Wydzia\u0142 Archeologii
Uniwersytet Warszawski<\/p>\n\n\n\n
Kupiec sztokholmski. Nowa tajemnica z dna jeziora Hammers\u00f8 na Bornholmie<\/h2>\n\n\n\n<\/div>\n\n\n\n Wydzia\u0142 Archeologii (wcze\u015bniej Instytut Archeologii) Uniwersytetu Warszawskiego od kilku lat prowadzi rozpoznanie podwodne najwi\u0119kszego i najg\u0142\u0119bszego jeziora Danii<\/a>, a przy tym jedynego zbiornika polodowcowego na Bornholmie<\/a>. Badania w latach 2019\u20132021<\/a> przynios\u0142y ciekawe odkrycia militari\u00f3w: p\u00f3\u017ano\u015bredniowiecznego grotu ze skrzyde\u0142kami i w\u0105sami, topora oraz grot\u00f3w be\u0142t\u00f3w kuszy, w niekt\u00f3rych przypadkach z zachowanymi fragmentami drewnianych promieni. Po\u0142o\u017cenie be\u0142t\u00f3w pozwala wi\u0105za\u0107 je z epizodem militarnym, natomiast izolowane znalezisko grotu sugeruje raczej zabieg o charakterze ofiarnym.<\/p>\n\n\n\n<\/div>\n\n\n\n![\"\"](\"https:\/\/sigillarium.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/07\/Kupiec-sztokholmski.-Nowa-tajemnica-z-dna-jeziora-Hammerso-na-Bornholmie_fot.-1.jpg\")
<\/figure>\n<\/div>\n\n\nZamek Hammershus we mgle<\/em>
\u00a9 B. Kontny, na licencji <\/em>CC BY-NC-SA 4.0<\/a><\/p>\n\n\n\n Kontynuacja prac w 2022 roku mia\u0142a na celu weryfikacj\u0119 obszar\u00f3w rozpoznanych jedynie wst\u0119pnie, a w domy\u015ble \u2013 jako \u017ce nie spodziewano si\u0119 szczeg\u00f3lnych rewelacji \u2013 zako\u0144czenie bada\u0144. Ku zaskoczeniu i rado\u015bci cz\u0142onk\u00f3w ekspedycji tak si\u0119 nie sta\u0142o. Zgodnie z oczekiwaniami rozpoznanie po\u0142udniowego kra\u0144ca jeziora przynios\u0142o ogrom wsp\u00f3\u0142czesnych \u015bmieci, zwi\u0105zanych z eksploatacj\u0105 pobliskiego kamienio\u0142omu, przylegaj\u0105cego od po\u0142udniowego zachodu do Hammers\u00f8<\/a> i u\u017cytkowanego przez blisko wiek do 1970 roku.<\/p>\n\n\n\n<\/div>\n\n\n\n![\"\"](\"https:\/\/sigillarium.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/07\/Kupiec-sztokholmski.-Nowa-tajemnica-z-dna-jeziora-Hammerso-na-Bornholmie_fot.-2-1.jpg\")
<\/figure>\n<\/div>\n\n\nNarz\u0119dzia zwi\u0105zane z eksploatacj\u0105 kamienio\u0142omu<\/em>
\u00a9 T. Budziszewski, na licencji <\/em>CC BY-NC-SA 4.0<\/a><\/p>\n\n\n\n Pozosta\u0142o\u015bci\u0105 po nim jest zalane wyrobisko: jezioro Opals\u00f8<\/a>. W po\u0142udniowej cz\u0119\u015bci jeziora natrafiono zatem na szereg pr\u0119t\u00f3w (klin\u00f3w do rozbijania ska\u0142 granitowych), d\u0142ugie odcinki lin stalowych, d\u0142uta \u017celazne i tak dalej. Mimo benedykty\u0144skiej pracy nie znaleziono tu jednak zabytk\u00f3w \u015bredniowiecznych. Zaskoczeniem okaza\u0142 si\u0119 natomiast wschodni brzeg zbiornika, gdzie odkryto kolejny grot be\u0142tu oraz\u2026 \u015bredniowieczny t\u0142ok piecz\u0119tny!<\/p>\n\n\n\n<\/div>\n\n\n\n![\"\"](\"https:\/\/sigillarium.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/07\/Kupiec-sztokholmski.-Nowa-tajemnica-z-dna-jeziora-Hammerso-na-Bornholmie_fot.-3.jpg\")
<\/figure>\n<\/div>\n\n\nT\u0142ok piecz\u0119tny zaraz po wydobyciu<\/em>
\u00a9 B. Kontny, na licencji <\/em>CC BY-NC-SA 4.0<\/a><\/p>\n\n\n\n Wykonany ze stopu miedzi i zaopatrzony w inskrypcj\u0119 + S LVDOLPHI \u00b7 STOKOL, oczywi\u015bcie w zwierciadlanym odbiciu. Detale konstrukcyjne oraz fakt wykonania napisu gotyck\u0105 majusku\u0142\u0105<\/a> umo\u017cliwiaj\u0105 datowanie przedmiotu na okres przed ko\u0144cem XIV wieku. Krzy\u017cyk, oznaczaj\u0105cy g\u00f3r\u0119, pozwala na w\u0142a\u015bciwe zorientowanie t\u0142oka przed odci\u015bni\u0119ciem piecz\u0119ci. Litera \u201eS\u201d oznacza \u0142aci\u0144skie \u201esigillum\u201d, czyli \u201epiecz\u0119\u0107\u201d. Dalej pojawiaj\u0105 si\u0119 dane osobowe w\u0142a\u015bciciela. Chodzi zatem o Ludolpha ze Sztokholmu. Kupca, o czym \u015bwiadczy merk (gmerk) handlowy, to jest znak identyfikacyjny \u2013 odpowiednik dzisiejszego logo. Znak ma kszta\u0142t czterolistnej koniczyny z wpisan\u0105 w ni\u0105, przekre\u015blon\u0105 liter\u0105 \u201eZ\u201d (po odci\u015bni\u0119ciu wida\u0107 jej symetryczne obicie).<\/p>\n\n\n\n![\"\"](\"https:\/\/sigillarium.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/07\/Kupiec-sztokholmski.-Nowa-tajemnica-z-dna-jeziora-Hammerso-na-Bornholmie_fot.-4.jpg\")
<\/figure>\n<\/div>\n\n\n\u015aredniowieczny \u0142ok piecz\u0119tny znaleziony w jeziorze Hammers\u00f8 <\/em>
\u00a9 T. Budziszewski, na licencji <\/em>CC BY-NC-SA 4.0<\/a><\/p>\n\n\n\n Merki by\u0142y u\u017cywane na obszarze p\u00f3\u0142nocnej i \u015brodkowej Europy ju\u017c w okresie p\u00f3\u017anego \u015bredniowiecza, a ksi\u0119gi handlowe wskazuj\u0105, \u017ce ka\u017cdy kupiec dysponowa\u0142 w\u0142asnym \u201elogo\u201d. Nasz kupiec przyby\u0142 zapewne w interesach do nieodleg\u0142ego zamku Hammershus<\/a>, najwi\u0119kszej tego typu budowli w Skandynawii. Czym jednak wyt\u0142umaczy\u0107 znalezienie t\u0142oka w wodzie, w odleg\u0142o\u015bci oko\u0142o 20 m od brzegu, na g\u0142\u0119boko\u015bci oko\u0142o 5 m? Trudno uzna\u0107 go za zgub\u0119\u2026 Chyba \u017ce Ludolph przeprawia\u0142 si\u0119 przez jezioro w \u0142odzi. Wydaje si\u0119 to jednak zgo\u0142a niepotrzebne \u2013 transport l\u0105dowy i tak by\u0142 konieczny \u2013 od naturalnego portu w dzisiejszym Sandvig<\/a> do zamku musia\u0142a prowadzi\u0107 droga (z innych stron zamek by\u0142 niemal niedost\u0119pny, flankowany pionowymi ska\u0142ami). Go\u015b\u0107 ze Sztokholmu m\u00f3g\u0142by zgubi\u0107 t\u0142ok w zasadzie tylko, gdyby p\u0142ywa\u0142 po jeziorze w celach rekreacyjnych. Istnieje jednak inna ewentualno\u015b\u0107. Ot\u00f3\u017c po \u015bmierci w\u0142a\u015bciciela t\u0142oki piecz\u0119tne niszczono, by wykluczy\u0107 ich nieuprawnione u\u017cycie. W tym celu przewa\u017cnie przetapiano je lub od\u0142amywano uchwyt. Czy nie \u0142atwiej jednak pozby\u0107 si\u0119 przedmiotu wrzucaj\u0105c go do wody? Nikt ze wsp\u00f3\u0142czesnych nie m\u00f3g\u0142by wszak przypuszcza\u0107, \u017ce znajdzie si\u0119 \u015bmia\u0142ek lub szcz\u0119\u015bciarz, kt\u00f3ry przedmiot odnajdzie? Kalkulacje takie by\u0142y jak najw\u0142a\u015bciwsze \u2013 przez oko\u0142o 650 lat tak si\u0119 nie sta\u0142o. Przewidywanie przysz\u0142o\u015bci (w tym przypadku: wynalazku Jacques\u2019a-Yves\u2019a Cousteau<\/a> oraz \u00c9mile\u2019a Gagnana<\/a> z 1943 roku, to jest automatu oddechowego, umo\u017cliwiaj\u0105cego oddychanie pod wod\u0105) le\u017ca\u0142o najwyra\u017aniej poza zasi\u0119giem przewidywa\u0144 \u00f3wczesnych astrolog\u00f3w\u2026<\/p>\n\n\n\n<\/div>\n\n\n\n![\"\"](\"https:\/\/sigillarium.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/07\/Kupiec-sztokholmski.-Nowa-tajemnica-z-dna-jeziora-Hammerso-na-Bornholmie_fot.-5.jpg\")
<\/figure>\n<\/div>\n\n\n\u201eArcheologia podwodna\u201d nad jeziorem Hammers\u00f8<\/em>
\u00a9 B. Kontny, na licencji <\/em>CC BY-NC-SA 4.0<\/a><\/p>\n\n\n\n W tej sytuacji nie mo\u017cna wykluczy\u0107, \u017ce Ludolph zmar\u0142 podczas pobytu na Bornholmie, a jego atrybutu pozbyto si\u0119, wrzucaj\u0105c w g\u0142\u0119biny (w oczach ludzi \u015bredniowiecza tak zapewne postrzegano wody Hammers\u00f8). To jednak nie rozwi\u0105zuje tajemnicy do ko\u0144ca. Kim by\u0142 sztokholmski go\u015b\u0107? Jakimi towarami handlowa\u0142? Jak\u0105 spu\u015bcizn\u0119 po sobie pozostawi\u0142? W tej chwili brakuje odpowiedzi na te pytania, ale kwerenda w \u017ar\u00f3d\u0142ach sztokholmskich prawdopodobnie pomo\u017ce rozja\u015bni\u0107 te kwestie. Pozostajemy zatem w p\u00f3\u0142 drogi do rozwi\u0105zania zagadki Ludolpha. Jedno jest pewne ju\u017c w tej chwili: warto ponownie pogr\u0105\u017cy\u0107 si\u0119 w g\u0142\u0119binach jeziora, kryje ono bowiem jeszcze niejedn\u0105 tajemnic\u0119!<\/p>\n\n\n\n
<\/div>\n\n\n\nPodzi\u0119kowania: serdecznie dzi\u0119kuj\u0119 ca\u0142ej ekspedycji: Agnieszce, Amigowi, Arturowi, Dawidowi, Iwo, Kubie, Medardowi i Piotrowi. Bez Was to by nie mia\u0142o szans powodzenia! <\/p>\n\n\n\n
Autor:
Bartosz Kontny<\/strong> \u2013 dziekan Wydzia\u0142u Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego. Badacz okresu przedrzymskiego, rzymskiego i w\u0119dr\u00f3wek lud\u00f3w w barbarzy\u0144skiej Europie. Znawca broni staro\u017cytnej oraz dawnego szkutnictwa. Archeolog podwodny z wieloletnim sta\u017cem.<\/p>\n\n\n\nhttps:\/\/uw.academia.edu\/BartoszKontny<\/a>
https:\/\/www.researchgate.net\/profile\/Bartosz_Kontny<\/a><\/p>\n\n\n\nRedakcja: A.B.
Korekta j\u0119zykowa: A.J.<\/p>\n\n\n\n
<\/p>\n\n\n\n
\n\n\n\n
Wydzia\u0142 Archeologii (wcze\u015bniej Instytut Archeologii) Uniwersytetu Warszawskiego od kilku lat prowadzi rozpoznanie podwodne najwi\u0119kszego i najg\u0142\u0119bszego jeziora Danii<\/a>, a przy tym jedynego zbiornika polodowcowego na Bornholmie<\/a>. Badania w latach 2019\u20132021<\/a> przynios\u0142y ciekawe odkrycia militari\u00f3w: p\u00f3\u017ano\u015bredniowiecznego grotu ze skrzyde\u0142kami i w\u0105sami, topora oraz grot\u00f3w be\u0142t\u00f3w kuszy, w niekt\u00f3rych przypadkach z zachowanymi fragmentami drewnianych promieni. Po\u0142o\u017cenie be\u0142t\u00f3w pozwala wi\u0105za\u0107 je z epizodem militarnym, natomiast izolowane znalezisko grotu sugeruje raczej zabieg o charakterze ofiarnym.<\/p>\n\n\n\n Zamek Hammershus we mgle<\/em> Kontynuacja prac w 2022 roku mia\u0142a na celu weryfikacj\u0119 obszar\u00f3w rozpoznanych jedynie wst\u0119pnie, a w domy\u015ble \u2013 jako \u017ce nie spodziewano si\u0119 szczeg\u00f3lnych rewelacji \u2013 zako\u0144czenie bada\u0144. Ku zaskoczeniu i rado\u015bci cz\u0142onk\u00f3w ekspedycji tak si\u0119 nie sta\u0142o. Zgodnie z oczekiwaniami rozpoznanie po\u0142udniowego kra\u0144ca jeziora przynios\u0142o ogrom wsp\u00f3\u0142czesnych \u015bmieci, zwi\u0105zanych z eksploatacj\u0105 pobliskiego kamienio\u0142omu, przylegaj\u0105cego od po\u0142udniowego zachodu do Hammers\u00f8<\/a> i u\u017cytkowanego przez blisko wiek do 1970 roku.<\/p>\n\n\n\n Narz\u0119dzia zwi\u0105zane z eksploatacj\u0105 kamienio\u0142omu<\/em> Pozosta\u0142o\u015bci\u0105 po nim jest zalane wyrobisko: jezioro Opals\u00f8<\/a>. W po\u0142udniowej cz\u0119\u015bci jeziora natrafiono zatem na szereg pr\u0119t\u00f3w (klin\u00f3w do rozbijania ska\u0142 granitowych), d\u0142ugie odcinki lin stalowych, d\u0142uta \u017celazne i tak dalej. Mimo benedykty\u0144skiej pracy nie znaleziono tu jednak zabytk\u00f3w \u015bredniowiecznych. Zaskoczeniem okaza\u0142 si\u0119 natomiast wschodni brzeg zbiornika, gdzie odkryto kolejny grot be\u0142tu oraz\u2026 \u015bredniowieczny t\u0142ok piecz\u0119tny!<\/p>\n\n\n\n T\u0142ok piecz\u0119tny zaraz po wydobyciu<\/em> Wykonany ze stopu miedzi i zaopatrzony w inskrypcj\u0119 + S LVDOLPHI \u00b7 STOKOL, oczywi\u015bcie w zwierciadlanym odbiciu. Detale konstrukcyjne oraz fakt wykonania napisu gotyck\u0105 majusku\u0142\u0105<\/a> umo\u017cliwiaj\u0105 datowanie przedmiotu na okres przed ko\u0144cem XIV wieku. Krzy\u017cyk, oznaczaj\u0105cy g\u00f3r\u0119, pozwala na w\u0142a\u015bciwe zorientowanie t\u0142oka przed odci\u015bni\u0119ciem piecz\u0119ci. Litera \u201eS\u201d oznacza \u0142aci\u0144skie \u201esigillum\u201d, czyli \u201epiecz\u0119\u0107\u201d. Dalej pojawiaj\u0105 si\u0119 dane osobowe w\u0142a\u015bciciela. Chodzi zatem o Ludolpha ze Sztokholmu. Kupca, o czym \u015bwiadczy merk (gmerk) handlowy, to jest znak identyfikacyjny \u2013 odpowiednik dzisiejszego logo. Znak ma kszta\u0142t czterolistnej koniczyny z wpisan\u0105 w ni\u0105, przekre\u015blon\u0105 liter\u0105 \u201eZ\u201d (po odci\u015bni\u0119ciu wida\u0107 jej symetryczne obicie).<\/p>\n\n\n \u015aredniowieczny \u0142ok piecz\u0119tny znaleziony w jeziorze Hammers\u00f8 <\/em> Merki by\u0142y u\u017cywane na obszarze p\u00f3\u0142nocnej i \u015brodkowej Europy ju\u017c w okresie p\u00f3\u017anego \u015bredniowiecza, a ksi\u0119gi handlowe wskazuj\u0105, \u017ce ka\u017cdy kupiec dysponowa\u0142 w\u0142asnym \u201elogo\u201d. Nasz kupiec przyby\u0142 zapewne w interesach do nieodleg\u0142ego zamku Hammershus<\/a>, najwi\u0119kszej tego typu budowli w Skandynawii. Czym jednak wyt\u0142umaczy\u0107 znalezienie t\u0142oka w wodzie, w odleg\u0142o\u015bci oko\u0142o 20 m od brzegu, na g\u0142\u0119boko\u015bci oko\u0142o 5 m? Trudno uzna\u0107 go za zgub\u0119\u2026 Chyba \u017ce Ludolph przeprawia\u0142 si\u0119 przez jezioro w \u0142odzi. Wydaje si\u0119 to jednak zgo\u0142a niepotrzebne \u2013 transport l\u0105dowy i tak by\u0142 konieczny \u2013 od naturalnego portu w dzisiejszym Sandvig<\/a> do zamku musia\u0142a prowadzi\u0107 droga (z innych stron zamek by\u0142 niemal niedost\u0119pny, flankowany pionowymi ska\u0142ami). Go\u015b\u0107 ze Sztokholmu m\u00f3g\u0142by zgubi\u0107 t\u0142ok w zasadzie tylko, gdyby p\u0142ywa\u0142 po jeziorze w celach rekreacyjnych. Istnieje jednak inna ewentualno\u015b\u0107. Ot\u00f3\u017c po \u015bmierci w\u0142a\u015bciciela t\u0142oki piecz\u0119tne niszczono, by wykluczy\u0107 ich nieuprawnione u\u017cycie. W tym celu przewa\u017cnie przetapiano je lub od\u0142amywano uchwyt. Czy nie \u0142atwiej jednak pozby\u0107 si\u0119 przedmiotu wrzucaj\u0105c go do wody? Nikt ze wsp\u00f3\u0142czesnych nie m\u00f3g\u0142by wszak przypuszcza\u0107, \u017ce znajdzie si\u0119 \u015bmia\u0142ek lub szcz\u0119\u015bciarz, kt\u00f3ry przedmiot odnajdzie? Kalkulacje takie by\u0142y jak najw\u0142a\u015bciwsze \u2013 przez oko\u0142o 650 lat tak si\u0119 nie sta\u0142o. Przewidywanie przysz\u0142o\u015bci (w tym przypadku: wynalazku Jacques\u2019a-Yves\u2019a Cousteau<\/a> oraz \u00c9mile\u2019a Gagnana<\/a> z 1943 roku, to jest automatu oddechowego, umo\u017cliwiaj\u0105cego oddychanie pod wod\u0105) le\u017ca\u0142o najwyra\u017aniej poza zasi\u0119giem przewidywa\u0144 \u00f3wczesnych astrolog\u00f3w\u2026<\/p>\n\n\n\n \u201eArcheologia podwodna\u201d nad jeziorem Hammers\u00f8<\/em> W tej sytuacji nie mo\u017cna wykluczy\u0107, \u017ce Ludolph zmar\u0142 podczas pobytu na Bornholmie, a jego atrybutu pozbyto si\u0119, wrzucaj\u0105c w g\u0142\u0119biny (w oczach ludzi \u015bredniowiecza tak zapewne postrzegano wody Hammers\u00f8). To jednak nie rozwi\u0105zuje tajemnicy do ko\u0144ca. Kim by\u0142 sztokholmski go\u015b\u0107? Jakimi towarami handlowa\u0142? Jak\u0105 spu\u015bcizn\u0119 po sobie pozostawi\u0142? W tej chwili brakuje odpowiedzi na te pytania, ale kwerenda w \u017ar\u00f3d\u0142ach sztokholmskich prawdopodobnie pomo\u017ce rozja\u015bni\u0107 te kwestie. Pozostajemy zatem w p\u00f3\u0142 drogi do rozwi\u0105zania zagadki Ludolpha. Jedno jest pewne ju\u017c w tej chwili: warto ponownie pogr\u0105\u017cy\u0107 si\u0119 w g\u0142\u0119binach jeziora, kryje ono bowiem jeszcze niejedn\u0105 tajemnic\u0119!<\/p>\n\n\n\n Podzi\u0119kowania: serdecznie dzi\u0119kuj\u0119 ca\u0142ej ekspedycji: Agnieszce, Amigowi, Arturowi, Dawidowi, Iwo, Kubie, Medardowi i Piotrowi. Bez Was to by nie mia\u0142o szans powodzenia! <\/p>\n\n\n\n Autor: https:\/\/uw.academia.edu\/BartoszKontny<\/a> Redakcja: A.B. <\/p>\n\n\n\n<\/figure>\n<\/div>\n\n\n
\u00a9 B. Kontny, na licencji <\/em>CC BY-NC-SA 4.0<\/a><\/p>\n\n\n\n<\/figure>\n<\/div>\n\n\n
\u00a9 T. Budziszewski, na licencji <\/em>CC BY-NC-SA 4.0<\/a><\/p>\n\n\n\n<\/figure>\n<\/div>\n\n\n
\u00a9 B. Kontny, na licencji <\/em>CC BY-NC-SA 4.0<\/a><\/p>\n\n\n\n<\/figure>\n<\/div>\n\n\n
\u00a9 T. Budziszewski, na licencji <\/em>CC BY-NC-SA 4.0<\/a><\/p>\n\n\n\n<\/figure>\n<\/div>\n\n\n
\u00a9 B. Kontny, na licencji <\/em>CC BY-NC-SA 4.0<\/a><\/p>\n\n\n\n
Bartosz Kontny<\/strong> \u2013 dziekan Wydzia\u0142u Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego. Badacz okresu przedrzymskiego, rzymskiego i w\u0119dr\u00f3wek lud\u00f3w w barbarzy\u0144skiej Europie. Znawca broni staro\u017cytnej oraz dawnego szkutnictwa. Archeolog podwodny z wieloletnim sta\u017cem.<\/p>\n\n\n\n
https:\/\/www.researchgate.net\/profile\/Bartosz_Kontny<\/a><\/p>\n\n\n\n
Korekta j\u0119zykowa: A.J.<\/p>\n\n\n\n
\n\n\n\n