Pieczęcie rodu Radziwiłłów w Gabinecie Monet i Medali Muzeum Narodowego w Warszawie

---

    W dotychczasowych działaniach nasza aktywność koncentrowała się głównie na pozyskiwaniu informacji o tłokach pieczętnych zgromadzonych w kolekcjach prywatnych. Było to uzasadnione, ponieważ dostęp do tych przedmiotów dla szerszego grona osób jest w sposób naturalny bardzo ograniczony. Natomiast kolekcje muzealne czy archiwalne – jak wynikało z dotychczas prowadzonych przez nas kwerend – wydawały się w mniejszym lub większym stopniu już opracowane albo przygotowywane do udostępnienia (patrz Galeria zbiory muzealne).

    Nasze podejście do zbiorów muzealnych zmieniło się jednak istotnie po rozpoczęciu współpracy w Gabinecie Monet i Medali Muzeum Narodowego w Warszawie. Okazało się, że nie tylko prywatne kolekcje tłoków pieczętnych wymagają szerszego „odkrycia” dla badaczy, kolekcjonerów czy pasjonatów dziedzictwa narodowego, ale także w części te muzealne.

    W trakcie naszych wcześniejszych rozmów przeprowadzonych z pracownikami MN w Warszawie dowiedzieliśmy się, że zbiory pieczęci (tłoków pieczętnych i odcisków) są duże, ale nie przypuszczaliśmy, że aż tak ogromne i bogate (około 17 tys. obiektów). Oczywiście nie ilość jest ważna, ale jakość zgromadzonych obiektów. Zależność tą udowodnił nam już pierwszy dzień naszej przygody w MN w Warszawie, kiedy dotarliśmy do pudeł z prawdziwymi skarbami. Zawarte w nich obiekty okazały się nie tylko wspaniałymi dziełami sztuki, wykonanymi przez wybitnych rytowników (grawerów, złotników), ale przedmiotami niosącymi też ze sobą olbrzymi bagaż emocji historycznych, zarówno pozytywnych, jak i negatywnych. Pieczętowali się nimi zarówno wielcy polscy patrioci jak i zdrajcy, służący obcym mocarstwom.

    Historię naszych odkryć rozpoczniemy od wybranych tłoków pieczętnych należących do magnackiego rodu Radziwiłłów. Był to jeden z najpotężniejszych i najbardziej wpływowych rodów dawnej Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Przez stulecia gromadzili ogromne zbiory o charakterze archiwalnym, artystycznym i użytkowym. W ich skład wchodziły m.in. rękopisy, dokumenty dyplomatyczne, starodruki, zbiory numizmatyczne, broń, a także inne dzieła sztuki, w tym tłoki pieczętne, które stanowiły istotny element kultury kancelaryjnej i reprezentacyjnej rodu.

Oto kilka przykładowych obiektów ze zbiorów zgormadzonych obecnie w MNW:

[powiększ zdjęcie kliknięciem]

    Warto podkreślić, że Radziwiłłowie posiadali liczne rezydencje, zamki i pałace, które pełniły funkcje zarówno reprezentacyjne, jak i administracyjne. Do najważniejszych należał Nieśwież – główna rezydencja linii nieświeskiej, centrum życia politycznego i kulturalnego rodu, ale także Ołyka, Birże, Biała Podlaska oraz Warszawa.

    Losy zbiorów rodu Radziwiłłów były burzliwe. Już w XIX wieku, w wyniku zaborów, konfiskat i trudnej sytuacji finansowej, część kolekcji uległa rozproszeniu. Szczególnie dramatyczne konsekwencje przyniosła II wojna światowa – wiele rezydencji zostało zniszczonych lub splądrowanych, a zbiory w części uległy grabieży. Po 1945 roku znaczna część zachowanych obiektów została przejęta przez państwo i trafiła do muzeów, archiwów oraz bibliotek, zarówno w Polsce jak i poza jej granicami. Inne przedmioty znalazły się w kolekcjach prywatnych lub zostały bezpowrotnie utracone. Dzisiejsze muzealne zespoły obiektów pochodzących z dawnych zbiorów Radziwiłłów są często fragmentaryczne, lecz niewątpliwie zachowują wysoką wartość historyczną i dokumentacyjną.

    Wyniki kolejnych kwerend sfragistycznych – a tym samym prezentację najciekawszych tłoków pieczętnych wraz z ich historią – będziemy starali się publikować w formie felietonów na bieżąco. Dlatego już teraz zachęcamy do częstych odwiedzin strony Sigillarium.pl oraz podstrony na FB. W przyszłości po zapoznaniu się z pełniejszym spektrum zbiorów Gabinetu Monet i Medali MN w Warszawie i odpowiednim pogrupowaniu tłoków pieczętnych w stosowne zespoły, planujemy szersze publikacje w tym zakresie. Oczywiście będą one dostępne dla wszystkich naszych czytelników.

    Jednocześnie serdecznie dziękujemy p. Andrzejowi Romanowskiemu – kustoszowi Gabinetu Monet i Medali MNW oraz p. Romanowi Krytsukowi za okazaną życzliwość, otwartość i chęć współpracy, a także pomoc związaną z udostępnieniem eksponatów.

Opracowanie: Janusz Giersz, Mariusz Kopniak

---