Pieczęcie urzędów i instytucji samorządowych (zabór pruski)


Instytucje samorządowe na ziemiach polskich w XIX w. były kształtowane w ramach systemów administracyjno-politycznych państw zaborczych, pod panowaniem których się znalazły. Generalnie system samorządowy funkcjonował w oparciu o rozwiązania prawne tych państw, jednak często z licznymi ograniczeniami.

Na ziemiach zaboru pruskiego stosunkowo wcześnie zaczęto organizować samorząd szczebla podstawowego (gminnego), w tym samorząd miejski. Na mocy rozporządzenia królewskiego z 1808 r., które ustanawiało miasta podmiotami prawa publicznego, powołano samorządy miejskie. Organem stanowiącym miasta była wyłaniana w wyborach rada miejska, a władzę wykonawczą sprawował magistrat powoływany przez radę. Na czele magistratu stał burmistrz lub nadburmistrzowie. Dodatkowo w skład magistratu wchodzili ławnicy.

W gminie wiejskiej władzę uchwałodawczą sprawowało zgromadzenie gminne wybierane przez mieszkańców danej gminy, zaś władzę wykonawczą sprawował naczelnik gminy wraz z ławnikiem.

Kolejnym szczeblem w strukturze samorządowej był powiat. Na jego czele stał landrat (starosta). Władzę w powiecie sprawował wybieralny sejmik oraz wyłaniany przezeń wydział powiatowy na czele ze starostą, powoływanym przez króla. Starosta spełniał dwie funkcje: był organem administracji rządowej w powiecie oraz organem samorządowym – kierował wydziałem powiatowym.

Powyżej powiatu znajdowała się rejencja, która była kolejnym szczeblem podziału administracyjnego Królestwa Prus, jednak bez funkcji samorządowych. Była ona organem administracji rządowej.

Najwyższą jednostka podziału administracyjnego była prowincja. Na czele prowincji stał nadprezydent, który był przedstawicielem rządu powoływanym przez króla. Nadprezydent był też jednocześnie prezydentem niższej jednostki administracji – rejencji, znajdującej się w jego siedzibie. W prowincjach od 1879 r. (w prowincji poznańskiej od 1889 r.) zaczęły działać samorządy terytorialne z sejmami prowincjonalnymi na czele, wybieranymi przez sejmiki powiatowe i rady miejskie. Ich organami wykonawczymi i zarządzającymi powołanymi przez sejmy były wydziały prowincji i dyrektorzy krajowi (starostowie krajowi).

Źródło:
1. R. Stawicki, Samorząd terytorialny w II Rzeczypospolitej – zarys prawno-historyczny, Kancelaria Senatu, Grudzień 2015.
2. A. Simińska, Wielkie Księstwo Poznańskie i zabór pruski, ćwiczenia historia administracji.


W tej części portalu zaprezentowano podgrupę tłoków pieczętnych, które należały do urzędów i instytucji samorządowych – jako osób prawnych, np. rada miejska, magistrat, gmina, zgromadzenie gminne, powiat, sejmik powiatowy, wydział powiatowy. Tłoki zaprezentowano w kolejności alfabetycznej względem nazwy miejscowości przywołanej w legendzie tłoka lub odtworzonej ze źródeł historycznych.


1 kolekcja prywatna
2 DOBRCZ
Urząd Gminy
3a mosiądz
3b drewno
4 okrągła Ø 31 mm
5 wklęsłoryty
6
7
7a 71 mm
7b 65 mm, w tym skuwka 7 mm (Ø 11 mm)
7c 6 mm
8
9a majuskuła
9b
w półotoku górnym: • AMTSSIEGEL DER GEMEINDE •
w polu: DOBRCZ
w półotoku dolnym: KREIS BROMBERG

10 W polu pieczęci nazwa miejscowości. Powyżej i poniżej rozeta. Na zewnątrz, wokół pola pieczęci, pojedyncze obrzeżenie ciągłe.
11
12

Legenda


1 kolekcja prywatna
2 GOŁOSTOWICE
Gmina
3a mosiądz
3b
4 okrągła Ø 26,5 mm
5 wklęsłoryty
6 na rancie matrycy znaczni prawidłowego ustawienia tłoka
7 brak, trzpień do jego mocowania
7a 32 mm
7b 25 mm, w tym skuwka 11 mm (Ø 23,5 mm)
7c 7 mm
8
9a majuskuła
9b
w otoku: • GEMEINDE SIEGEL GOLLSCHAU • // NIMPTSCH.
w polu: KREIS

10 W polu pieczęci tarcza dziewiętnastowieczna, na niej żelaźce strzały. Na zewnątrz, wokół pola pieczęci, pojedyncze obrzeżenie ciągłe.
11
12 Na rewersie wygrawerowane R. S. 63172.-

Legenda


1 kolekcja prywatna
2 GRODZISK WIELKOPOLSKI
Miasto
3a mosiądz
3b drewno
4 owalna 32×27,5 mm
5 wklęsłoryty
6
7 uchwyt toczony o spłaszczonej gałce
7a 74 mm
7b 71,5 mm
7c 2,5 mm
8 na uchwycie znacznik prawidłowego ustawienia tłoka
9a majuskuła
9b
w otoku: SIEGEL DER STADT GRÄTZ
w otoku, w pas, przedzielony baldachimem, rok : 18 16

10 W polu pieczęci, baldachim królewski, pod nim król w koronie z berłem w ręce prawej, siedzący na ceglanym murze z założoną lewą nogą na prawą. Wokół pola pieczęci pojedyncze obrzeżenie ciągłe.
11
12

Legenda


1 kolekcja prywatna
2 KĘPNO
Rada powiatu
3a mosiądz
3b
4 okrągła Ø 35 mm
5 wklęsłoryty
6
7 uchwyt toczony o wydłużonej gałce
7a 108 mm
7b 99 mm, w tym skuwka 10 mm ( Ø 16 mm)
7c 9 mm
8
9a majuskuła
9b
w półotoku górnym: * KREIS – AUSSCHUSS DES KREISES*
w półotoku dolnym: KEMPEN I (n). POSEN

10 W polu pieczęci orzeł pruski w koronie, z berłem i jabłkiem w szponach oraz monogramem FR na piersi. Na zewnątrz pola pieczęci pojedyncze obrzeżenie ciągłe.

11
12

Legenda


1 kolekcja prywatna
2 LISEWO
Odział Powiatowej Kasy Oszczędnościowo-Kredytowej w Chełmnie
3a mosiądz
3b drewno
4 okrągła Ø 34,5 mm
5 wypukłoryty
6 na rancie matrycy sygnatura wytwórcy H. Schneider Fürstenwalde i znacznik prawidłowego ustawienia tłoka
7 uchwyt toczony o kulistej gałce
7a 92 mm
7b 81 mm, w tym skuwka 10 mm
7c 11 mm
8
9a majuskuła
9b
w otoku: * ZAHLSTELLE LISSEWO, DER KREIS – SPARKASSE CULM.

10 W polu pieczęci orzeł pruski w koronie, z berłem i jabłkiem w szponach oraz monogramem FR na piersi. Na zewnątrz, wokół pola pieczęci, pojedyncze obrzeżenie ciągłe.
11
12

Legenda


1 kolekcja prywatna
2 STARE KUROWO (ALT-CARBE)
Gmina
3a mosiądz
3b drewno
4 okrągła Ø 33 mm
5 wklęsłoryty
6 na rancie matrycy znacznik prawidłowego ustawienia tloka
7 uchwyt toczony o spłaszczonej gałce, lakierowany na czarno
7a 107 mm
7b 98,5 mm, w tym skuwka 6,5 mm
7c 8,5 mm
8
9a majuskuła, minuskuła
9b
w otoku: • Siegel der Gemeinde Alt-Carbe • // Kreis Friedeberg n/M.

10 W polu pieczęci, oddzielonym od pola legendy pojedynczym obrzeżeniem ciągłym, sześciopromienna gwiazda złożona z sześciu deltoidów wypukłych dzielonych przekątnymi. Na zewnątrz, wokół pola legendy, pojedyncze obrzeżenie ciągłe.
11
12 Inne spotykane nazwy miejscowości: Altkarbe, Alt Karbe, Altcarbe.

Legenda


1 kolekcja prywatna
2 ORZEŁEK (WORDEL)
Urząd Gminy
3a mosiądz
3b
4 okrągła Ø 32,5 mm
5 wklęsłoryty
6 na rancie matrycy znacznik prawidłowego ustawienia tłoka oraz sygnatura wytwórcy: Carl Hellmuth // CASSEL
7 brak, trzpień do jego zamocowania
7a 38 mm
7b 30 mm
7c 8 mm
8
9a majuskuła
9b
w półotoku górnym:AMTSSIEGEL DER
w polu: GEMEINDE // WORDEL // REG (ierung): BEZ (irk) .
w półotoku dolnym: MARIENWERDER

10 W polu pieczęci napis w trzech wierszach. Na zewnątrz, wokół pola pieczęci, pojedyncze obrzeżenie ciągłe.
11
12

Legenda


1 kolekcja prywatna
2 WYDRZNO (WIEDERSSE)
Biuro (Sołtys?)
3a mosiądz
3b drewno
4 okrągła Ø 27 mm
5 wklęsłoryty
6
7 uchwyt toczony o spłaszczonej gałce
7a 97 mm
7b 89.5 mm, w tym skuwka 12 mm (Ø 18 mm)
7c 7,5 mm
8
9a majuskuła
9b
w półotoku górnym: AMT WIEDERSEE
w półotoku dolnym: KREIS GRAUDENZ

10 W polu pieczęci orzeł pruski w koronie, z berłem i jabłkiem w szponach oraz monogramem FR na piersi. Na zewnątrz pola pieczęci pojedyncze obrzeżenie ciągłe.

11
12

Legenda


error: Content is protected !!