Pieczęcie urzędników samorządowych (zabór pruski)


    Instytucje samorządowe na ziemiach polskich w XIX w. były kształtowane w ramach systemów administracyjno-politycznych państw zaborczych, pod panowaniem których się znalazły. Generalnie system samorządowy funkcjonował w oparciu o rozwiązania prawne tych państw, jednak często z licznymi ograniczeniami. Na ziemiach zaboru pruskiego stosunkowo wcześnie zaczęto organizować samorząd szczebla podstawowego (gminnego), w tym samorząd miejski. Na mocy rozporządzenia królewskiego z 1808 r., które ustanawiało miasta podmiotami prawa publicznego, powołano samorządy miejskie. Organem stanowiącym miasta była wyłaniana w wyborach rada miejska, a władzę wykonawczą sprawował magistrat powoływany przez radę. Na czele magistratu stał burmistrz lub nadburmistrzowie. Dodatkowo w skład magistratu wchodzili ławnicy.

    W gminie wiejskiej władzę uchwałodawczą sprawowało zgromadzenie gminne wybierane przez mieszkańców danej gminy, zaś władzę wykonawczą sprawował naczelnik gminy wraz z ławnikiem.

    Kolejnym szczeblem w strukturze samorządowej był powiat. Na jego czele stał landrat (starosta). Władzę w powiecie sprawował wybieralny sejmik oraz wyłaniany przezeń wydział powiatowy na czele ze starostą, powoływanym przez króla. Starosta spełniał dwie funkcje: był organem administracji rządowej w powiecie oraz organem samorządowym – kierował wydziałem powiatowym. Powyżej powiatu znajdowała się rejencja, która była kolejnym szczeblem podziału administracyjnego Królestwa Prus, jednak bez funkcji samorządowych. Była ona organem administracji rządowej.

    Najwyższą jednostka podziału administracyjnego była prowincja. Na czele prowincji stał nadprezydent, który był przedstawicielem rządu powoływanym przez króla. Nadprezydent był też jednocześnie prezydentem niższej jednostki administracji – rejencji, znajdującej się w jego siedzibie. W prowincjach od 1879 r. (w prowincji poznańskiej od 1889 r.) zaczęły działać samorządy terytorialne z sejmami prowincjonalnymi na czele, wybieranymi przez sejmiki powiatowe i rady miejskie. Ich organami wykonawczymi i zarządzającymi powołanymi przez sejmy były wydziały prowincji i dyrektorzy krajowi (starostowie krajowi).

Źródło:
1. R. Stawicki, Samorząd terytorialny w II Rzeczypospolitej – zarys prawno-historyczny, Kancelaria Senatu, Grudzień 2015.
2. A. Simińska, Wielkie Księstwo Poznańskie i zabór pruski, ćwiczenia historia administracji.


W tej części portalu zaprezentowano podgrupę osobistych tłoków pieczętnych, które należały do urzędników samorządowych – jako osób fizycznych – reprezentujących dany urząd, np. burmistrz, naczelnik gminy, ławnik, starosta, sołtys. Tłoki zaprezentowano w kolejności alfabetycznej względem nazwy miejscowości przywołanej w legendzie tłoka lub odtworzonej ze źródeł historycznych.


1 kolekcja prywatna
2 BIEDKOWO
Weterynarz (wolne od włośni)
3a mosiądz
3b mosiądz
4 prostokątna 21 x 51 mm
5 wypukłoryty
6
7 z drutu mosiężnego, wyprofilowany w kształcie litery Ω, z małymi kulkami przy podstawie, przymocowany pośrodku w poprzek
7a 30 mm
7b 23 mm
7c 7 mm
8
9a majuskuła, minuskuła
9b
w polu: Trichinenfrei // BETKENDORF

10 W polu pieczęci napis. Na zewnątrz, wokół pola legendy, pojedyncze obrzeżenie ciągłe.
11
12 Na odwrocie matrycy sygnatura wytwórcy G. f. D .F // RUDOW – BERLIN, i sześcioramienna gwiazda. Pieczęć była używana do oznakowania mięsa po jego zbadaniu przez weterynarza.

Legenda


1 kolekcja prywatna
2 DĘBNO POLSKIE
Naczelnik gminy
3a mosiądz
3b
4 okrągła Ø 28,5 mm
5 wklęsłoryty
6
7 brak, trzpień do jego zamocowania
7a 26 mm
7b 19 mm
7c 7 mm
8
9a majuskuła / minuskuła
9b
w półotoku górnym: DER GEMEINDEVORSTEHER
w polu: ZU // DAMME
w półotoku dolnym: KREIS RAWITSCH.

10 W polu nazwa miejscowości poniżej krótki odcinek. Na zewnątrz pola pieczęci pojedyncze obrzeżenie sznurkowe.

11
12 na odwrocie matrycy sygnatura wytwórcy: EHLERT // POSEN

Legenda


1 kolekcja prywatna
2 DOKTOROWO
Naczelnik gminy
3a mosiądz
3b
4 okrągła Ø 28,5 mm
5 wklęsłoryty
6 na rancie matrycy sygnatura wytwórcy: EHLERT // POSEN
7 brak uchwytu, trzpień do jego zamocowania
7a 26 mm
7b 18 mm
7c 8 mm
8
9a majuskuła
9b
w półotoku górnym: DER GEMEINDEVORSTEHER
w półotoku dolnym: KREIS GRAETZ
w polu: ZU DOKTOROWO

10 W polu pieczęci nazwa miejscowości, poniżej ozdobna rozeta w pas. Na zewnątrz, wokół pola pieczęci, pojedyncze obrzeżenie perełkowe.
11
12

Legenda


1 kolekcja prywatna
2 DZIERŻONIÓW
Starosta powiatowy
3a mosiądz
3b
4 okrągła Ø 32,5 mm
5 wklęsłoryty
6
7
7a
7b
7c 6 mm
8
9a majuskuła/minuskuła – szwabacha
9b
w otoku: Landrat des Kreises Reichenbach / Eulengeb. (irge) rozdzielony swastyką

10 W polu pieczęci godło Prus (Kraj Związkowy Rzeszy) z 1933 r., orzeł ze swastyką na piersi,
z mieczem i wiązką piorunów w szponach, powyżej szarfa z napisem „Gott mit uns”.
Na zewnątrz, wokół pola pieczęci, pojedyncze obrzeżenie ciągłe.
11
12

Legenda


1 kolekcja prywatna
2 GNIEZNO
Starosta powiatowy

3a mosiądz
3b drewno
4 okrągła Ø 30 mm
5 wklęsłoryty
6 na rancie matrycy znacznik prawidłowego ustawienia tłoka
7 uchwyt toczony o kulistej gałce
7a 106 mm
7b 99 mm, w tym skuwka 7 mm (Ø 16 mm)
7c 7 mm
8 na rękojeści znacznik prawidłowego ustawienia tłoka
9a majuskuła, minuskuła
9b
w otoku: * Königlich Preuss (isches). Landrat des Kreises * // Gnesen

10 W polu pieczęci, oddzielonym od pola legendy obrzeżeniem ciągłym, orzeł pruski w koronie, z berłem i jabłkiem w szponach oraz monogramem FR na piersi. Na zewnątrz, wokół pola legendy, pojedyncze obrzeżenie ciągłe.
11
12

Legenda


1 kolekcja prywatna
2 KĘTRZYNO
Naczelnik gminy
3a mosiądz
3b brak uchwytu, gwintowany trzpień do jego wkręcenia
4 okrągła Ø 30 mm
5 wypukłoryty
6 na rancie matrycy znacznik prawidłowego ustawienia tłoka w formie gwiazdki
7
7a 36 mm
7b
7c 7,5 mm
8
9a majuskuła
9b
w górnym półotoku: GEMEINDEVORSTEHER
w dolnym półotoku: KREIS NEUSTADT WESTPR . (ussen)
w polu: ZU // KANTRSCHIN
10
W polu pieczęci napis. Na zewnątrz, wokół pola pieczęci, pojedyncze obrzeżenie ciągłe.
11
12

Legenda


1 kolekcja prywatna
2 KĘTRZYNO
Naczelnik gminy
3a mosiądz
3b drewno
4 okrągła Ø 28 mm
5 wypukłoryty
6
7
7a 91 mm
7b 84 mm, w tym skuwka 5 mm (Ø 19,5 mm)
7c 7 mm
8
9a majuskuła
9b
w półotoku górnym: GEMEINDE VORSTEHER
w polu: ZU // KANTRZYNO // KREIS
w półotoku dolnym: NEUSTADT W (e) STPR (eussen):

10 W polu pieczęci napis w trzech wierszach. Na zewnątrz, wokół pola pieczęci, pojedyncze obrzeżenie ciągłe.
11
12

Legenda


1 kolekcja prywatna
2 KRASNE DŁUSKO (LAUSKE)
Sołtys
3a mosiądz
3b drewno
4 okrągła Ø 28,5 mm
5 wklęsłoryty
6 na rancie matrycy znacznik prawidłowego ustawienia tłoka
7 uchwyt toczony o spłaszczonej gałce
7a 78 mm
7b 74,5mm, bez skuwki
7c 3,5 mm
8
9a majuskuła
9b
w półotoku: SCHULZENAMT
w polu poniżej obrazu: zu // LAUSKE.

10 W polu pieczęci godło Królestwa Prus – orzeł w koronie z berłem i jabłkiem w szponach oraz monogramem FWR na piersi. Na zewnątrz, wokół pola pieczęci, pojedyncze obrzeżenie ciągłe.
11
12

Legenda


1 kolekcja prywatna
2 KRZYWE KOLANO (KRUMKNIE)
Sołtys
3a mosiądz
3b drewno
4 okrągła Ø 30 mm
5 wypukłoryty
6 na rancie matrycy znacznik prawidłowego ustawienia tłoka
7 uchwyt toczony o spłaszczonej gałce
7a 101 mm
7b 96 mm, w tym skuwka 9 mm
7c 5 mm
8
9a majuskuła
9b
w półotoku górnym:SCHULZEN_AMT
w półotoku dolnym: KRUMKNIE.

10 W polu pieczęci orzeł pruski w koronie, z berłem i jabłkiem w szponach oraz monogramem FR na piersi. Na zewnątrz pola pieczęci pojedyncze obrzeżenie ciągłe.

11
12

Legenda


1 kolekcja prywatna
2 PONIATOWO (MAMLITZ – HAULAND)
Sołtys
3a mosiądz
3b drewno
4 okrągła Ø 27 mm
5 wklęsłoryty
6
7 uchwyt toczony o spłaszczonej gałce
7a 101 mm
7b 97 mm
7c 4 mm
8
9a majuskuła
9b
w polu: SCHULZENAMT // ZU MAMLITZ. // HAULAND. // SCHUBINER. // KREIS.

10 W polu pieczęci napis w pięciu wierszach, trzy pierwsze oddzielone w pas kreską od pozostałych. Powyżej i poniżej napisu dwie skrzyżowane gałązki palmowe. Na zewnątrz, wokół pola pieczęci, pojedyncze obrzeżenie ciągłe.
11
12 wieś obecnie nieistniejąca

Legenda


1 kolekcja prywatna
2 ŻERKÓW
Burmistrz
3a mosiądz
3b drewno
4 okrągła Ø 31 mm
5 wklęsłoryty
6 na rancie matrycy znacznik prawidłowego ustawienia tłoka
7 uchwyt toczony o spłaszczonej gałce
7a 107 mm
7b 103 mm, w tym skuwka 7,5 mm
7c 4 mm
8
9a majuskuła
9b
w półotoku górnym: (niglich). PR (eussisches). BÜRGERM (eister): D (er): STADT ZERKOW
w polu poniżej obrazu napieczętnego: KRÓL (ewsko): PRUSKO // BURMISTRZ // MIASTA // ZERKOWU

10 W polu pieczęci godło Wielkiego Księstwa Poznańskiego – orzeł pruski w koronie cesarskiej, trzymający w szponach miecz i berło, a na piersi tarczę z polskim orłem (brak zwieńczenia tarczy koroną). Poniżej, pod belką, napis w czterech wierszach. Na zewnątrz, wokół pola pieczęci, pojedyncze obrzeżenie ciągłe.
11
12

Legenda


error: Content is protected !!