy korony murowej w heraldyce, kt\u00f3re oparto jednak wy\u0142\u0105cznie na literaturze. Ca\u0142o\u015b\u0107 stanowi\u0107 powinna przyczynek do dalszych bada\u0144 nad rozwojem heraldyki samorz\u0105dowej (miejskiej, a tak\u017ce gminnej) w XIX i pocz\u0105tkach XX w., kt\u00f3ra d\u0105\u017c\u0105c do naukowej poprawno\u015bci, na d\u0142ugo ustala\u0142a wzorce miejskich symboli.<\/p>\n\n\n\n

    Korony rangowe nale\u017ca\u0142y do element\u00f3w herbu, kt\u00f3re powsta\u0142y w okresie p\u00f3\u017aniejszym ni\u017c sam herb. Na obszarze \u015awi\u0119tego Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego zacz\u0119to na szersz\u0105 skal\u0119 u\u017cywa\u0107 ich od XV w., a w XVII stuleciu ustali\u0142a si\u0119 ich ranga i hierarchiczny system. System ten nie by\u0142 jednak w \u017cadnej mierze obowi\u0105zkowy, a r\u00f3\u017cnego rodzaju korony stosowano przede wszystkim w sytuacji, gdy przedstawiano herb bez he\u0142mu i klejnotu8<\/sup>. W \u017cadnym zakresie te\u017c system ten nie obejmowa\u0142 heraldyki miejskiej, kt\u00f3ra w tym okresie pozostawa\u0142a poza zainteresowaniem heraldycznego prawa pa\u0144stwowego9<\/sup>, cho\u0107 w poszczeg\u00f3lnych krajach cesarstwa ju\u017c od XV w. spotykamy przywileje z nadaniem herbu (lub piecz\u0119ci) wydawane lokowanym miastom przez w\u0142adc\u00f3w10<\/sup>. Herby te budowane by\u0142y na wz\u00f3r herb\u00f3w szlacheckich i tak jak one bardzo cz\u0119sto wyposa\u017cone by\u0142y w he\u0142m z koron\u0105 oraz klejnot. Korona umieszczana na he\u0142mie nie nale\u017ca\u0142a jednak w \u017cadnym razie do systemu koron rangowych, mia\u0142a charakter jedynie dekoracyjny i w niczym nie przypomina\u0142a korony murowej, znanej ze sztuki antycznej.<\/p>\n\n\n\n

    W tym miejscu zwr\u00f3ci\u0107 nale\u017cy uwag\u0119 na stwierdzenie Gustava A. Seylera, \u017ce korona murowa ponad tarcz\u0105 herbow\u0105 pojawi\u0142a si\u0119 po raz pierwszy w 1532 r. na piecz\u0119ci herbowej czeskiego miasta \u010c\u00e1slav (niem. Czeslau)11<\/sup>. Miasto to otrzyma\u0142o sw\u00f3j herb w 1472 r. od kr\u00f3la czeskiego W\u0142adys\u0142awa II12<\/sup>. God\u0142o przedstawia\u0142o bram\u0119 miejsk\u0105 z trzema wie\u017cami. Na dw\u00f3ch zewn\u0119trznych (wy\u017cszych) wie\u017cach stali heroldowie dm\u0105cy w rogi, nad wie\u017c\u0105 \u015brodkow\u0105 (ni\u017csz\u0105) umieszczono tarcz\u0119 herbow\u0105 z lwem czeskim, tj. herbem Kr\u00f3lestwa Czech (ryc. 1). Wizerunek napiecz\u0119tny umieszczony w piecz\u0119ci mniejszej \u010c\u00e1slav z 1532 r. wygl\u0105da\u0142 jednak inaczej \u2014 nad tarcz\u0105 herbow\u0105 z lwem czeskim umieszczony zosta\u0142 krenela\u017c (ryc. 2). Ju\u017c w 1902 r. Georg Sello wskazywa\u0142, \u017ce owe blanki zupe\u0142nie nie przypominaj\u0105 korony murowej, a ich u\u017cycie na piecz\u0119ci wynika\u0142o raczej z nawi\u0105zania do mur\u00f3w miejskich z herbu \u010c\u00e1slav ni\u017c z ch\u0119ci podkre\u015blenia przynale\u017cno\u015bci piecz\u0119ci do miasta13<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n
\n
<\/div>\n\n\n\n
\n
\n
\"\"<\/a><\/figure>\n<\/figure>\n\n\n\n
<\/div>\n\n\n\n

Ryc. 1. Piecz\u0119\u0107 miasta \u010c\u00e1slav (niem. Czeslau) z 1532 r. (Seyler, s. 478)<\/p>\n<\/div>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n
\n
\n
\"\"<\/a><\/figure>\n<\/figure>\n\n\n\n

Ryc. 2. Herb miasta \u010c\u00e1slav (niem. Czeslau) na weducie, autorstwa Jana Willenberga, w dziele Bartosza Paprockiego, Diadochos<\/em>, id est successio<\/em>[\u2026], Praha 1602
<\/p>\n<\/div>\n\n\n\n

<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n

    Wydaje si\u0119 zatem, \u017ce klasyczna korona murowa w postaci mur\u00f3w z wie\u017cami (znana od czas\u00f3w antyku i wykorzystywana w wyobra\u017ceniach miejskich bogi\u014414<\/sup>) nad tarcz\u0105 herbu miejskiego pojawi\u0142a si\u0119 dopiero na pocz\u0105tku XVIII w. Z ca\u0142\u0105 pewno\u015bci\u0105 wykorzystana zosta\u0142a ona w 1703 r. na medalu wybitym z okazji zdobycia i zburzenia twierdzy Rothenberg. Obl\u0119\u017cenie tej twierdzy, stanowi\u0105cej bawarsk\u0105 enklaw\u0119 na ziemiach nale\u017c\u0105cych do Norymbergi, by\u0142o elementem wojny o sukcesj\u0119 hiszpa\u0144sk\u0105 i mia\u0142o charakter dzia\u0142a\u0144 dywersyjnych ze strony cz\u0142onk\u00f3w franko\u0144skiego okr\u0119gu Rzeszy (wiernych Habsburgom austriackim), kt\u00f3rych celem by\u0142o zaanga\u017cowanie wojsk bawarskich (stoj\u0105cych po stronie Francji). Na rewersie medalu ukazano zwyci\u0119zc\u00f3w przy pomocy programu heraldycznego \u2014 wok\u00f3\u0142 cesarskiego or\u0142a umieszczono tarcze herbowe pa\u0144stw odgrywaj\u0105cych decyduj\u0105c\u0105 rol\u0119 w czterech kuriach okr\u0119gowego sejmu (Kreistag). Kuri\u0119 ksi\u0105\u017c\u0105t duchownych reprezentowa\u0142 herb biskupiego Ksi\u0119stwa Bambergu, a kuri\u0119 ksi\u0105\u017c\u0105t \u015bwieckich herb Margrabstwa Brandenburg-Ansbach. Oba herby nakryte zosta\u0142y koronami ksi\u0105\u017c\u0119cymi (F\u00fcrstenhut). Trzecim herbem by\u0142 herb Hrabstwa Hohenlohe z kurii hrabi\u00f3w i pan\u00f3w, kt\u00f3ry nakryto koron\u0105 hrabiowsk\u0105. Kuri\u0119 miast reprezentowa\u0142 natomiast herb Norymbergi, nad kt\u00f3rym umieszczono \u2014 niespotykan\u0105 dotychczas w heraldyce \u2014 koron\u0119 murow\u0105 (ryc. 3). Jak s\u0142usznie zauwa\u017cono w historiografii, dla utrzymania pewnej estetycznej konwencji herb Norymbergii, cho\u0107 dotychczas nie stosowano w nim element\u00f3w dodatkowych, tak\u017ce musia\u0142 zosta\u0107 dope\u0142niony koron\u010515<\/sup>. A do tego celu wykorzystano w\u0142a\u015bnie typ korony, kt\u00f3ry jeszcze w heraldyce ko\u0144ca XVII w. wi\u0105zany by\u0142 z herbem personalnym (osobowym)16<\/sup>, ale od dawna kojarzony by\u0142 tak\u017ce jako symbol miejsko\u015bci.<\/p>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n
\n
<\/div>\n\n\n\n
\n
\n
\"\"<\/a><\/figure>\n<\/figure>\n<\/div>\n\n\n\n
<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n

Ryc. 3. Medal z herbem Norymbergi (z prawej u do\u0142u) wybity w 1703 r. z okazji zdobycia twierdzy Rothenberg (<https:\/\/bawue.museum\u2013digital.de\/singleimage.php?objektnum=6968&resourcenr=5212> [dost\u0119p: 20 maja 2021])<\/p>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n

    Ju\u017c w XVII w. spotykamy si\u0119 z personifikacjami miast, tworzonymi na wz\u00f3r antycznych Tyche miejskich. W 1688 r. w taki spos\u00f3b pokazana zosta\u0142a Noris \u2014 personifikacja Norymbergii17<\/sup>, a w XVIII stuleciu wiele innych miast niemieckich, np. Frankfurt czy Ko\u0142obrzeg18<\/sup>, przedstawia\u0142o na propagandowych monetach, medalach czy prospektach w\u0142asne personifikacje. By\u0142y to kobiety w koronie murowej na g\u0142owie, z r\u00f3\u017cnego rodzaju atrybutami, ale przede wszystkim z tarcz\u0105 herbow\u0105, dzi\u0119ki kt\u00f3rej mo\u017cna by\u0142o zidentyfikowa\u0107 konkretne miasto. R\u00f3wnie\u017c w XVIII w., zw\u0142aszcza w jego drugiej po\u0142owie, korona murowa zyskuje sobie miejsce na obiegowych monetach bitych przez niekt\u00f3re miasta niemieckie, nale\u017c\u0105ce do stanu wolnych miast Cesarstwa Rzymskiego. W tych przypadkach na talarach, grajcarach czy dukatach \u2014 na awersie b\u0105d\u017a rewersie \u2014 pojawiaj\u0105 si\u0119 herby miast w dekoracyjnych polach, a nad nimi korona murowa, najcz\u0119\u015bciej trzywie\u017cowa. Takie monety znale\u017a\u0107 mo\u017cna m.in. w Norymberdze, Frankfurcie a. M., Augsburgu czy Ulm (ryc. 4a, b, c, d)19<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n
\n
<\/div>\n\n\n\n
\n
\n
\"\"<\/a><\/figure>\n<\/figure>\n\n\n\n

a)<\/p>\n\n\n\n

\n
\"\"<\/a><\/figure>\n<\/figure>\n\n\n\n

c)<\/p>\n<\/div>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n
\n
\n
\"\"<\/a><\/figure>\n<\/figure>\n\n\n\n

b)<\/p>\n\n\n\n

\n
\"\"<\/a><\/figure>\n<\/figure>\n\n\n\n

d)<\/p>\n<\/div>\n\n\n\n

<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n

Ryc. 4 a) Rewers talara bitego w Norymberdze w 1766 r. (W\u0142a\u015bciciel\/prawa autorskie: Landesmuseum W\u00fcrttemberg, Stuttgart; [dost\u0119p: 20 maja 2021]); b) Awers monety dwudziestograjcarowej bitej we Frankfurcie n.M. w 1784 r. (https:\/\/www.coingallery.de\/stadt\/f\/fra\/fra_25.jpg<\/a> [dost\u0119p: 20 maja 2021]); c) Awers dukata bitego w Augsburgu
w 1767 r. ([dost\u0119p: 20 maja 2021]); d) Awers grajcara bitego w Ulm w 1768 r. ([dost\u0119p: 20 maja 2021])<\/p>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n

    Prze\u0142om XVIII i XIX w. przyni\u00f3s\u0142 na terenie \u015awi\u0119tego Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego ogromne zmiany. Najpierw proces mediatyzacji doprowadzi\u0142 do likwidacji niezale\u017cno\u015bci wolnych miast Rzeszy, kt\u00f3re w\u0142\u0105czono do wi\u0119kszych organizm\u00f3w politycznych, a w ko\u0144cu wojny napoleo\u0144skie doprowadzi\u0142y do likwidacji samego cesarstwa (1806). Po 1805 r. rozszerzy\u0142y si\u0119 r\u00f3wnie\u017c francuskie wp\u0142ywy w\u015br\u00f3d niemieckich pa\u0144stw, z kt\u00f3rych wi\u0119kszo\u015b\u0107 zosta\u0142a albo anektowana (lewy brzeg Renu), albo politycznie podporz\u0105dkowana (Zwi\u0105zek Re\u0144ski). Na obszary te oddzia\u0142ywa\u0142 r\u00f3wnie\u017c nowy francuski system heraldyczny wprowadzony dekretem cesarza Napoleona I Bonapartego z 1 marca 1808 r.<\/p>\n\n\n\n

    Napoleo\u0144ski system heraldyczny wprowadza\u0142 hierarchiczn\u0105 klasyfikacj\u0119 wszystkich herb\u00f3w, kt\u00f3rych god\u0142a oraz rozbudowane elementy dodatkowe wyra\u017anie wskazywa\u0107 mia\u0142y na sprawowany urz\u0105d pa\u0144stwowy i znaczenie w\u0142a\u015bciciela. Systemem tym obj\u0119te zosta\u0142y r\u00f3wnie\u017c herby miejskie, kt\u00f3rych w\u0142a\u015bcicieli, w zale\u017cno\u015bci od ich znaczenia, podzielono na trzy klasy. Pierwsz\u0105 klas\u0119 tworzy\u0142y tzw. dobre miasta (bonnes villes), kt\u00f3rych przedstawiciele mieli bra\u0107 udzia\u0142 w koronacji cesarza. Ich liczba ustalona zosta\u0142a pierwotnie w 1804 r. na 36, ale p\u00f3\u017aniej, wraz z podbojami Napoleona, zwi\u0119kszy\u0142a si\u0119 o 16 miast20<\/sup>. Do herb\u00f3w tych najdostojniejszych miast cesarstwa dodane zosta\u0142y w polu tarczy trzy z\u0142ote pszczo\u0142y umieszczone w czerwonej g\u0142owicy. Ponad tarcz\u0105 mia\u0142a znajdowa\u0107 si\u0119 z\u0142ota korona z siedmioma blankami, a na niej wzbijaj\u0105cy si\u0119 do lotu z\u0142oty orze\u0142. Koron\u0119 przeszywa\u0142 z\u0142oty kaduceusz, z kt\u00f3rego wok\u00f3\u0142 tarczy zwisa\u0142y dwie, r\u00f3wnie\u017c z\u0142ote, girlandy (z heraldycznej prawej strony z li\u015bci d\u0119bowych, z lewej z li\u015bci oliwnych) owini\u0119te czerwon\u0105 wst\u0119g\u0105 (ryc. 5b). W polu tarczy miast drugiej klasy umieszczony mia\u0142 by\u0107 prawy naro\u017cnik b\u0142\u0119kitny, a w nim majuskulna z\u0142ota litera \u201eN\u201d pod z\u0142ot\u0105 gwiazd\u0105. Nad tarcz\u0105 pojawia\u0142a si\u0119 z kolei srebrna korona murowa z pi\u0119cioma blankami, przeszyta srebrnym kaduceuszem, z kt\u00f3rego r\u00f3wnie\u017c zwisa\u0142y dwie girlandy z li\u015bci. W tym przypadku jednak girlandy by\u0142y srebrne, li\u015bcie oliwne po stronie heraldycznej prawej, a po lewej d\u0119bowe, ca\u0142o\u015b\u0107 oplata\u0142a za\u015b wst\u0119ga b\u0142\u0119kitna (ryc. 5a). Dla miast trzeciej kategorii przewidziano w tarczy czerwony naro\u017cnik lewy z majuskuln\u0105 srebrn\u0105 liter\u0105 \u201eN\u201d pod srebrn\u0105 gwiazd\u0105. Nad tarcz\u0105 znajdowa\u0107 si\u0119 powinien z\u0142oty kosz wype\u0142niony z\u0142otymi k\u0142osami zb\u00f3\u017c, a wok\u00f3\u0142 tarczy dwie zielone girlandy z li\u015bci oliwnych (z heraldycznej prawej) i d\u0119bowych (z heraldycznej lewej), oplecione czerwon\u0105 wst\u0119g\u0105 (ryc. 5c)21<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n
\n
<\/div>\n\n\n\n
\n
\n
\"\"<\/a><\/figure>\n<\/figure>\n\n\n\n
\n
\n

a)<\/p>\n<\/div>\n\n\n\n

\n

b)<\/p>\n<\/div>\n\n\n\n

\n

c)<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n

Ryc. 5. Oznaki godno\u015bci miast w heraldyce napoleo\u0144skiej: a) miasta klasy drugiej; b) miasta klasy pierwszej; c) miasta klasy trzeciej (H. Simon, Armorial g\u00e9n\u00e9ral de l\u2019Empire Fran\u00e7ais, t. 1, Paris 1812, k. 5)<\/p>\n<\/div>\n\n\n\n

<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n

    W literaturze mocno podkre\u015bla si\u0119 wp\u0142yw francuskiej heraldyki tego okresu na rozpowszechnienie si\u0119 zwyczaju dekorowania koron\u0105 murow\u0105 r\u00f3wnie\u017c herb\u00f3w miast niemieckich, a tak\u017ce pruskich22<\/sup>. W gronie \u201edobrych miast\u201d francuskich znalaz\u0142y si\u0119 bowiem te\u017c miasta dawnego Cesarstwa Rzymskiego: Akwizgran, Moguncja, Brema, Hamburg, Kolonia i Lubeka. W wyniku postanowie\u0144 kongresu wiede\u0144skiego Akwizgran i Kolonia oraz pozosta\u0142e miasta re\u0144skie zosta\u0142y w\u0142\u0105czone do Kr\u00f3lestwa Pruskiego, a wraz z nimi nowe elementy miejskiej heraldyki okresu napoleo\u0144skiego. Napoleo\u0144skie herby by\u0142y w Kr\u00f3lestwie Prus niepo\u017c\u0105dane, poniewa\u017c przypomina\u0142y stale o zale\u017cno\u015bci od wrogiego s\u0105siada. Z tego te\u017c powodu jednym z pierwszych pruskich rozporz\u0105dze\u0144 heraldycznych by\u0142 rozkaz gabinetowy Fryderyka Wilhelma III z 22 grudnia 1817 r. zezwalaj\u0105cy miastom re\u0144skim na powr\u00f3t do herb\u00f3w z okresu \u201eprzedfrancuskiego\u201d23<\/sup>. Do\u015b\u0107 szybko okaza\u0142o si\u0119 jednak, \u017ce jeden spo\u015br\u00f3d nowych element\u00f3w herb\u00f3w \u2014 korona murowa \u2014 stanowi\u0142 dodatek na tyle atrakcyjny, \u017ce niekt\u00f3re miasta pruskie zacz\u0119\u0142y go do swoich herb\u00f3w dodawa\u0107. Najbardziej znacz\u0105ca by\u0142a postawa Berlina, kt\u00f3rego w\u0142adze w 1839 r. udekorowa\u0142y tarcz\u0119 herbow\u0105 swego miasta pi\u0119ciowie\u017cow\u0105 koron\u0105 murow\u010524<\/sup>. Element ten zachowa\u0142y te\u017c miasta bawarskie, r\u00f3wnie\u017c \u201edotkni\u0119te\u201d heraldyk\u0105 napoleo\u0144sk\u0105, jak wspomniane wcze\u015bniej wolne miasta Norymberga czy Augsburg25<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

    Przez kolejne lata kr\u00f3lewskie rozporz\u0105dzenie z 1817 r. stanowi\u0142o podstawowe \u017ar\u00f3d\u0142o prawa heraldycznego dla miast pruskich. Pa\u0144stwo nie ingerowa\u0142o w istniej\u0105ce ju\u017c herby miejskie, pozostawiaj\u0105c je w r\u0119kach samych w\u0142a\u015bcicieli herb\u00f3w, czyli w\u0142adz miejskich. Przez d\u0142ugi czas jedyne pa\u0144stwowe zarz\u0105dzenia heraldyczne (a w\u0142a\u015bciwie sfragistyczne) odnosi\u0142y si\u0119 do zakazu wykorzystywania na piecz\u0119ciach miejskich herbu Kr\u00f3lestwa Pruskiego. Prawo nadawania herbu dla nowych miast, tj. osiedli, kt\u00f3re otrzyma\u0142y prawa miejskie, spoczywa\u0142o natomiast w r\u0119kach kr\u00f3la pruskiego, dzia\u0142aj\u0105cego w tym zakresie przez pruskie Ministerstwo Spraw Wewn\u0119trznych (MSW). Z kolei przygotowanie projekt\u00f3w nowych herb\u00f3w nale\u017ca\u0142o do kompetencji w\u0142adz nowego miasta.<\/p>\n\n\n\n

    Pocz\u0105tek zmian w tym zakresie nast\u0105pi\u0142 w 1855 r., gdy utworzona zosta\u0142a pruska Heroldia (K\u00f6niglich Preussisches Heroldsamt, HA), urz\u0105d pa\u0144stwowy, kt\u00f3rego podstawowym zadaniem by\u0142o zajmowanie si\u0119 sprawami szlachectwa, w tym tak\u017ce szlacheckimi herbami26<\/sup>. Nie zak\u0142adano w\u00f3wczas, \u017ce dzia\u0142ania HA obejm\u0105 r\u00f3wnie\u017c heraldyk\u0119 samorz\u0105dow\u0105, ale dosy\u0107 szybko przyj\u0105\u0142 si\u0119 niepisany zwyczaj przesy\u0142ania miejskich projekt\u00f3w herb\u00f3w do zaopiniowania przez Heroldi\u0119. Tak\u017ce same miasta zg\u0142asza\u0142y si\u0119 bezpo\u015brednio do urz\u0119du o heraldyczne porady i opinie, co w ko\u0144cu doprowadzi\u0142o w 1896 r. do urz\u0119dowego zatwierdzenia HA jako obligatoryjnej instancji opiniodawczej r\u00f3wnie\u017c w sprawach heraldyki miejskiej27<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

    Ju\u017c pierwsza sprawa miejska, jak\u0105 zaj\u0119\u0142a si\u0119 HA, wi\u0105za\u0142a si\u0119 z problemem korony murowej, kt\u00f3ry potem stale powraca\u0142 we wszystkich niemal opiniach urz\u0119du. W 1860 r. w MSW zacz\u0119to procedowa\u0107 kwestie herbu miasta Jasie\u0144 (niem. Gassen, obecnie pow. \u017bary, woj. lubuskie) i przy tej okazji po raz pierwszy zwr\u00f3cono si\u0119 o opini\u0119 do HA28<\/sup>. Warto bli\u017cej spojrze\u0107 na ten przypadek, bo stworzy\u0142 on precedens powtarzany w kolejnych latach w przypadku dawnych miast prywatnych, kt\u00f3re pos\u0142ugiwa\u0142y si\u0119 szlacheckim herbem swoich fundator\u00f3w. W podaniu skierowanym do pruskiego MSW miasto informowa\u0142o, \u017ce od 1660 do 1859 r. by\u0142o miastem po\u015brednim (Mediatstadt), tzn. miastem prywatnym, lokowanym w 1660 r. na pro\u015bb\u0119 swego w\u0142a\u015bciciela Rudolfa von B\u00fcnau. Od tej pory na wszystkich swoich piecz\u0119ciach miasto u\u017cywa\u0142o rodowego herbu ga\u0142\u0119zi rodu von B\u00fcnau, do kt\u00f3rej nale\u017ca\u0142 Rudolf. W 1860 r. Jasie\u0144 otrzyma\u0142 rang\u0119 miasta bezpo\u015bredniego (Immediatstadt) i z tego powodu chcia\u0142 na w\u0142asnych piecz\u0119ciach u\u017cywa\u0107 w\u0142asnego miejskiego herbu, odmiennego od herbu dotychczasowego w\u0142a\u015bciciela. Powodem do wyst\u0105pienie o nadanie herbu by\u0142a tak\u017ce 200. rocznica otrzymania prawa miejskiego. Miasto proponowa\u0142o herb, w kt\u00f3rym wykorzystany zosta\u0142by wizerunek mur\u00f3w miejskich, na co HA nie chcia\u0142a jednak przysta\u0107, jako \u017ce Jasie\u0144 mur\u00f3w miejskich nigdy nie posiada\u0142. Urz\u0105d zaproponowa\u0142 zatem w\u0142asny projekt, w kt\u00f3rym znalaz\u0142o si\u0119 zaskakuj\u0105ce uzasadnienie wprowadzenia do herbu korony murowej: \u201e[\u2026] Allerhochste Entschliessungen wegen den St\u00e4dten zu verleihenden Wappen in der Regel dem Gr\u00fcnds\u00e4tze gefolgt sind, dass die gew\u00e4hlten Wappenbilder in einen Schild gesetzt und diesen mit eine Mauerkrone bedeckt werde, so d\u00fcrfte letzteren an die Stelle des bisherigen Helmes treten und aus ihn zugleich als Symbol, dass unter dem Schirm den Krone Preussen die Stadt Gassen aus einer Mediat in eine Immediatstadt verwandelt worden, ein goldgekronter, rothbezungter schwarzen Adler herranwachsen\u201d29<\/sup>. W zaproponowanej przez HA postaci \u2014 tj. w polu czerwonym z\u0142ota g\u0142owa lwia nad z\u0142ot\u0105 lili\u0105, a nad tarcz\u0105 srebrna trzywie\u017cowa korona murowa z czarnym or\u0142em pruskim (ryc. 6) \u2014 herb zatwierdzony zosta\u0142 22 stycznia 1862 r. przez kr\u00f3la pruskiego Wilhelma I30<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n
\n
<\/div>\n\n\n\n
\n
\n
\"\"<\/a><\/figure>\n<\/figure>\n<\/div>\n\n\n\n
<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n

Ryc. 6. Herb Jasienia zatwierdzony w 1862 r. (fragment poczt\u00f3wki dost\u0119pnej online: <https:\/\/zamkilubuskie.pl\/wp\u2013content\/uploads\/2009\/02\/Lubsko\u2013lubuskie.jpg>[dost\u0119p: 25 maja 2021])<\/p>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n

    Zaledwie rok p\u00f3\u017aniej w podobnej sprawie zwr\u00f3ci\u0142y si\u0119 do MSW miasta Oeynhausen w rejencji Minden oraz Eupen, w\u00f3wczas w rejencji Akwizgran (obecnie miasto w Belgii)31<\/sup>. Oeynhausen otrzyma\u0142 prawo miejskie dopiero w 1860 r., a wcze\u015bniej nale\u017ca\u0142 do prywatnych d\u00f3br rodu von Oeynhausen. Eupen z kolei, przez wieki zmieniaj\u0105ce sw\u0105 przynale\u017cno\u015b\u0107 pa\u0144stwow\u0105, dopiero w wyniku traktatu wiede\u0144skiego przy\u0142\u0105czone zosta\u0142o do Kr\u00f3lestwa Prus. Oba miasta w momencie wyst\u0105pienia do MSW nie mia\u0142y herbu miejskiego (Eupen posiada\u0142 piecz\u0119cie s\u0105du miejskiego, ale HA stwierdzi\u0142a, \u017ce nie mog\u0105 one by\u0107 uznane za herb miasta ani s\u0142u\u017cy\u0107 za jego wzorzec32<\/sup>); dla obu HA zaproponowa\u0142a podobn\u0105 konwencj\u0119 jego stworzenia, daj\u0105c przy tym wyraz swoim pogl\u0105dom na temat herbu miejskiego i jego r\u00f3\u017cnic w budowie w stosunku do herbu szlacheckiego. Wed\u0142ug HA herb miejski musia\u0142 r\u00f3\u017cni\u0107 si\u0119 od szlacheckiego, a s\u0142u\u017cy\u0107 temu mia\u0142o zast\u0105pienie he\u0142mu ponad tarcz\u0105 koron\u0105 murow\u0105, kt\u00f3r\u0105 HA w\u00f3wczas jedynie opisywa\u0142a. Mia\u0142a ona by\u0107 srebrna i mie\u0107 trzy wie\u017ce. Ponad ni\u0105 m\u00f3g\u0142 znajdowa\u0107 si\u0119 klejnot \u2014 wskazany przez miasto albo stworzony przez HA, kt\u00f3ra w owym czasie preferowa\u0142a uszczerbionego or\u0142a pruskiego33<\/sup>. Same projekty herb\u00f3w stworzone zosta\u0142y przez HA na podstawie herb\u00f3w szlacheckich rod\u00f3w von Oeynhausen i von Eupen (ryc. 7, 8)34<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n
\n
<\/div>\n\n\n\n
\n
\n
\"\"<\/a><\/figure>\n<\/figure>\n<\/div>\n\n\n\n
<\/div>\n\n\n\n
\n
\n
\"\"<\/a><\/figure>\n<\/figure>\n<\/div>\n\n\n\n
<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n
\n
<\/div>\n\n\n\n
\n

Ryc. 7. Herb Oeynhausen (dawniej rejencja Minden; obecnie w kraju zwi\u0105zkowym Nadrenia-Westfalia, pow. Minden-
-L\u00fcbbecke) z 1863 r. ([dost\u0119p: 25 maja 2021])<\/p>\n<\/div>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n
\n

Ryc. 8. Herb Eupen (dawniej rejencja Aachen; obecnie Belgia, prowincja Li\u00e8ge) z 1864 r.
([dost\u0119p: 25 maja 2021])<\/p>\n<\/div>\n\n\n\n

<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n

    Korona murowa w formie stworzonej na pocz\u0105tku lat 60. XIX w. by\u0142a zalecana miastom do ko\u0144ca lat 80. tego stulecia. W tym czasie jednak Heroldia pruska wspomina\u0142a w swoich opiniach o koronie murowej jedynie w tych sytuacjach, gdy zawiera\u0142 j\u0105 przesy\u0142any do zaopiniowania projekt herbu. Je\u017celi graficzny wygl\u0105d korony nie odpowiada\u0142 koncepcji przyj\u0119tej przez HA, to urz\u0119dnik heraldyczny nakazywa\u0142 jej popraw\u0119. Gdy jednak w\u0142adze miejskie nie przewidywa\u0142y w nowym herbie tego elementu, to HA nie zmusza\u0142a do wprowadzenia korony do projektu i nie uzale\u017cnia\u0142a od tego swojej pozytywnej opinii.<\/p>\n\n\n\n

    Sytuacja zmieni\u0142a si\u0119 na prze\u0142omie lat 80. i 90. XIX w., kiedy to pod wp\u0142ywem ustawy o wolno\u015bci gospodarczej (Gewerbeordnung f\u00fcr den Norddeutschen Bund) z 1869 r., rozszerzonej w 1883 r. na obszar ca\u0142ego Cesarstwa Niemieckiego, miasta zacz\u0119\u0142y rozszerza\u0107 swe granice i obejmowa\u0107 nimi dotychczasowe przedmie\u015bcia albo okoliczne miejscowo\u015bci, realizuj\u0105c tzw. Eingemeindungspolitik i tworz\u0105c w ten spos\u00f3b nowe jednostki administracyjne35<\/sup>. Te zmiany spo\u0142eczno-gospodarczo-administracyjne spowodowa\u0142y jednocze\u015bnie ogromny wzrost zainteresowania nowymi herbami miejskimi36<\/sup>. W rezultacie tego HA zmuszona zosta\u0142a do wi\u0119kszego zaanga\u017cowania w sprawy heraldyki miejskiej i konsekwentnie zacz\u0119\u0142a realizowa\u0107 sw\u0105 koncepcj\u0119 wyra\u017anego rozr\u00f3\u017cniania herbu miejskiego od szlacheckiego przez obligatoryjne dodawanie do niego korony murowej.<\/p>\n\n\n\n

    Korona murowa w herbach zatwierdzanych w tym okresie r\u00f3\u017cni\u0142a si\u0119 od wersji z lat 60. Jej przemiany zacz\u0119\u0142y si\u0119 ju\u017c na pocz\u0105tku lat 90. XIX w., ale obserwowa\u0107 je mo\u017cna jedynie za po\u015brednictwem rysunk\u00f3w nowo zatwierdzonych herb\u00f3w miejskich, o kt\u00f3rych informowa\u0142 ukazuj\u0105cy si\u0119 od 1870 r. miesi\u0119cznik \u201eDeutscher Herold\u201d37<\/sup>. W tym czasie korony nie tworzy\u0142y ju\u017c wie\u017ce po\u0142\u0105czone murem, ale mur z zamkni\u0119t\u0105 bram\u0105 wjazdow\u0105 i trzema wie\u017cami, a jej tynktura przyjmowa\u0142a nie tylko barw\u0119 srebrn\u0105, ale tak\u017ce czerwon\u0105 i z\u0142ot\u0105 (ryc. 9, 10).<\/p>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n
\n
<\/div>\n\n\n\n
\n
\n
\"\"<\/a><\/figure>\n<\/figure>\n\n\n\n

Ryc. 9. Herb Wald z 1890 r.
(J. Holtmanns, Das neue Stadtwappen von Wald<\/em>, \u201eDer Deutsche Herold\u201d, Bd. 21, 1890, s. 109)<\/p>\n<\/div>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n
\n
\n
\"\"<\/a><\/figure>\n<\/figure>\n\n\n\n
<\/div>\n\n\n\n

Ryc. 10. Projekt herbu L\u00fcttringshausen
z 1892 r. (J. Holtmanns, Das Wappen
der Stadt L\u00fcttringhausen<\/em>, \u201eDer Deutsche Herold\u201d, Bd. 23, 1892, s. 189)<\/p>\n<\/div>\n\n\n\n

<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n

    Nowy kszta\u0142t korony murowej wypracowany zosta\u0142 podczas procedury zatwierdzania herbu dla miasta L\u00fcttringshausen w rejencji D\u00fcsseldorf w latach 1892\u20131893, a ostateczny wygl\u0105d nada\u0142 jej najprawdopodobniej sam kr\u00f3l pruski (i jednocze\u015bnie cesarz niemiecki) Wilhelm II. Nie znamy dok\u0142adnego przebiegu procesu podejmowania decyzji w tej sprawie. Z listu Ottona Huppa do Rudolfa von Valentiniego, szefa gabinetu cywilnego cesarza, z 1913 r. wiadomo, \u017ce gdy cesarz otrzyma\u0142 projekt herbu dla L\u00fcttringshausen, to zmieni\u0142 w nim kszta\u0142t korony murowej stosowanej dotychczas przez HA (ryc. 10). Nowa korona mia\u0142a by\u0107 prosta (nie jak dotychczas zaokr\u0105glona) i opiera\u0107 si\u0119 na ca\u0142ej g\u00f3rnej kraw\u0119dzi tarczy38<\/sup>. W projekcie dla L\u00fcttringshausen po raz pierwszy nakazano barwienie korony na kolor piaskowca39<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

    Korona murowa w herbie L\u00fcttringshausen, zatwierdzonym 23 listopada 1893 r.40<\/sup>, sta\u0142a si\u0119 od tego momentu obowi\u0105zuj\u0105cym wzorcem, do kt\u00f3rego odsy\u0142a\u0142a HA w p\u00f3\u017aniejszym czasie w\u0142adze rejencji i miast zabiegaj\u0105ce o nadanie herbu41<\/sup>. Problemem pozostawa\u0142 fakt, \u017ce nie istnia\u0142 graficzny wz\u00f3r wygl\u0105du korony, a HA zasadniczo wymaga\u0142a, by wygl\u0105da\u0142a ona dok\u0142adnie tak samo jak w herbie L\u00fcttringshausen. Z tego powodu we wrze\u015bniu 1896 r. MSW razem z HA przygotowa\u0142y wzorcowy rysunek korony murowej dla miast, sporz\u0105dzony wed\u0142ug cesarskich \u201ezalece\u0144\u201d z 1893 r. (ryc. 11), kt\u00f3ry mia\u0142 zosta\u0107 wydrukowany w 200 egzemplarzach, a nast\u0119pnie przechowywany w registraturze bie\u017c\u0105cej i przesy\u0142any miastom zabiegaj\u0105cym o zatwierdzenie swojego herbu42<\/sup>. Przygotowany graficzny wzorzec korony zawiera\u0142 te\u017c rysunek tarczy, w kt\u00f3rej powinno zosta\u0107 umieszczone god\u0142o. Nadano jej kszta\u0142t tzw. tarczy francuskiej nowo\u017cytnej. Od tego momentu HA, zalecaj\u0105c przyj\u0119cie korony w ustalonym kszta\u0142cie, jednocze\u015bnie narzuca\u0142a jedn\u0105 form\u0119 tarczy.<\/p>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n
\n
<\/div>\n\n\n\n
\n
\n
\"\"<\/a><\/figure>\n<\/figure>\n<\/div>\n\n\n\n
<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n

Ryc. 11. Rysunek projektu herbu dla Salzkotten, autorstwa HA z 1908 r., z koron\u0105 murow\u0105 i tarcz\u0105 herbow\u0105 wed\u0142ug zarz\u0105dzenia z 1893 r. (GStA PK, I. HA, Rep. 77, Tit. 479, Nr. 92, Bd. 11, k. 80v.)<\/p>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n

    Na prze\u0142omie lat 80. i 90. XIX w. w HA pojawi\u0142y si\u0119 idee rozr\u00f3\u017cniania wielko\u015bci miasta przez liczb\u0119 wie\u017c w koronie. Sta\u0142o si\u0119 to, gdy w 1888 r. miasto Oberhausen w rejencji D\u00fcsseldorf przes\u0142a\u0142o do oceny m.in. dwa projekty herbu r\u00f3\u017cni\u0105ce si\u0119 wy\u0142\u0105cznie liczb\u0105 wie\u017c w koronie murowej nad tarcz\u0105 herbow\u0105. W odpowiedzi HA poinformowa\u0142a, \u017ce mniejszym miastom przys\u0142uguje korona trzywie\u017cowa, a wi\u0119kszym \u2014 pi\u0119ciowie\u017cowa43<\/sup>, chocia\u017c nigdy ani wcze\u015bniej, ani p\u00f3\u017aniej urz\u0105d ten nie forsowa\u0142 takiej koncepcji. By\u0107 mo\u017ce wp\u0142yw na t\u0119 ide\u0119 HA mia\u0142a dyskusja nad herbem Berlina, kt\u00f3ra toczy\u0142a si\u0119 w 1883 r. i w wyniku kt\u00f3rej powsta\u0142 \u201epoprawiony\u201d herb tego miasta, zawieraj\u0105cy w sobie r\u00f3wnie\u017c pi\u0119ciowie\u017cow\u0105 koron\u0119 murow\u010544<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

    W tym miejscu warto wspomnie\u0107 o wychodz\u0105cych w tym samym czasie z kr\u0119g\u00f3w heraldyk\u00f3w-naukowc\u00f3w propozycjach wykorzystania korony murowej w herbach miejskich do r\u00f3\u017cnicowania znaczenia miast. Wydaje si\u0119 bowiem, \u017ce ich w\u0142\u0105czenie si\u0119 do dyskusji nad tym zagadnieniem heraldycznym wynika\u0142o nie tyle z przekonania o nieodzowno\u015bci korony murowej w heraldyce miejskiej, ile z aktualno\u015bci tego tematu w bie\u017c\u0105cych pracach nad projektami herb\u00f3w. Z w\u0142asn\u0105 propozycj\u0105 wyst\u0105pi\u0142 w 1890 r. Maximilian Gritzner, kt\u00f3ry w podr\u0119czniku heraldyki zaproponowa\u0142 sze\u015b\u0107 r\u00f3\u017cnych typ\u00f3w korony murowej, r\u00f3\u017cni\u0105cych si\u0119 liczb\u0105 wie\u017c oraz dekoracyjno\u015bci\u0105. Oddzielny znak mia\u0142y zatem mie\u0107 stolice land\u00f3w i miasta rezydencjonalne, stolice poszczeg\u00f3lnych prowincji, miasta powy\u017cej 100 tys. mieszka\u0144c\u00f3w, miasta powy\u017cej 50 tys. i miasta poni\u017cej 50 tys. mieszka\u0144c\u00f3w, a tak\u017ce wszystkie pozosta\u0142e miejscowo\u015bci (ryc. 12)45<\/sup>. Du\u017co prostszy system proponowa\u0142 w 1899 r. Hugo G. Str\u00f6hl, wed\u0142ug kt\u00f3rego \u201eResidenz- und Hauptst\u00e4dte f\u00fchren gew\u00f6hnlich eine f\u00fcnft\u00fcrmige, gr\u00f6ssere St\u00e4dte eine viert\u00fcrmige, kleinere St\u00e4dte eine dreit\u00fcrmige Mauerkrone\u201d46<\/sup>. Podkre\u015bla\u0142 jednak, \u017ce oficjalnie \u017caden system w Niemczech nie funkcjonuje47<\/sup>. Oficjalnego zastosowania nigdy nie znalaz\u0142 r\u00f3wnie\u017c projekt Gritznera, ale opisany w popularnym podr\u0119czniku heraldyki niew\u0105tpliwie m\u00f3g\u0142 przyczyni\u0107 si\u0119 do upowszechnienia przekonania nie tylko o tym, \u017ce nad tarcz\u0105 herbu miejskiego musi znajdowa\u0107 si\u0119 korona murowa, lecz tak\u017ce, \u017ce winna wskazywa\u0107 na wielko\u015b\u0107 i znaczenie konkretnej gminy.<\/p>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n
\n
<\/div>\n\n\n\n
\n
\n
\"\"<\/a><\/figure>\n<\/figure>\n\n\n\n
<\/div>\n\n\n\n

Ryc. 12. Projekt koron murowych dla miast niemieckich (M. Gritzner Handbuch der heraldischen Terminologie nebst den Haupt-Grunds\u00e4tzen der Wappenkunst<\/em>, N\u00fcrnberg 1890, Tafel 35)<\/p>\n<\/div>\n\n\n\n

<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n

    Niezale\u017cnie od dyskusji tocz\u0105cych si\u0119 nad potrzeb\u0105 i form\u0105 korony murowej w heraldyce miejskiej, w urz\u0119dowej heraldyce HA nadal obowi\u0105zywa\u0142 jej model ustalony w 1893 r. Wzorzec ten narzucany by\u0142 miastom do 1914 r.48<\/sup>, kiedy to dokonano jego korekty pod wp\u0142ywem dzia\u0142a\u0144 Ottona Huppa. W pa\u017adzierniku 1913 r. HA zakwestionowa\u0142a projekt herbu dla miasta Buer w rejencji M\u00fcnster, w projektowaniu kt\u00f3rego uczestniczy\u0142 prof. Adolf Hildebrand, autor wznawianego do dzi\u015b podr\u0119cznika do heraldyki pt. Wappenfiebel. Handbuch der Heraldik i redaktor czasopisma \u201eDer Deutsche Herold\u201d. Oburzone w\u0142adze miasta wyst\u0105pi\u0142y o opini\u0119 do innego znanego niemieckiego heraldyka owych czas\u00f3w \u2014 Ottona Huppa, kt\u00f3ry jednoznacznie odm\u00f3wi\u0142 rysunkowi nad tarcz\u0105 warto\u015bci korony, uznaj\u0105c \u017ce jest to po prostu po\u0142o\u017cona na kraw\u0119dzi tarczy budowla w kolorze piaskowca49<\/sup>. Hupp, poruszony powtarzaj\u0105cymi si\u0119 problemami z koron\u0105 murow\u0105 w wersji Heroldsamtu, wystosowa\u0142 w grudniu 1913 r. do Gabinetu Cywilnego cesarza wy\u017cej wspomniany ju\u017c list, kt\u00f3ry w maju 1914 r. poskutkowa\u0142 zmianami w wygl\u0105dzie dotychczasowej korony murowej. Do istniej\u0105cego dotychczas wzorca HA wprowadzi\u0142a, podobno na podstawie osobistych poprawek cesarza Wilhelma II (ryc. 13), korekty \u2014 z korony murowej usuni\u0119to \u015bwiat\u0142ocienie oraz niekt\u00f3re blanki, obni\u017cono wie\u017ce i zmniejszono otwory strzelnicze, zlikwidowano zamkni\u0119te wrota i mury wychodz\u0105ce poza szeroko\u015b\u0107 bocznych wie\u017c. Zmieniono te\u017c kszta\u0142t tarczy herbowej, nadaj\u0105c jej form\u0119 tarczy francuskiej \u015bredniowiecznej (ryc. 14)50<\/sup>. Ten nowy wzorzec mia\u0142 by\u0107 stosowany we wszystkich herbach miejskich, kt\u00f3re powstawa\u0142y w okresie p\u00f3\u017aniejszym. Dzia\u0142ania wojenne, zmiana ustrojowa w Niemczech po pierwszej wojnie \u015bwiatowej i likwidacja HA w marcu 1920 r. ograniczy\u0142y liczb\u0119 herb\u00f3w z tak\u0105 koron\u0105 murow\u0105, cho\u0107 otrzyma\u0142 j\u0105 tak\u017ce pierwszy herb dla pruskiej gminy wiejskiej \u2014 Tannenberga (obecnie St\u0119bark) w Prusach Wschodnich51<\/sup>. Rozporz\u0105dzenie z 30 stycznia 1932 r. zatwierdzi\u0142o stosowane ju\u017c w latach 20. XX w. procedury opiniodawcze oraz prosty rysunek herb\u00f3w samorz\u0105dowych, pozbawiony wszelkich element\u00f3w dodatkowych, w tym tak\u017ce korony murowej52<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n
\n
<\/div>\n\n\n\n
\n
\n
\"\"<\/a><\/figure>\n<\/figure>\n\n\n\n

Ryc. 13. Poprawki wykonane r\u0119k\u0105 cesarza Wilhelma II (GStA PK, I. HA, Rep. 77, Tit. 476, Nr. 92, Bd. 16, k. 49)<\/p>\n<\/div>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n
\n
\n
\"\"<\/a><\/figure>\n<\/figure>\n\n\n\n

Ryc. 14. Wzorzec korony murowej z 1914 r. (GStA PK, I. HA, Rep. 77, Tit. 476, Nr. 92, Bd. 16, k. 52)<\/p>\n<\/div>\n\n\n\n

<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n

    W zgodnej opinii literatury dzia\u0142alno\u015b\u0107 HA w zakresie heraldyki samorz\u0105dowej oceniana jest negatywnie, a jednym z podstawowych tego powod\u00f3w jest kwestia korony murowej, obligatoryjnie dodawanej do herb\u00f3w miejskich53<\/sup>. Wygl\u0105d korony, a nawet samo jej wykorzystywanie, krytykowane by\u0142o ju\u017c w XIX w., zw\u0142aszcza przez heraldyk\u00f3w, kt\u00f3rzy brali udzia\u0142 w projektowaniu herb\u00f3w. Ju\u017c w 1889 r. Ludwig A. Clericius, tw\u00f3rca m. in. herbu dla Chorzowa, pisa\u0142, \u017ce herby miejskie powinny sk\u0142ada\u0107 si\u0119 wy\u0142\u0105cznie z tarczy z god\u0142em, a \u201eh\u00e4\u00dfliche Mauerkrone\u201d nale\u017cy usun\u0105\u0107. W jego opinii jedynie wsp\u00f3lna decyzja gremi\u00f3w decyzyjnych mog\u0142aby legitymizowa\u0107 u\u017cywanie w heraldyce miejskiej \u201ediese Bankerte\u201d54<\/sup>. A takiej decyzji nie by\u0142o. Dwaj najwa\u017cniejsi heraldycy tego okresu \u2014 O. Hupp i A. Hildebrandt \u2014 r\u00f3wnie\u017c sprzeciwiali si\u0119 koronie murowej w wersji proponowanej przez HA, cho\u0107 z zupe\u0142nie r\u00f3\u017cnych przyczyn. Huppowi chodzi\u0142o przede wszystkim o wygl\u0105d tej\u017ce korony, a Hildebrandtowi o jej obligatoryjny charakter55<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

    Bardzo cz\u0119sto koronie murowej w kszta\u0142cie narzucanym przez HA niech\u0119tne by\u0142y tak\u017ce same miasta, mimo i\u017c w wi\u0119kszo\u015bci przypadk\u00f3w jako dodatek do herbu nie budzi\u0142a ona zastrze\u017ce\u0144. W\u0142adze miast przeciwne by\u0142y bowiem przede wszystkim jej rysunkowi, kt\u00f3ry powodowa\u0142, \u017ce tarcz\u0119 herbow\u0105 z koron\u0105 osadzon\u0105 na ca\u0142ej jej g\u00f3rnej kraw\u0119dzi trudno by\u0142o umie\u015bci\u0107 na piecz\u0119ci. Okr\u0105g\u0142e pole napiecz\u0119tne wymaga\u0142o, by g\u00f3rny element nad tarcz\u0105 by\u0142 w\u0119\u017cszy ni\u017c sama tarcza. Dlatego te\u017c wiele \u201estarych\u201d miast, chc\u0105c wprowadzi\u0107 do swych herb\u00f3w niezb\u0119dne zmiany, rezygnowa\u0142o z urz\u0119dowej procedury zatwierdzaj\u0105cej now\u0105 poprawion\u0105 wersj\u0119 herbu. W ten spos\u00f3b post\u0105pi\u0142o najwa\u017cniejsze miasto Kr\u00f3lestwa Pruskiego (a w\u0142a\u015bciwie ju\u017c Cesarstwa Niemieckiego) \u2014 Berlin, kt\u00f3ry bez zasi\u0119gania opinii HA dokona\u0142 zmiany w swoim herbie w 1875 r.56<\/sup> Taki wybieg uzasadnia\u0142 zreszt\u0105 A. Hildebrandt prawem w\u0142a\u015bciciela herbu do jego korygowania i sam skrz\u0119tnie to wykorzystywa\u014257<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

    Uparte d\u0105\u017cenie do obligatoryjnego wprowadzenia do heraldyki miejskiej jednego wzoru korony murowej prowadzi\u0142o jednak tylko do ikonograficznego chaosu. Wynika\u0142o to w g\u0142\u00f3wnej mierze z braku urz\u0119dowych informacji na temat oczekiwa\u0144 HA w kwestiach heraldyki miejskiej, ale te\u017c z mo\u017cliwo\u015bci wprowadzania zmian do istniej\u0105cych ju\u017c herb\u00f3w miejskich bez udzia\u0142u HA. Niezale\u017cnie zreszt\u0105 od stanowiska HA, popularno\u015b\u0107 korony murowej (oraz innych element\u00f3w dodatkowych herbu, jak he\u0142m, labry czy klejnot) w\u015br\u00f3d dziewi\u0119tnasto- i dwudziestowiecznych miast Kr\u00f3lestwa Pruskiego, wzmacniana przez kolorowe heraldyczne albumy kolekcjonerskie, powodowa\u0142a, \u017ce i bez udzia\u0142u pruskiej Heroldii wykorzystywana by\u0142aby ona zar\u00f3wno w nowych herbach miejskich, jak i we wszelkich wyobra\u017ceniach herb\u00f3w dawnych. Nakaz, jak i zakaz, stosowania element\u00f3w dodatkowych w heraldyce miejskiej m\u00f3g\u0142by by\u0107 egzekwowany jedynie przez oficjalne przepisy prawne i rejestracj\u0119 wszystkich herb\u00f3w miejskich w urz\u0119dowej roli herbowej. Cho\u0107 pewnie i tak znaleziono by mo\u017cliwo\u015bci ich omijania.<\/p>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n
\n\n\n\n

Przypisy<\/strong><\/p>\n\n\n\n

1<\/sup> B. Mo\u017cejko, B. \u015aliwi\u0144ski, Herby miast, gmin i powiat\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego<\/em>, t. 1, Gda\u0144sk 2000; B. Mo\u017cejko, Heraldyka powiatowa Pomorza Nadwi\u015bla\u0144skiego w latach 1930\u20131943 <\/em>[w:] Wsp\u00f3\u0142czesna heraldyka samorz\u0105dowa i jej problemy<\/em>, red. W. Drelicharz, Z. Piech, Krak\u00f3w 2000, s. 133\u2013143; W. Strzy\u017cewski, Herb dawnego powiatu zielonog\u00f3rskiego<\/em>, \u201eStudia Zielonog\u00f3rskie\u201d 1997, t. 3, s. 75\u201378; idem, Herby dawnych powiat\u00f3w na wsp\u00f3\u0142czesnych ziemiach Polski Zachodniej <\/em>[w:] Heraldyka samorz\u0105dowa II Rzeczypospolitej (1918\u20131939)<\/em>, red. S.K. Kuczy\u0144ski, W\u0142oc\u0142awek 2002, s. 139\u2013146; idem, Tre\u015bci symboliczne herb\u00f3w miejskich na \u015al\u0105sku, Ziemi Lubuskiej i Pomorzu Zachodnim do ko\u0144ca XVIII w.<\/em>, Zielona G\u00f3ra 1999; idem, Odzwierciedlenie zmian polityczno-prawnych w symbolice herb\u00f3w miast<\/em> pogranicza \u015bl\u0105sko-brandenbursko-wielkopolskiego w XVIII i XIX wieku <\/em>[w:] Herby miast polskich w okresie zabor\u00f3w (1772\u20131918)<\/em>, red. S.K. Kuczy\u0144ski, W\u0142oc\u0142awek 1999, s. 67\u201376; A. Gut, Recepcja niemieckiej heraldyki samorz\u0105dowej we wsp\u00f3\u0142czesnych herbach powiat\u00f3w zachodniopomorskich<\/em>, \u201ePrzegl\u0105d Zachodniopomorski\u201d, t. 28, 2013, z. 4, s. 5\u201321; eadem, Herby powiat\u00f3w i gmin w prowincji Pomorze w okresie mi\u0119dzywojennym<\/em>, Szczecin 2005; eadem, Prawne podstawy pruskiej heraldyki samorz\u0105dowej w latach 1918\u20131939<\/em>, \u201eCzasopismo Prawno-Historyczne\u201d, t. 55, 2003, z. 2, s. 273\u2013284.
2<\/sup> E. Kittel, Wappenverleihung in Brandenburg-Preu\u00dfen bis zur Gr\u00fcndung des Heroldsamtes 1855 <\/em>[w:] Brandenburgische Siegel und Wappen. Festschrift des Vereins f\u00fcr Geschichte der Mark Brandenburg zur Feier des hundertj\u00e4hrigen Bestehens 1837\u20131937<\/em>, hrsg. v. E. Kittel, Berlin 1937, s. 190\u2013235; W. Bl\u00f6\u00df, Wappenverleihung f\u00fcr St\u00e4dte und Landgemeinden in neuerer Zeit<\/em>, \u201eArchivmitteilungen\u201d, Jg. 11, 1961, H. 3, s. 85\u201391; J.K. v. Schroeder, Kommunales Wappenwesen in Preussen 1855\u20131925 <\/em>[w:] Festschrift zum hundertj\u00e4hrigen Bestehen des Herold zu Berlin<\/em>, hrsg. v. K. Winckelsesser, Berlin 1969, s. 167\u2013179; R. Nagel, Einf\u00fchrung <\/em>[w:] Rechtsgrundlagen der Heraldik. Gesetze und Verordnungen des 19. und 20. Jahrhunderts<\/em>, hrsg. v. R. Nagel, K\u00f6ln 1988, s. 9\u201318.
3<\/sup> Cz\u0119sto z oficjalnymi herbami miejskimi wyposa\u017conymi w koron\u0119 murow\u0105 mamy do czynienia na Ziemi Lubuskiej, np.: My\u015blib\u00f3rz, D\u0119bno Lubuskie, Barlinek, Kostrzyn nad Odr\u0105.
4<\/sup> G. Seyler, Geschichte der Heraldik<\/em>, s. 478; M. Gritzner, Handbuch der heraldischen Terminologie nebst den Haupt-Grunds\u00e4tzen der Wappenkunst<\/em>, N\u00fcrnberg 1890, s. 184; H.G. Str\u00f6hl, Heraldischer Atlas<\/em>, Stuttgart 1899, Text zu Tafel 52, Fig. 10; G. Oswald, Lexikon der Heraldik<\/em>, Mannheim\u2013Wien\u2013Z\u00fcrich 1985, s. 267.
5<\/sup> O koronie murowej nie wspomina Oskar v. Mitis, Zur Geschichte der Rangkronen<\/em>, \u201eJahrbuch der k.k. heraldischen Gesellschaft Adler\u201d, NF Bd. 17, 1907, s. 158\u2013169 czy Felix Hauptmann, Wappenkunde<\/em>, M\u00fcnchen\u2013Berlin 1914 (= Handbuch der Mittelalterlichen und Neueren Geschichte<\/em>, hrsg. v. G. v. Below, F. Meinecke, Abt. 4, Hilfswissenschaften und Altert\u00fcmer<\/em>), s. 48\u201352 (rozdzia\u0142 o koronach rangowych i innych oznakach godno\u015bci, ale bez korony murowej). Korona murowa nie pojawia\u0142a si\u0119 tak\u017ce w najbardziej popularnych herbarzach miejskich tego okresu, kt\u00f3re wykorzystywane s\u0105 w badaniach nad dziejami herb\u00f3w miejskich na wsp\u00f3\u0142czesnych ziemiach polskich nale\u017c\u0105cych w XIX w. do Kr\u00f3lestwa Pruskiego; zob.: Die Wappen und Siegel der deutsche St\u00e4dte, Flecken und D\u00f6rfer<\/em>, H. 1\u20132, bearb. v. O. Hupp, Frankfurt am Main 1894\u20131898; Wappenbuch der St\u00e4dte des Grossherzogthums Posen<\/em>, hrsg. v. F.A. Vossberg, Berlin 1866; Wappenbuch der Schlesischen St\u00e4dte und St\u00e4dtel<\/em>, hrsg. v. H. Saurma, Berlin 1870; J. Siebmacher\u2019s grosses und allgemeines Wappenbuch<\/em>, Bd. 1, Abt. 4, Bd. 1\u20132, N\u00fcrnberg 1885.
6<\/sup> J.K. v. Schroeder, Kommunales Wappenwesen<\/em>, s. 167; A. Gut, Prawne podstawy<\/em>, s. 274.
7<\/sup> Geheimes Staatsarchiv Preussischer Kulturbesitz Berlin\u2013Dahlem (cyt. dalej: GStA PK), I. HA, Rep. 77, Tit. 479, Nr. 92, Bd. 1\u201325.
8<\/sup> G. Seyler, op. cit., s. 473\u2013478; O. Mitis, op. cit., s. 158\u2013169; G. Oswald, op. cit., s. 319\u2013322.
9<\/sup> W. Bl\u00f6\u00df, op. cit., s. 86.
10<\/sup> E. Kittel, op. cit., s. 202\u2013203; W. Strzy\u017cewski, op. cit., s. 31\u201343.
11<\/sup>\u00a0G. Seyler, op. cit., s. 478. Powtarza to Str\u00f6hl (op. cit.), a w podr\u0119cznikach polskich Alfred Znamierowski, Wielka ksi\u0119ga heraldyki<\/em>, Warszawa 2008, s. 248.
12<\/sup> Wyobra\u017cony zosta\u0142 ona w 1602 r. na weducie miasta zamieszczonej w dziele Bartholomeusa Paprockiego, Diadochos, id est successio, ginak posloupnost kn\u00ed\u017eat a kr\u00e1l\u016f \u010desk\u00fdch, biskup\u016f a arcibiskup\u016f pra\u017esk\u00fdch a v\u0161ech t\u0159ech stav\u016f slavn\u00e9ho kr\u00e1lovstv\u00ed \u010desk\u00e9ho, to jest pansk\u00e9ho, ryt\u00ed\u0159sk\u00e9ho a m\u011bstsk\u00e9ho<\/em>, Praha 1602 (ksi\u0119ga: O po\u010d\u00e1tku a d\u00e1wnosti m\u011bst w Kr\u00e1lowstwii Czesk\u00e9m<\/em>, s. 199).
13<\/sup> G. Sello, Das Stadtwappen vom Emden<\/em>, \u201eJahrbuch der Gesellschaft f\u00fcr bildende Kunst und vaterl\u00e4ndische Altert\u00fcmer zu Emden\u201d, Bd. 14, 1902, H. 1\u20132, s. 254. Sello nazywa wyobra\u017cenie napiecz\u0119tne z 1532 r. \u201eabrewiatur\u0105\u201d herbu miasta z 1476 r.
14<\/sup> Np. E. Christof, Das Gl\u00fcck der Stadt. Die Tyche von Antiochia und andere Stadttychen<\/em>, Frankfurt a. M. 2001; M. Meyer, Die Personifikation der Stadt Antiocheia. Ein neues Bild f\u00fcr eine neue Gottheit<\/em>, Berlin 2006.
15<\/sup> Ch.A. Imhoff, Sammlung eines N\u00fcrnbergischen M\u00fcnz\u2013Cabinets<\/em>, Bd. 1, Abt. 2, N\u00fcrnberg 1782, s. 136\u2013137; E. Mummenhoff, Die Mauerkrone \u00fcber dem N\u00fcrnberger Wappen, <\/em>\u201eMitteilungen des Vereins f\u00fcr Geschichte der Stadt N\u00fcrnberg\u201d, Bd. 22, 1918, s. 292\u2013293; R. Schaffer, Die Siegel und Wappen der Reichsstadt N\u00fcrnberg<\/em>, \u201eZeitschrift f\u00fcr bayerische Landesgeschichte\u201d, Bd. 10, 1937, s. 189\u2013191.
16<\/sup> P.J. Spener, Insignium Theoria seu Operis Heraldici, Pars Generalis<\/em>, Francofurti ad Moenum 1690, s. 310\u2013311.
17<\/sup> Ch.A. Imhoff, op. cit., s. 127.
18<\/sup> W. Kl\u00f6tzer, Von antiker Abkunft. Die Francofurtia \u2014 Stadtsymbol zwischen Allegorie und Werbung <\/em>[w:] Begegnungen. Frankfurt und die Antike<\/em>, hrsg. v. M. Herfort-Koch, U. Mandel, U. Sch\u00e4dler, M\u00f6hnesee 1994, s. 493\u2013500; H. Riemann, Geschichte der Stadt Colberg<\/em>, Colberg 1873, s. 516.
19<\/sup> E. Mummenhoff, op. cit., s. 293; P. Joseph, E. Fellner, Die M\u00fcnzen von Frankfurt am Main<\/em>, Bd. 1, Frankfurt 1896, s. 374 (nr 891, 892), s. 377 (nr 907); A. v. Forster, Die Erzeugnisse der Stempelschneiderkunst in Augsburg <\/em>[…], Leipzig 1910; E. Nau, Die M\u00fcnzen und Medaillen der oberschw\u00e4bischen St\u00e4dte<\/em>, Freiburg i. Br. 1964, s. 63\u201392.
20<\/sup> F. Michel, Les bonnes villes<\/em>, \u201eComptes rendus des s\u00e9ances de l\u2019Acad\u00e9mie des Inscriptions et Belles-Lettres\u201d, 119e ann\u00e9e, N. 4, 1975, s. 558\u2013559.
21<\/sup> G. Oswald, op. cit., s. 278\u2013281; H. Simon, Armorial g\u00e9n\u00e9ral de l\u2019Empire Fran\u00e7ais <\/em>[…], t. 1, Paris 1812, s. 3\u20138.
22<\/sup> Wappenfiebel. Handbuch der Heraldik<\/em>, 17. verbesserte und erweiterte Auflage, Neustadt an der Aisch 1981, s. 91; Oswald, op. cit., s. 278, 281.
23<\/sup> R. Nagel, op. cit., s. 15\u201317; W. Bl\u00f6\u00df, op. cit., s. 86.
24<\/sup> W. Vogel, Berlin und seine Wappen. <\/em>Berlin\u2013Frankfurt\/Main 1987, s. 31\u201333.
25<\/sup> Zob. E. Mummenhoff, op. cit., s. 293\u2013294; K. Tyroff, Wappenbuch der St\u00e4dte im K\u00f6nigreich Bayern<\/em>, Bd. 1, H. 1\u20132, N\u00fcrnberg 1835.
26<\/sup> O genezie i okoliczno\u015bciach powstania HA zob. H. v. Kalm, Das Preu\u00dfische Heroldsamt (1855\u20131920). Adelsbeh\u00f6rde und Adelsrecht in der preu\u00dfischen Verfassungsentwicklung<\/em>, Berlin 1994, s. 18\u201349.
27<\/sup> W. Bl\u00f6\u00df, op. cit., s. 86\u201387; J.K. v. Schroeder, op. cit., s. 168\u2013169.
28<\/sup> GStA PK, I. HA, Rep. 77, Tit. 479, Nr. 92, Bd. 1, k. 50\u201376.
29<\/sup> Ibidem, k. 53v.
30<\/sup> Ibidem, k. 73.
31<\/sup> Ibidem, k. 77\u201386, 87\u2013108.
32<\/sup> Ibidem, k. 98\u2013100.
33<\/sup> Ibidem, k. 80.
34<\/sup> Ibidem, k. 83, k. 85 (kr\u00f3lewskie zatwierdzenie herbu Oeynhausen z 16 czerwca 1863), k. 103, k. 106 (zatwierdzenie herbu Eupen z 23 grudnia 1864). W 1869 r. procedowany by\u0142 tak\u017ce herb dla Chorzowa (K\u00f6nigsh\u00fctte<\/em>), kt\u00f3ry w 1868 r. otrzyma\u0142 prawa miejskie (ibidem, k. 121\u2013139). R\u00f3wnie\u017c w tym przypadku HA nakaza\u0142 wprowadzenie korony murowej. Z akt wynika jednak, \u017ce nakazywa\u0142 r\u00f3wnocze\u015bnie pozbycie si\u0119 wszystkich innych element\u00f3w dodatkowych (trzymacze, podest, dewiza). W literaturze natomiast przedstawia si\u0119 rysunek nadanego w 1869 r. herbu razem z elementami dodatkowymi (Kleines Stadtbuch von K\u00f6nigsh\u00fctte Oberschlesien<\/em>, hrsg. v. R. Schmidt, K\u00f6nigsh\u00fctte OS. 1941, s. 66 i rysunek na wklejce po s. 66). W aktach nie zachowa\u0142a si\u0119 r\u00f3wnie\u017c kopia kr\u00f3lewskiego zatwierdzenia herbu, kt\u00f3re wydane zosta\u0142o 18 pa\u017adziernika 1869 r.
35<\/sup> Th. Nipperdey, Deutsche Geschichte 1866\u20131918<\/em>. Bd. 2, Machtstaat vor der Demokratie<\/em>, M\u00fcnchen 1998, s. 141\u2013 146; H. U. Wehler, Deutsche Gesellschaftsgeschichte<\/em>. Bd. 3, 1849\u20131914<\/em>, M\u00fcnchen 2008, s. 530\u2013531.
36<\/sup> Wystarczy tylko wskaza\u0107, \u017ce w archiwum pruskiego MSW sprawy herb\u00f3w miejskich z lat 1817\u20131888 zmie\u015bci\u0142y si\u0119 w dw\u00f3ch poszytach. Kolejny, trzeci poszyt, obejmuje natomiast ju\u017c zaledwie sze\u015b\u0107 lat (1888\u20131894), poszyt czwarty \u2014 z lat 1894\u20131897, poszyt pi\u0105ty \u2014 1897\u20131899.
37<\/sup> Od 1873 pod nazw\u0105 \u201eDer Deutsche Herold\u201d.
38<\/sup> GStA PK, I. HA, Rep. 77, Tit. 479, Nr. 92, Bd. 16, k. 45\u201346v., k. 31.
39<\/sup> Ibidem, Bd. 3, k. 154. Podobnie w roku 1896 r. w opinii dla Nowego Dworu Gda\u0144skiego (niem. Tiegenhof), zob. ibidem, Bd. 4, k. 87 (por.: B. Mo\u017cejko, B. \u015aliwi\u0144ski, Herby miast, gmin i powiat\u00f3w<\/em>, t. 1, s. 86\u201387).
40<\/sup> GStA PK, I. HA, Rep. 77, Tit. 479, Nr. 92, Bd. 3, k. 192.
41<\/sup> Ibidem, Bd. 4, k. 52, 78 v., 86 v.
42<\/sup> Ibidem, Bd. 4, k. 164\u2013168.
43<\/sup> Ibidem, Bd. 3, s. 1\u20132, 7\u201313. Podobne uwagi w opiniach dla Linden (ibidem, k. 38) czy Golubia (ibidem, Bd. 4, k. 24v).
44<\/sup> R.B., Zum Wappen der Stadt Berlin<\/em>, \u201eDer Deutsche Herold\u201d, Bd. 14, 1883, s. 151; W. Vogel, Berlin und seine Wappen<\/em>, Berlin\u2013Frankfurt\/Main 1987, s. 31\u201334; B.D.W. Unger, Der Berliner B\u00e4r. Ein Streifzug durch Geschichte und Gegenwart, <\/em>M\u00fcnster 2000, s. 24\u201330.
45<\/sup> M. Gritzner, Handbuch der heraldischen Terminologie nebst den Haupt-Grunds\u00e4tzen der Wappenkunst<\/em>, N\u00fcrnberg 1890, s. 184 oraz Tafel 35.
,sup>46<\/sup> H.G. Str\u00f6hl, Heraldischer Atlas<\/em>, Stuttgart 1899, Tafel 16, Fig. 54.
47<\/sup> Nie wiem, sk\u0105d zaczerpn\u0105\u0142 swoje informacje o koronach murowych w Niemczech Pawe\u0142 Dudzi\u0144ski, Alfabet heraldyczny<\/em>, Warszawa 1997, s. 23, ryc. 21 b) 1, 2.
48<\/sup> Dla przyk\u0142adu miasta w obecnych granicach RP: GStA PK, Rep. 77, Tit. 479, Nr. 92, Bd. 5, k. 179 (Grudzi\u0105dz, 1899); Bd. 9, k. 69 (Sopot, 1904; zob. B. Mo\u017cejko, B. \u015aliwi\u0144ski, t. 1, s. 116\u2013124); k. 192 (Szamocin, 1906); Bd. 11, k. 6\u201312v. (Strzelce Kraje\u0144skie, 1907; zob. A. Gut, Rozw\u00f3j i symbolika herbu Strzelec Kraje\u0144skich <\/em>[w:] Strzelce Kraje\u0144skie. Studia i szkice historyczne<\/em>, red. D. K\u0105kol, R. Skrycki, Strzelce Kraje\u0144skie 2016, s. 40\u201341); Bd. 14, k. 8 (My\u015blib\u00f3rz, 1910); Bd. 15, k. 71 \u2013 72v. (\u015arem, 1912).
49<\/sup> GStA PK, I. HA. Rep. 77, Tit. 479, Nr. 92, Bd. 15, k. 157v., 229\u2013230v.
50<\/sup> Ibidem, Tit. 476, Nr. 92, Bd. 16, k. 11\u201316, 28\u201355.
51<\/sup> Ibidem, k. 111.
52<\/sup> A. Gut, Podstawy prawne<\/em>, s. 276.
53<\/sup> W. Bl\u00f6\u00df, Wappenverleihung<\/em>, s. 87\u201388; J.K. v. Schroeder, s. 170\u2013171; R. Nagel, Einf\u00fchrung<\/em>, s. 17; H. v. Kalm, Das Preu\u00dfische Heroldsamt (1855\u20131920). Adelsbeh\u00f6rde und Adelsrecht in der preu\u00dfischen Verfassungsentwicklung<\/em>, Berlin 1994, s. 129\u2013131.
54<\/sup> L.A. Clericius, Ueber St\u00e4dtewappen-Vermehrungen<\/em>, \u201eDer Deutsche Herold\u201d, Bd. 20, 1889, s. 114.
55<\/sup> A. Hildebrandt lubowa\u0142 si\u0119 bowiem w herbach miejskich budowanych na kszta\u0142t herbu szlacheckiego, zgodnie z niemieck\u0105 tradycj\u0105 okresu wczesno nowo\u017cytnego. Jego projekty zawiera\u0142y zazwyczaj he\u0142m, klejnot i labry, a nawet dwie tarcze herbowe. Nie chodzi\u0142o mu zatem o usuni\u0119cie z heraldyki miejskiej element\u00f3w dodatkowych herbu,  mo\u017cliwo\u015b\u0107 realizacji w\u0142asnej koncepcji.
56<\/sup> W. Vogel, op. cit., s. 32\u201334; GStA PK, I. HA, Rep. 77, Tit. 479, Nr. 92, Bd. 8, k. 165\u2013168v.
57<\/sup> GStA PK, I. HA, Rep. 77, Tit. 479, Nr. 92, Bd. 8, k. 172\u2013174v. Np. w 1913 r. Stargard zacz\u0105\u0142 pos\u0142ugiwa\u0107 si\u0119 niezwykle dekoracyjnym herbem zaprojektowanym przez Hildebrandta, po czym nie ma \u017cadnego \u015bladu w aktach pozosta\u0142ych w pruskim MSW. Podobnie w 1907 r. Strzelce Kraje\u0144skie zrezygnowa\u0142y z urz\u0119dowej procedury po tym, gdy HA nakaza\u0142 miastu do skorygowanego herbu doda\u0107 koron\u0119 murow\u0105. Strzelce mimo tego zacz\u0119\u0142y jednak u\u017cywa\u0107 poprawionej wersji swego herbu \u2014 oczywi\u015bcie bez korony murowej (zob. A. Gut, Rozw\u00f3j i symbolika herbu<\/em>, s. 40\u201341).<\/p>\n\n\n\n

\n\n\n\n

Bibliografia za\u0142\u0105cznikowa<\/strong><\/p>\n\n\n

\u0179r\u00f3d\u0142a niepublikowane<\/strong><\/p>\n

Geheimes Staatsarchiv Preussischer Kulturbesitz Berlin-Dahlem, I. HA, Rep. 77, Tit. 479, Nr. 92, Bd. 1\u201325.<\/p>\n

\u0179r\u00f3d\u0142a drukowane<\/strong><\/p>\n

    \n
  1. Clericius L. A., Ueber St\u00e4dtewappen-Vermehrungen<\/em>, \u201eDer Deutsche Herold\u201d, Bd. 20, 1889, s. 114. Paprocki B., Diadochos, id est successio, ginak posloupnost kn\u00ed\u017eat a kr\u00e1l\u016f \u010desk\u00fdch, biskup\u016f a arcibiskup\u016f pra<\/em>\u017esk\u00fdch a v\u0161ech t\u0159ech stav\u016f slavn\u00e9ho kr\u00e1lovstv\u00ed \u010desk\u00e9ho, to jest pansk\u00e9ho, ryt\u00ed\u0159sk\u00e9ho a m\u011bstsk\u00e9ho<\/em>, Praha 1602.<\/li>\n
  2. R.B., Zum Wappen der Stadt Berlin<\/em>, \u201eDer Deutsche Herold\u201d, Bd. 14, 1883. Simon H., Armorial g\u00e9n\u00e9ral de l\u2019Empire Fran\u00e7ais <\/em>[\u2026], t. 1, Paris 1812.<\/li>\n
  3. Spener P. J., Insignium Theoria seu Operis Heraldici, Pars Generalis<\/em>, Francofurti ad Moenum 1690. Tyroff K., Wappenbuch<\/em> der St\u00e4dte im K\u00f6nigreich Bayern<\/em>, Bd. 1, H. 1\u20132, N\u00fcrnberg 1835.<\/li>\n<\/ol>\n

    Opracowania<\/strong><\/p>\n

      \n
    1. Bl\u00f6\u00df W., Wappenverleihung f\u00fcr St\u00e4dte und Landgemeinden in neuerer Zeit<\/em>, \u201eArchivmitteilungen\u201d, Jg. XI, 1961, H. 3.<\/li>\n
    2. Christof E., Das Gl\u00fcck der Stadt. Die Tyche von Antiochia und andere Stadttychen<\/em>, Frankfurt a. M. 2001.<\/li>\n
    3. Die Wappen und Siegel der deutsche St\u00e4dte, Flecken und D\u00f6rfer<\/em>, H. 1\u20132, bearb. v. O. Hupp, Frankfurt am Main 1894\u20131898.<\/li>\n
    4. Dudzi\u0144ski P., Alfabet heraldyczny<\/em>, Warszawa 1997.<\/li>\n
    5. Forster A. v., Die Erzeugnisse der Stempelschneiderkunst in Augsburg <\/em>[\u2026], Leipzig 1910.<\/li>\n
    6. Gritzner M., Handbuch der heraldischen Terminologie nebst den Haupt-Grunds\u00e4tzen der Wappenkunst<\/em>, N\u00fcrnberg 1890.<\/li>\n
    7. Gut A., Herby powiat\u00f3w i gmin w prowincji Pomorze w okresie mi\u0119dzywojennym<\/em>, Szczecin 2005.
      Gut A., Prawne podstawy pruskiej heraldyki samorz\u0105dowej w latach 1918\u20131939<\/em>, \u201eCzasopismo Prawno-Historyczne\u201d, t. 55, 2003, z. 2.<\/li>\n
    8. Gut A., Recepcja niemieckiej heraldyki samorz\u0105dowej we wsp\u00f3\u0142czesnych herbach powiat\u00f3w zachodniopomor<\/em>skich<\/em>, \u201ePrzegl\u0105d Zachodniopomorski\u201d, t. 28, 2013, z. 4.<\/li>\n
    9. Gut A., Rozw\u00f3j i symbolika herbu Strzelec Kraje\u0144skich <\/em>[w:] Strzelce Kraje\u0144skie. Studia i szkice historyczne<\/em>, red. D. K\u0105kol, R. Skrycki, Strzelce Kraje\u0144skie 2016.<\/li>\n
    10. Hauptmann F., Wappenkunde<\/em>, M\u00fcnchen\u2013Berlin 1914 (= Handbuch der Mittelalterlichen und Neueren Geschichte<\/em>, hrsg. v. G. v. Below, F. Meinecke, Abt. 4, Hilfswissenschaften und Altert\u00fcmer<\/em>).<\/li>\n
    11. Imhoff Ch. A., Sammlung eines N\u00fcrnbergischen M\u00fcnz-Cabinets<\/em>, Bd. 1, Abt. 2, N\u00fcrnberg 1782.<\/li>\n
    12. J. Siebmacher\u2019s grosses und allgemeines Wappenbuch, <\/em>Bd. 1, Abt. 4; Bd. 1\u20132, <\/span>St\u00e4dtewappen<\/em>, N\u00fcrnberg 1885. Joseph P., Fellner E., <\/span>Die M\u00fcnzen von Frankfurt am Main<\/em>, Bd. 1, Frankfurt 1896.<\/span><\/li>\n
    13. Kalm H. v., Das Preu\u00dfische Heroldsamt (1855\u20131920). Adelsbeh\u00f6rde und Adelsrecht in der preu\u00dfischen Ver<\/em>fassungsentwicklung<\/em>, Berlin 1994.<\/span><\/li>\n
    14. Kittel E., Wappenverleihung in Brandenburg\u2013Preu\u00dfen bis zur Gr\u00fcndung des Heroldsamtes 1855 <\/em>[w:] Bran<\/em>denburgische Siegel und Wappen. Festschrift des Vereins f\u00fcr Geschichte der Mark Brandenburg zur Feier des <\/em>hundertj\u00e4hrigen Bestehens 1837\u20131937<\/em>, hrsg. v. E. Kittel, Berlin 1937.<\/li>\n
    15. Kleines Stadtbuch von K\u00f6nigsh\u00fctte Oberschlesien<\/em>, hrsg. v. R. Schmidt, K\u00f6nigsh\u00fctte OS. 1941.<\/li>\n
    16. Kl\u00f6tzer W., Von<\/em> antiker Abkunft. Die Francofurtia \u2014 Stadtsymbol zwischen Allegorie und Werbung <\/em>[w:] Be<\/em>gegnungen. Frankfurt und die Antike<\/em>, hrsg. v. M. Herfort-Koch, U. Mandel, U. Sch\u00e4dler, M\u00f6hnesee 1994.<\/li>\n
    17. Meyer M., Die Personifikation der Stadt Antiocheia. Ein neues Bild f\u00fcr eine neue Gottheit<\/em>, Berlin 2006. Michel F., Les bonnes villes<\/em>, \u201eComptes rendus des s\u00e9ances de l\u2019Acad\u00e9mie des Inscriptions et Belles\u2013Lettres\u201d, 119e ann\u00e9e, N. 4, 1975.<\/li>\n
    18. Mo\u017cejko B., Heraldyka powiatowa Pomorza Nadwi\u015bla\u0144skiego w latach 1930\u20131943 <\/em>[w:] Wsp\u00f3\u0142czesna heral<\/em>dyka samorz\u0105dowa i jej problemy<\/em>, red. W. Drelicharz, Z. Piech, Krak\u00f3w 2000.<\/li>\n
    19. Mo\u017cejko B., \u015aliwi\u0144ski B., Herby miast, gmin i powiat\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego<\/em>, t. 1, Gda\u0144sk 2000. Mummenhoff E., Die Mauerkrone \u00fcber dem N\u00fcrnberger Wappen, <\/em>\u201eMitteilungen des Vereins f\u00fcr Geschichte der Stadt N\u00fcrnberg\u201d, Bd. 22, 1918.<\/li>\n
    20. Nagel R., Einf\u00fchrung <\/em>[w:] Rechtsgrundlagen der Heraldik. Gesetze und Verordnungen des 19. und 20. Jahr<\/em>hunderts<\/em>, hrsg. v. R. Nagel, K\u00f6ln 1988.<\/li>\n
    21. Nau E., Die M\u00fcnzen und Medaillen der oberschw\u00e4bischen St\u00e4dte<\/em>, Freiburgi. Br. 1964.<\/li>\n
    22. Nipperdey Th., Deutsche Geschichte 1866\u20131918<\/em>. Bd. 2, Machtstaat vor der Demokratie<\/em>, M\u00fcnchen 1998. Oskar v. Mitis, Zur Geschichte der Rangkronen<\/em>, \u201eJahrbuch der k. k. heraldischen Gesellschaft Adler\u201d, NF Bd. 17, 1907.<\/li>\n
    23. Oswald G., Lexikon der Heraldik<\/em>, Mannheim\u2013Wien\u2013Z\u00fcrich 1985. Riemann H., Geschichte der Stadt Colberg<\/em>, Colberg 1873.<\/li>\n
    24. Schaffer R., Die Siegel und Wappen der Reichsstadt N\u00fcrnberg<\/em>, \u201eZeitschrift f\u00fcr bayerische Landesgeschichte\u201d, Bd. 10, 1937.<\/li>\n
    25. Schroeder J. K. v., Kommunales Wappenwesen in Preussen 1855\u20131925 <\/em>[w:] Festschrift zum hundertj\u00e4hrigen <\/em>Bestehen des Herold zu Berlin<\/em>, hrsg. v. K. Winckelsesser, Berlin 1969.<\/li>\n
    26. Sello G., Das Stadtwappen vom Emden<\/em>, \u201eJahrbuch der Gesellschaft f\u00fcr bildende Kunst und vaterl\u00e4ndische Altert\u00fcmer zu Emden\u201d, Bd. 14, H. 1\u20132, 1902.<\/li>\n
    27. Seyler G., Geschichte der Heraldik (Wappenwesen, Wappenkunst, Wappenwissenschaft)<\/em>, Neustadt an der Aisch 1970.<\/li>\n
    28. Str\u00f6hl H. G., Heraldischer Atlas<\/em>, Stuttgart 1899.<\/li>\n
    29. Strzy\u017cewski W., Herb dawnego powiatu zielonog\u00f3rskiego<\/em>, \u201eStudia Zielonog\u00f3rskie\u201d 1997, t. 3.<\/li>\n
    30. Strzy\u017cewski W., <\/span>Herby dawnych powiat\u00f3w na wsp\u00f3\u0142czesnych ziemiach Polski Zachodniej <\/em>[w:] <\/span>Heraldyka sa<\/em>morz\u0105dowa II Rzeczypospolitej (1918\u20131939)<\/em>, red. S.K. Kuczy\u0144ski, W\u0142oc\u0142awek 2002.
      <\/span>Strzy\u017cewski W., Odzwierciedlenie zmian polityczno-prawnych w symbolice herb\u00f3w miast pogranicza \u015bl\u0105sko-<\/em>brandenbursko-wielkopolskiego w XVIII i XIX wieku <\/em>[w:] Herby miast polskich w okresie zabor\u00f3w (1772\u2013 <\/em>1918)<\/em>, red. S.K. Kuczy\u0144ski, W\u0142oc\u0142awek 1999.<\/li>\n
    31. Strzy\u017cewski W., Tre\u015bci<\/em> symboliczne herb\u00f3w miejskich na \u015al\u0105sku, Ziemi Lubuskiej i Pomorzu Zachodnim do <\/em>ko\u0144ca XVIII w.<\/em>, Zielona G\u00f3ra 1999.<\/li>\n
    32. Unger B.D.W., Der Berliner B\u00e4r. Ein Streifzug durch Geschichte und Gegenwart. <\/em>M\u00fcnster 2000. Vogel W., Berlin und seine Wappen. <\/em>Berlin\u2013Frankfurt\/Main 1987.<\/li>\n
    33. Wappenbuch der St\u00e4dte des Grossherzogthums Posen<\/em>, hrsg. v. F. A. Vossberg, Berlin.<\/li>\n<\/ol>\n\n\n
      \n\n\n\n

      Agnieszka Gut, Mural crown in the municipal coat of arms in the Kingdom of Prussia in the light of official heraldic regulations (until 1918). <\/strong>

      The aim of the article is to depict the genesis of the mural crown as one of the elements of municipal coats of arms in the Kingdom of Prussia, which before 1945 included a large part of the present western and northern territories of the Republic of Poland. The article attempts to show how the element imposed in the Kingdom of Prussia after the defeat in the war with Napoleon Bonaparte became one of the desirable signs used in the coats of arms of Prussian cities to emphasize their status. The analysis was carried on the basis of the files preserved in the Prussian Home Office concerning the issues of municipal heraldry and sphragistics in the Kingdom of Prussia.<\/p>\n\n\n\n

      \n\n\n\n

      Rocznik Polskiego Towarzystwa Heraldycznego, pod red. S\u0142awomira G\u00f3rzy\u0144skiego,
      NOWEJ SERII TOM XX (XXXI), Wydawnictwo DIG, Warszawa 2021
      Opublikowano za zgod\u0105 wydawnictwa.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

      Agnieszka GutUniwersytet Szczeci\u0144ski, Instytut Historyczny Korona murowa w herbach miast Kr\u00f3lestwa Pruskiegow \u015bwietle urz\u0119dowych przepis\u00f3w heraldycznych (do 1918 r.) Streszczenie: Celem artyku\u0142u jest przedstawienie genezy korony murowej jako jednego z… <\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":31124,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[23],"tags":[21],"class_list":["post-30819","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-artykuly-i-publikacje","tag-heraldyka"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/sigillarium.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/30819","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/sigillarium.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/sigillarium.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sigillarium.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sigillarium.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=30819"}],"version-history":[{"count":142,"href":"https:\/\/sigillarium.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/30819\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":31160,"href":"https:\/\/sigillarium.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/30819\/revisions\/31160"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sigillarium.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/31124"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/sigillarium.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=30819"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/sigillarium.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=30819"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/sigillarium.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=30819"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}