Herby guberni z 1869 r.


    W zaprezentowanym opisie herbów guberni Królestwa Polskiego ograniczono się tylko do wzorów z 1869 r., ponieważ tylko one były wykorzystane w obrazach napieczętnych tłoków urzędowych w tamtym okresie. Kompendium wiedzy z zakresu podziałów administracyjnych Królestwa Polskiego zawiera książka S. K. Kuczyńskiego  „Polskie Herby Ziemskie – Geneza, treści, funkcje”. W opracowaniu tym autor przedstawił między innymi historię poszczególnych zmian, z uwzględnieniem zagadnień dotyczących województw i powstałych w ich miejsce w kolejnym etapie guberni. Oto wybrane fragmenty z przywołanej publikacji:

(…)”Ustawa Konstytucyjna Królestwa Polskiego z 1815 r. przywróciła tradycyjny podział kraju na województwa. Było ich osiem: krakowskie, sandomierskie, kaliskie, lubelskie, płockie, mazowieckie, podlaskie i augustowskie. (…) Przywrócenie w 1815 r. województw jako jednostek podziału administracyjnego kraju umożliwiło powrót herbów województw, chociaż nie na pieczęcie urzędowe.

(…) Na mocy Ukazu Mikołaja I z 23 lutego (7 marca) 1837 r. dokonano przemianowania województw na gubernie. Komisje Wojewódzkie zostały przemianowane na Rządy Gubernialne, a prezesi Komisji Wojewódzkich na gubernatorów cywilnych. (…) Gubernie w liczbie ośmiu –  przejęły herb dotychczasowych ośmiu województw; na pieczęciach Rządów Gubernialnych nadal był używany herb Królestwa Polskiego. (…)

(…) Kiedy nie ogłoszony w Dzienniku Praw ukaz z 3 (15) czerwca 1841 r. zmienił nazwę guberni krakowskiej na kielecką, herb guberni krakowskiej przeszedł na gubernie kielecką, chociaż dla tak nazwanej jednostki podziału administracyjnego nie miał historycznego uzasadnienia.Dalsze zmiany organizacyjne i terytorialne na szczeblu guberni nastąpiły w 1844 r. Na podstawie ukazu z 9 (21)sierpnia t. r. zamiast dotychczasowych ośmiu utworzono pięć guberni. Łączono je po dwie na zasadzie wspólnych granic: sandomierską i kielecką (do 1841 r. krakowską) – w radomską; lubelską i podlaską – w lubelską; kaliską i mazowiecką w  warszawską; w dotychczasowych granicach utrzymano gubernię płocką i augustowską. Podobnie jak łączono gubernie formalistycznie połączono ich herby, nie zawsze z dobrym skutkiem dla ich czytelności. (…)

(…) W 1849 r. wykonano w Heroldii Królestwa Polskiego barwne rysunki i opisy po rosyjsku i po polsku herbów pięciu guberni, które tym razem przesłano do Petersburga do zatwierdzenia cesarskiego. Rysunki te, zachowane w aktach Departamentu Heroldii Rządzącego Senatu, noszą rezolucję cesarską i 26 maja (7 czerwca) 1849 r. uzyskały Najwyższe zatwierdzenie. (…)

(…) W ciągu 1868 roku Heroldia w Petersburgu zajmowała się sprawą herbów guberni i miast Królestwa Polskiego. W związku z zamierzonym podziałem Kraju na 10 guberni Oddział Herbowy na wniosek Ministerstwa Sprawiedliwości przygotował projekty nowych herbów dla tych guberni, wszystkie w dwóch lub trzech wersjach graficznych. (…) 25 lutego 1869 r. cesarz zatwierdził wzory herbów 10  nowych guberni Królestwa Polskiego: warszawskiej, kaliskiej, kieleckiej, łomżyńskiej, lubelskiej, piotrkowskiej, płockiej, radomskiej, suwalskiej i siedleckiej.
Oto herby (w porządku nazw guberni według alfabetu rosyjskiego):

  1. Gubernia warszawska: w polu błękitnym snop zboża przecięty wpół rzeką srebrną.
  2. Gubernia kaliska: w polu błękitnym baranek biały, po bokach którego dwa kłosy złote.
  3. Gubernia kielecka: w polu błękitnym na górze srebrnej piec złoty gorejący ogniem, po bokach którego dwie kule złote.
  4. Gubernia łomżyńska: w polu błękitnym łódź złota z czterema wiosłami, z żaglami białymi i takimż proporcem masztowym, po bokach której dwa romby srebrne.
  5. Gubernia  lubelska: tarcza dwudzielna w pas; w polu górnym czerwonym jeleń biegnący biały z koroną złotą na szyi; w polu dolnym zielonym niedźwiedź biały idący między trzema drzewami.
  6. Gubernia piotrkowska: w polu srebrnym trzy wrzeciona czarne w pas.
  7. Gubernia płocka: w polu czerwonym dwie baszty srebrne, między którymi dwa takież skrzyżowane klucze, nad nimi trzy skrzyżowane kłosy złote.
  8. Gubernia radomska: w polu czerwonym snop pszenicy złoty, po bokach którego dwa młoty srebrne.
  9. Gubernia suwalska: w polu złotym na wzgórzu czerwonym sosna zielona przecięta dwoma rzekami błękitnymi.
  10. Gubernia siedlecka: w polu srebrnym usianym dębowymi liśćmi zielonymi jeleń z rogami i kopytami złotymi.

Tarcze herbów guberni Królestwa wieńczy korona cesarska, po bokach mają zaś zewnętrzne ozdoby: złote gałęzie dębowych liści przewinięte błękitną wstęgą orderu św. Andrzeja.

Il. 1. Gubernia warszawska

Il. 2. Gubernia kaliska

Il. 3. Gubernia kielecka

Il. 4. Gubernia łomżyńska

Il. 5. Gubernia lubelska

Il. 6. Gubernia piotrkowska

Il. 7. Gubernia płocka

Il. 8. Gubernia radomska

Il. 9. Gubernia suwalska

Il. 10. Gubernia siedlecka

(…) Nowo wprowadzone herby guberni Królestwa Polskiego znalazły daleko szersze zastosowanie niż dotychczasowe herby województw i guberni. Na mocy rozporządzenia Komitetu Urzędującego z 14 (26) lutego 1870 r., wprowadzono je zamiast dotychczasowego godła Królestwa Polskiego na pieczęcie wójtów gmin, sądów gminnych, oraz wiejskich kas pożyczkowych i oszczędnościowych. W praktyce na pieczęciach były nawet szerzej stosowane. (…) Herby nowych guberni znajdujemy na wielkiej liczbie pieczęci gmin miejskich i wiejskich oraz ich instytucji i agend, na pieczęciach urzędów wyznaniowych i innych.”

Źródło: za S.K. Kuczyński „Polskie Herby Ziemskie – Geneza, treści , funkcje ”, Warszawa 1993, s. 238 – 245.

Suplement

    W celu dopełnienia zagadnień dotyczących guberni Królestwa Polskiego w okresie po 1869 r., należy wspomnieć jeszcze o guberni chełmskiej, która mimo, że została utworzona w lipcu 1912 r. z części ziem guberni siedleckiej (która została zlikwidowana) i lubelskiej, to została wyjęta spod władzy generała – gubernatora warszawskiego (namiestnika carskiego). Podporządkowana została ona bezpośrednio ministerstwu spraw wewnętrznych Rosji i ostatecznie dekretem z 4 kwietnia 1915 r. Mikołaj II wyłączył ją z ziem Królestwa Polskiego, formalnie włączając do generał – gubernatorstwa kijowskiego. Faktycznie jednak ze względu na okupacje guberni przez państwa centralne (Niemcy) decyzja ta została anulowana i część ziem guberni chełmskiej została włączona do terytorium podległego dowództwu Ober – Ost (naczelne dowództwo niemieckiego frontu wschodniego), a pozostała do Generałgubernatorstwa Lubelskiego.

Il. 11. Gubernia chełmska

Gubernia chełmska: tarcza dwudzielna w pas; w polu górnym żółtym jedna trzecia górnej części orła carskiego z koroną pośrodku; w polu dolnym zielonym biały niedźwiedź idący między trzema drzewami.

Źródło ilustracji: Wikipedia
Opracowanie: Janusz Giersz

error: Content is protected !!