Janusz Giersz, Mariusz Kopniak
Formularz opisu tłoków
i odcisków pieczęci wykonanych masowo
(Aneks)
Na podstawie rozważań teoretycznych i obserwacji naukowych wyłożonych w artykule M. Adamczewskiego pt. Edycja pieczęci wykonywanych masowo. Państwowe pieczecie urzędowe z mennicy w Warszawie (1824-2024), w Jak publikować pieczęcie ? Wokół problemów edytorstwa sfragistycznego (s.47 – 73), a także praktycznych doświadczeń kolekcjonerów tłoków pieczęci powstał prezentowany Aneks. Tworzą go tabele-formularze i tabele wypełnione jednostkową treścią merytoryczną. Rubryki tabel-formularzy i wpisy w rubrykach tabel wypełnionych treścią wynikają z konkluzji uzyskanych w ramach dwóch aktywności badawczych i kolekcjonerskich.
Pierwszą aktywnością – w zakresie tu poruszanym – jest uważna obserwacja zabytku, w tym przypadku tłoka lub odcisku pieczęci, która prowadzi do: (1) dostrzeżenia, (2) wyróżnienia, (3) zdefiniowania i (4) uogólnienia terminologicznego charakterystycznych cech tłoków i odcisków pieczętnych umożliwiających jednoznaczny opis zabytku. Celem drugiej aktywności (skoncentrowanej na treściach wypełniających tabele-formularze) jest praktyczne zastosowanie założeń teoretycznych, czyli – w tym przypadku – wypełnienie uformowanych rubryk tabel-formularzy merytorycznie poprawną treścią jednoznacznie charakteryzującą konkretny zabytek.
Sposób zdefiniowania rubryk tabel-formularzy i wypełnienia tychże rubryk stosowną treścią został dostosowany do założeń edycji urzędowych pieczęci wykonywanych masowo w zakresie poruszonym w artykule wiodącym. Obserwacje naukowe zostały uzupełnione przez uwagi i doświadczenia kolekcjonerów tłoków i odcisków pieczęci. Potrzeby tych ostatnich wpłynęły np. na sposób edycji legend, a szczególnie na rozwijanie skrótów oznaczonych znakiem skrócenia. Pełne rozwiązanie skrótów jest oczywistym wymogiem naukowej edycji napisu. W proponowanej tu edycji równoległej są: (1) legenda wraz ze znakami skrócenia i (2) odczyt legendy z rozwiniętymi skrótami. Oryginalna forma legendy (z zachowaniem skrótów i z zachowaniem znaków skrócenia) pozwala poznać zabytek (tłok lub odcisk pieczęci) w ujęciu kolekcjonerskim lepiej, niż może zrobić to legenda w formie naukowego odczytu.
Układ tabel-formularzy, treści w nich zawarte, a także sposób, w jaki rubryki tabel-formularzy są wypełniane danymi, uznać należy za rozwinięcie dotychczasowych ustaleń obecnych w piśmiennictwie sfragistycznym. Przywołać tu trzeba przede wszystkim założenia publikacyjne zawarte w Zbiorze tłoków i stempli pieczętnych w zasobie Archiwum Państwowego w Poznaniu1 i Vocabularium internationale sigillographicum2.
Tabele-formularze zostały przygotowane przez Janusza Giersza i Mariusza Kopniaka. W wypełnianiu treścią rubryk uczestniczył Marek Adamczewski. Tłoki pieczętne (w odbiciu lustrzanym) i odciski przywołane w tabelach pochodzą ze zbiorów prywatnych.
Formularz opisu typariusza państwowej pieczęci urzędowej
| 1. | nazwa instytucji, w której znajduje się obiekt / nazwa zbioru / sygnatura zbioru / obiektu |
| 2a. | dysponent pieczęci |
| 2b. | lokalizacja dysponenta (miejscowość [współczesne państwo]) |
| 3a. | przepis definiujący rodzaj pieczęci (przywołanie ustawy lub rozporządzenia) |
| 3b. | typ (rodzaj, kategoria) pieczęci według przepisu {rozmiar z przepisu w mm} |
| 4a. | język i forma legendy |
| 4b. | zapis legendy |
| 4c. | odczytanie legendy z rozwinięciem |
| 5. | opis pola pieczęci |
| 6a. | materiał matrycy |
| 6b. | typ rytu / wykonania matrycy tłoka (wklęsłoryty / wypukłoryty / wklęsłolany / wypukłolany) |
| 6c. | kształt, średnica i wysokość matrycy tłoka (w mm) |
| 6d. | informacje dotyczące krawędzi matrycy tłoka / odwrocia tłoka |
| 7a. | technika wykonania legendy (odlew / rytowanie / rytowanie redukcyjne / tłoczenie / wybijanie) |
| 7b. | technika wykonania pola pieczęci (odlew / rytowanie / rytowanie redukcyjne / tłoczenie / wybijanie) |
| 8a. | materiał uchwytu |
| 8b. | kształt uchwytu |
| 8c. | wysokość uchwytu, w tym: stopki, cokołu, skuwki (w mm); średnica skuwki (w mm) |
| 8d. | oznaczenia na uchwycie tłoka (lub do niego dołączone) |
| 9. | wysokość całkowita tłoka (matryca i uchwyt) (w mm) |
| 10. | wytwórca tłoka / szacowany okres wykonania / używania tłoka |
| 11. | uwagi, w tym m.in: elementy legendy / obrazu różne w stosunku do przepisu elementy legendy / obrazu nieokreślone w przepisie (dywizory) |
| 12. | literatura / publikacje |
| 13. | klasyfikacja |
Formularz opisu odcisku państwowej pieczęci urzędowej
| 1. | nazwa instytucji, w której znajduje się obiekt / nazwa zbioru / sygnatura zbioru / obiektu |
| 2a. | lokalizacja (miejscowość [współczesne państwo]) |
| 2b. | dysponent pieczęci |
| 3a. | przepis definiujący rodzaj pieczęci (przywołanie ustawy lub rozporządzenia) |
| 3b. | typ (rodzaj, kategoria) pieczęci według przepisu {rozmiar z przepisu w mm} |
| 4a. | język i forma legendy |
| 4b. | zapis legendy |
| 4c. | odczytanie legendy z rozwinięciem |
| 5. | opis pola pieczęci |
| 6a. | charakterystyka dokumentu (rodzaj dokumentu, adresat) |
| 6b. | data wykonania odcisku |
| 7a. | typ odcisku (tuszowy, lakowy, suchy) / kształt i wymiary odcisku (w mm) |
| 7b. | kolor laku i ew. kolor użytego sznura / kolor tuszu użyty do wykonania odcisku pieczęci |
| 8. | uwagi, w tym: elementy legendy / obrazu różne w stosunku do przepisu elementy legendy / obrazu nieokreślone w przepisie (dywizory) miejsce umieszczenia odcisku na dokumencie (ćwiartka lewa górna / ćwiartka prawa górna / ćwiartka lewa dolna / ćwiartka prawa dolna) |
| 9. | literatura / publikacje |
Klasyfikacja typariusza (stan zachowania, kategoria dysponenta, rodzaj wykonawcy)
– kryteria do pkt 13 „Formularza opisu typariusza państwowej pieczęci urzędowej”
| Nazwa stanu zachowania (klasy) | Ocena stanu zachowania (klasa) | Opis cech stanu zachowania (klasy) | Atrakcyjność |
| Znakomity | +1 /*/** | Stan grawerski / menniczy; matryca i uchwyt nienoszące śladów użytkowania. | Rzadkość. Bardzo wysoka estetyka oraz wartość historyczna i kolekcjonerska. |
| Znakomity | 1 /*/** | Typariusz jak wyżej, ale bez uchwytu lub z uchwytem nieoryginalnym. | Rzadkość. Bardzo wysoka estetyka oraz wartość historyczna i kolekcjonerska. |
| Bardzo dobry | +2 /*/** | Typariusz używany przez krótki okres, obraz napieczętny i napis w legendzie wyraźny i ostry, brak uszkodzeń mechanicznych (pęknięć, zgięć, odprysków), ew. widoczne ślady tuszu / laku, uchwyt bez uszkodzeń (bez pęknięć, śladu tuszu / laku). Patyna lub naloty naturalne, równomierne, pozwalające na odczytanie treści. | Wysoka estetyka i wartość kolekcjonerska. |
| Bardzo dobry | 2 /*/** | Typariusz jak wyżej, ale bez uchwytu lub z uchwytem nieoryginalnym (rekonstrukcja). | Wysoka estetyka i wartość kolekcjonerska. |
| Dobry | +3 /*/** | Typariusz używany przez dłuższy okres, widoczne oznaki umiarkowanego zużycia, lekko zatarty obraz napieczętny i napis w legendzie, ale detale nadal czytelne i wyraźne. Widoczne ślady tuszu / laku. Uchwyt bez uszkodzeń (ew. wytarty, ze śladami tuszu / laku). Niewielkie, punktowe uszkodzenia mechaniczne (np. mikropęknięcia, obtłuczenia), niewpływające znacząco na funkcjonalność i estetykę obiektu. | Średnia estetyka i wartość kolekcjonerska. |
| Dobry | 3 /*/** | Typariusz jak wyżej, ale bez uchwytu lub z uchwytem nieoryginalnym (rekonstrukcja). | Średnia estetyka i wartość kolekcjonerska. |
| Dostateczny | +4 /*/** | Typariusz częściowo zużyty, z widocznymi cechami intensywnego używania. Obraz napieczętny i litery w legendzie mocno zatarte, częściowo nieczytelne, ranty liter wyraźnie nieostre. Widoczne uszkodzenia rantu typariusza, ubytki, pęknięcia mogące wpływać na jakość odcisku. Uchwyt uszkodzony lub niekompletny, możliwe wtórne naprawy lub ingerencje. | Przydatny do badań historycznych, niska estetyka i wartość kolekcjonerska. |
| Dostateczny | 4 /*/** | Typariusz jak wyżej, ale bez uchwytu lub z uchwytem nieoryginalnym (rekonstrukcja). | Przydatny do badań historycznych, niska estetyka i wartość kolekcjonerska. |
| Pozaklasowy | 5 /*/** | Typariusz z nieczytelnym lub zatartym obrazem napieczętnym i / lub legendą, pokryty śniedzią, z ew. nadżerkami na awersie i rewersie, albo silnie uszkodzony, z poważnymi brakami – np. zachowany tylko fragment, ze zniszczonym uchwytem, bez uchwytu lub z uchwytem nieoryginalnym (rekonstrukcja). | Wartość kolekcjonerska niska, ale obiekt może mieć znaczenie jako zabytek kontekstowy lub rzadki przykład typologiczny. |
* Miejsce do wpisania kategorii dysponenta:
· (3R) – dysponent najwyższej kategorii (np. pieczęcie państwa, królewskie, książęce, innych
wybitnych postaci historycznych, w tym prezydenckie, marszałków sejmu i senatu,
arcybiskupów, hetmanów);
· (2R) – dysponent średniej kategorii (np. urzędy państwowe najwyższego szczebla, ministrowie,
biskupi i inni wysokiej rangi przedstawiciele duchowieństwa, wyższa kadra
oficerska, znani przedstawiciele mieszczaństwa lub ziemiaństwa);
· (1R) – dysponent podstawowej kategorii (np. pieczęcie inne niż należące do dwóch
poprzednich kategorii, w tym pieczęcie urzędów państwowych i samorządowych
średniego i niższego szczebla, pieczęcie urzędników);
· (R) – dysponent nieklasyfikowany (np. pieczęcie bez możliwości określenia dysponenta).
** Miejsce do wpisania rodzaju wykonawcy:
· M – Mennica (bez sygnatury)
· MS – Mennica – sygnatura
· GS – grawer – sygnatura
· GN – grawer – niezidentyfikowany
· GP – grawer bez zawodowego przygotowania
Przykładowy zapis klasyfikacji typariusza: +1/2R/M
Opisy wybranych typariuszy państwowych pieczęci urzędowych
Tabela 1.
|
1. | kolekcja prywatna |
| 2a. | Urzędnik stanu cywilnego | |
| 2b. | ŁASK [POLSKA] | |
| 3a. | Dziennik Praw Królestwa Polskiego, t. 9, nr 37, s. 66, z 1825 r. | |
| 3b. | pieczęć większa o średnicy 1,5 cala {38 mm} | |
| 4a. | polski, majuskuła | |
| 4b. | w otoku: * URZĘDNIK STANU CYWIL: GMINY ŁASK OBW: SIERADZ | |
| 4c. | w otoku: * URZĘDNIK STANU CYWIL(nego) GMINY ŁASK OBW(ód) SIERADZ | |
| 5. | w polu pieczęci herb Królestwa Polskiego z okresu 1815-1842 | |
|
6a. | mosiądz |
| 6b. | wklęsłoryty | |
| 6c. | okrągła Ø 39 mm, wys. 5 mm | |
| 6d. | – | |
| 7a. | wybijanie | |
| 7b. | herb: tłoczenie, napis: wybijanie | |
| 8a. | drewno | |
| 8b. | uchwyt toczony o kulistej gałce | |
| 8c. | 125 mm, w tym skuwka 16 mm (Ø 17 mm) | |
| 8d. | – | |
| 9. | 130 mm | |
| 10. | Mennica / 1824-1842 | |
| 11. | – | |
| 12. | J. Giersz, Pieczęcie…, BN 2018. | |
| 13. | +1/1R/M |
Tabela 2.
|
1. | kolekcja prywatna |
| 2a. | Urzędnik stanu cywilnego | |
| 2b. | BOŃCZA [POLSKA] | |
| 3a. | Dziennik Praw Królestwa Polskiego, nr 71-73, t. 21, s. 218-226, z 1837 r. | |
| 3b. | pieczęć klasy trzeciej (1 cal) {25,4 mm} | |
| 4a. | polski, majuskuła | |
| 4b. | w otoku: POW: HRUBIESZOWSKI // PAR: R: G: U: BOŃCZA. w półotoku dolnym (wewnętrznym): URZĘD: STANU CYWIL: | |
| 4c. | w otoku: POW(iat): HRUBIESZOWSKI // PAR(afia) R(itus) G(reco) U(nicum) BOŃCZA w półotoku dolnym (wewnętrznym): URZĘD(nik) STANU CYWIL(nego) | |
| 5. | w polu pieczęci herb Królestwa Polskiego w wersji z 1842 r., na zewnątrz, wokół pola pieczęci, pojedyncze obrzeżenie ciągłe | |
|
6a. | mosiądz |
| 6b. | wypukłoryty | |
| 6c. | okrągła Ø 25 mm, wys. 7 mm | |
| 6d. | – | |
| 7a. | rytowanie | |
| 7b. | rytowanie | |
| 8a. | drewno | |
| 8b. | uchwyt toczony o spłaszczonej gałce | |
| 8c. | 73 mm, w tym skuwka 11 mm (Ø 13 mm) | |
| 8d. | – | |
| 9. | 80 mm | |
| 10. | Mennica / 1842-1857 | |
| 11. | – | |
| 12. | – | |
| 13. | +2/1R/M |
Tabela 3.
|
1. | kolekcja prywatna |
| 2a. | Magistrat | |
| 2b. | LĄDEK [POLSKA] | |
| 3a. | Dziennik Praw Królestwa Polskiego, nr 164-165, t. 54, s. 118-125, z 1860 r. | |
| 3b. | pieczęć klasy drugiej (1,3 cala) {33 mm} | |
| 4a. | polski, rosyjski, majuskuła | |
| 4b. | w otoku zewnętrznym: СЛУПЕЦКIЙ УѢЗД МАГИ: Г: ЛIОНДЕКЪ // ДЛЯ КОНВЕРТОВЪ w otoku wewnętrznym: PO: SŁUPECKI: MAGIST: M: LĄDEK // PRZESYŁKA | |
| 4c. | w otoku zewnętrznym: СЛУПЕЦКIЙ УѢЗД МАГИ(страт) Г(орода) ЛIОНДЕКЪ // ДЛЯ КОНВЕРТОВЪ w otoku wewnętrznym: // PO(wiatu) SŁUPECKI(ego) MAGIST(rat) M(iasta) LĄDEK // PRZESYŁKA | |
| 5. | w polu pieczęci herb Królestwa Polskiego w wersji z 1858 r., na zewnątrz, wokół pola pieczęci, pojedyncze obrzeżenie perełkowe | |
|
6a. | mosiądz |
| 6b. | wklęsłoryty | |
| 6c. | okrągła Ø 34 mm, wys. 9,5 mm | |
| 6d. | – | |
| 7a. | wybijanie | |
| 7b. | tłoczenie | |
| 8a. | drewno | |
| 8b. | uchwyt toczony o spłaszczonej gałce | |
| 8c. | 84,5 mm, w tym skuwka 10 mm (Ø 18 mm) | |
| 8d. | – | |
| 9. | 94 mm | |
| 10. | Mennica / 1858-1867/68 | |
| 11. | – | |
| 12. | – | |
| 13. | +2/1R/M |
Tabela 4.
|
1. | kolekcja prywatna |
| 2a. | Ministerstwo Skarbu | |
| 2b. | WARSZAWA [POLSKA] | |
| 3a. | projekt pieczęci (herbu) Królestwa Polskiego przygotowany przez B. Gembarzewskiego (luty 1917) dla Tymczasowej Rady Stanu | |
| 3b. | – | |
| 4a. | polski, majuskuła | |
| 4b. | w otoku: •MINISTERSTWO SKARBU • // URZĄD POŻYCZEK PAŃST. SKARBU NAROD. | |
| 4c. | w otoku: •MINISTERSTWO SKARBU • // URZĄD POŻYCZEK PAŃST(wowych) SKARBU NAROD(owego) | |
| 5. | orzeł królewsko-polski w polu pieczęci | |
|
6a. | mosiądz |
| 6b. | wklęsłoryty | |
| 6c. | okrągła Ø 32 mm, wys. 7 mm | |
| 6d. | sygnatura wytwórcy: WALCZAKIEWICZ // MIODOWA 1 | |
| 7a. | wybijanie | |
| 7b. | rytowanie | |
| 8a. | drewno | |
| 8b. | uchwyt toczony o spłaszczonej gałce | |
| 8c. | 79 mm, w tym skuwka 7 mm (Ø 12 mm) | |
| 8d. | sygnatura wytwórcy: WALCZAKIEWICZ // MIODOWA 1 | |
| 9. | 83 mm | |
| 10. | prywatny wytwórca / II.1917-VIII.1919 | |
| 11. | – | |
| 12. | – | |
| 13. | +2/2R/GS |
Tabela 5.
|
1. | kolekcja prywatna |
| 2a. | Minister Poczt i Telegrafów | |
| 2b. | WARSZAWA [POLSKA] | |
| 3a. | Dz.U. 1919, nr 69, poz. 416. | |
| 3b. | pieczęć Rzeczypospolitej Polskiej okrągła, kategorii 3 | |
| 4a. | polski, majuskuła, minuskuła | |
| 4b. | w półotoku górnym: • RZECZPOSPOLITA POLSKA • w półotoku dolnym: MIN. POCZT i TELE. | |
| 4c. | w półotoku górnym: • RZECZPOSPOLITA POLSKA • w półotoku dolnym: MIN(ister) POCZT i TELE(grafów) | |
| 5. | herb Państwa na tle heraldycznym, podwójne obrzeżenie | |
|
6a. | mosiądz |
| 6b. | wypukłoryty | |
| 6c. | okrągła Ø 47 mm, wys. 8,5 mm | |
| 6d. | – | |
| 7a. | rytowanie | |
| 7b. | rytowanie | |
| 8a. | – | |
| 8b. | brak, trzpień do jego zamocowania | |
| 8c. | 22,5 mm | |
| 8d. | – | |
| 9. | 31 mm | |
| 10. | Mennica / 1919-1927 | |
| 11. | dwa dywizory o formie ażurowej kropki | |
| 12. | – | |
| 13. | 1/2R/M |
Tabela 6.
|
1. | kolekcja prywatna |
| 2a. | Ministerstwo Spraw Zagranicznych | |
| 2b. | WARSZAWA [POLSKA] | |
| 3a. | Dz.U. 1927, poz. 980, Dz.U. 1928, poz. 593. | |
| 3b. | pieczęć dla wszystkich władz i urzędów państwowych {30 mm} | |
| 4a. | polski, majuskuła | |
| 4b. | w otoku: * MINISTERSTWO SPRAW ZAGRANICZNYCH | |
| 4c. | w otoku: * MINISTERSTWO SPRAW ZAGRANICZNYCH | |
| 5. | orzeł państwowy wz. 1927 w polu pieczęci | |
|
6a. | mosiądz |
| 6b. | wklęsłoryty | |
| 6c. | okrągła Ø 30 mm, wys. 14 mm | |
| 6d. | numer grawera 16, numer ewidencyjny 26, MENNICA PAŃSTWOWA | |
| 7a. | wybijanie | |
| 7b. | tłoczenie | |
| 8a. | drewno | |
| 8b. | uchwyt toczony o uszczerbionej gałce | |
| 8c. | 56,5 mm, w tym skuwka 10,5 mm (Ø 16 mm) | |
| 8d. | na uchwycie znacznik prawidłowego ustawienia tłoka (pineska) | |
| 9. | 70,5 mm | |
| 10. | Mennica / 1927-1939 | |
| 11. | dywizor o formie pełnej pięciopromiennej gwiazdy | |
| 12. | – | |
| 13. | 2/2R/MS |
Tabela 7.
|
1. | kolekcja prywatna |
| 2a. | Zarząd Miejski | |
| 2b. | ZŁOCZÓW [UKRAINA] | |
| 3a. | Dz.U. 1930, poz. 629, MP 1936, rok XIX, nr 154, nr 272. | |
| 3b. | pieczęć urzędowa władz i urzędów oraz zakładów, instytucji i przedsiębiorstw samorządu terytorialnego {35 x 28 mm} | |
| 4a. | polski, majuskuła | |
| 4b. | w polu (poniżej obrazu napieczętnego): ZARZĄD MIEJSKI // w // ZŁOCZOWIE // 2 | |
| 4c. | w polu (poniżej obrazu napieczętnego): ZARZĄD MIEJSKI // w // ZŁOCZOWIE // 2 | |
| 5. | w górnej części owalnego pola pieczęci w polu czerwonym tarcza brunatna, poniżej napis w czterech wierszach, na zewnątrz pola pieczęci pojedyncze obrzeżenie ciągłe | |
|
6a. | mosiądz |
| 6b. | wypukłoryty | |
| 6c. | owalna 35 x 28 mm, wys. 10,5 mm | |
| 6d. | na rancie matrycy numer grawera 2, na odwrociu matrycy numer ewidencyjny 1021 | |
| 7a. | rytowanie | |
| 7b. | rytowanie | |
| 8a. | drewno | |
| 8b. | uchwyt toczony o kulistej gałce | |
| 8c. | 77 mm, w tym skuwka 9,5 mm (Ø 16 mm) | |
| 8d. | na uchwycie znacznik prawidłowego ustawienia tłoka (pineska) | |
| 9. | 97 mm | |
| 10. | prywatny wytwórca / 1936-1944 | |
| 11. | herb umieszczony w polu pieczęci nawiązuje do herbu Janina rodziny Sobieskich, dawnych właścicieli Złoczowa | |
| 12. | – | |
| 13. | 2/1R/GN |
Tabela 8.
|
1. | kolekcja prywatna |
| 2a. | Naczelnik miasta | |
| 2b. | SOBIESZÓW [POLSKA] | |
| 3a. | Dz.U. 1955, poz. 314, Dz.U. 1955, poz. 316, Dz.U. 1980, poz. 18. | |
| 3b. | pieczęć do dowodów osobistych i dokumentów uprawniających do przekroczenia granicy PRL wydawanych przez organy podległe MSW | |
| 4a. | polski, majuskuła | |
| 4b. | w otoku: • NACZELNIK MIASTA SOBIESZOWA | |
| 4c. | w otoku: • NACZELNIK MIASTA SOBIESZOWA | |
| 5. | w polu pieczęci, oddzielonym od pola legendy pojedynczym obrzeżeniem perełkowym, wizerunek orła w wersji z 1955 r., na zewnątrz, wokół pola legendy, pojedyncze obrzeżenie sznurowe | |
|
6a. | mosiądz |
| 6b. | wypukłoryty | |
| 6c. | okrągła Ø 25 mm, wys. 9 mm | |
| 6d. | na rancie matrycy numer ewidencyjny 405 022, numer grawera 131, sygnatura wytwórcy m // W | |
| 7a. | rytowanie redukcyjne | |
| 7b. | tłoczenie | |
| 8a. | tworzywo sztuczne | |
| 8b. | uchwyt o kulistej gałce | |
| 8c. | 62,5 mm | |
| 8d. | na gałce uchwytu znacznik prawidłowego ustawienia tłoka oraz sygnatura wytwórcy m // W | |
| 9. | 71,5 mm | |
| 10. | Mennica / 1973-1990 | |
| 11. | dywizor o formie kropki | |
| 12. | – | |
| 13. | +1/1R/MS |
Tabela 9.
|
1. | kolekcja prywatna |
| 2a. | Pełnomocnik rządu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej d/s gospodarki wodnej na wodach granicznych | |
| 2b. | WARSZAWA [POLSKA] | |
| 3a. | Dz.U. 1927, poz. 980, Dz.U. 1928, poz. 593, Dz.U. 1955, poz. 314, Dz.U. 1955, poz. 316, Dz.U. 1980, poz. 18. {46 mm} | |
| 3b. | pieczęć organów naczelnych | |
| 4a. | polski, majuskuła | |
| 4b. | w otoku zewnętrznym: * PEŁNOMOCNIK RZĄDU POLSKIEJ RZECZYPOSPOLITEJ LUDOWEJ, w otoku wewnętrznym: – D/S GOSPODARKI WODNEJ NA WODACH GRANICZNYCH | |
| 4c. | w otoku zewnętrznym: * PEŁNOMOCNIK RZĄDU POLSKIEJ RZECZYPOSPOLITEJ LUDOWEJ, w otoku wewnętrznym: – D(o)/S(praw) GOSPODARKI WODNEJ NA WODACH GRANICZNYCH | |
| 5. | w polu pieczęci, oddzielonym od pola legendy pojedynczym obrzeżeniem ciągłym, wizerunek orła w wersji z 1927 r. z usuniętą w Mennicy koroną, na zewnątrz, wokół pola legendy, pojedyncze obrzeżenie ciągłe | |
|
6a. | mosiądz |
| 6b. | wypukłoryty | |
| 6c. | okrągła Ø 46 mm, wys. 9 mm | |
| 6d. | na odwrociu matrycy numer ewidencyjny 358 590, numer grawera 80, sygnatura wytwórcy M//W | |
| 7a. | rytowanie redukcyjne | |
| 7b. | tłoczenie | |
| 8a. | tworzywo sztuczne | |
| 8b. | uchwyt o kulistej gałce | |
| 8c. | 87 mm | |
| 8d. | na gałce uchwytu znacznik prawidłowego ustawienia tłoka oraz sygnatura wytwórcy MP | |
| 9. | 96 mm | |
| 10. | Mennica / 1972-1989 | |
| 11. | w otoku zewnętrznym dywizor o formie pełnej sześciopromiennej gwiazdy, w otoku wewnętrznym dywizor o formie poziomej kreski | |
| 12. | J. Giersz, Mennica Państwowa – Sprawdzony i zaufany wytwórca pieczęci urzędowych w Polsce Ludowej, w: Sfragistyka w warsztacie historyka dziejów najnowszych, IPN, Poznań-Warszawa 2022, s. 135. | |
| 13. | +2/2R/MS |
Tabela 10.
|
1. | kolekcja prywatna |
| 2a. | Urząd Dzielnicowy | |
| 2b. | WARSZAWA [POLSKA] | |
| 3a. | Dz.U. 1955, poz. 314, Dz.U. 1955, poz. 316, Dz.U. 1980, poz. 18. | |
| 3b. | pieczęć władz i urzędów, zakładów, instytucji i przedsiębiorstw państwowych niepodległych bezpośrednio władzom naczelnym {36 mm – 1927 r.}, dla wszystkich innych jednostek organizacyjnych (państwowych) {36 mm – 1955 r.} | |
| 4a. | polski, majuskuła | |
| 4b. | w otoku: • URZĄD DZIELNICOWY WARSZAWA – WOLA | |
| 4c. | w otoku: • URZĄD DZIELNICOWY WARSZAWA – WOLA | |
| 5. | w polu pieczęci, oddzielonym od pola legendy pojedynczym obrzeżeniem ciągłym, wizerunek orła w wersji z 1955 r., na zewnątrz, wokół pola legendy, pojedyncze obrzeżenie ciągłe | |
|
6a. | mosiądz |
| 6b. | wypukłoryty | |
| 6c. | okrągła Ø 36 mm, wys. 9 mm | |
| 6d. | na odwrociu matrycy numer ewidencyjny 464 117, numer grawera 129, sygnatura wytwórcy m//W | |
| 7a. | rytowanie redukcyjne | |
| 7b. | tłoczenie | |
| 8a. | tworzywo sztuczne | |
| 8b. | uchwyt o kulistej gałce | |
| 8c. | 80 mm | |
| 8d. | na gałce uchwytu znacznik prawidłowego ustawienia tłoka oraz sygnatura wytwórcy m // W | |
| 9. | 89 mm | |
| 10. | Mennica / 1989 | |
| 11. | dywizor o formie kropki, numer ewidencyjny 464 117 to najwyższy ujawniony numer pieczęci w PRL | |
| 12. | – | |
| 13. | +2/1R/MS |
Opisy wybranych odcisków państwowych pieczęci urzędowych
Tabela 11.
|
1. | kolekcja prywatna |
| 2a. | Starosta powiatu ostrzeszowskiego | |
| 2b. | OSTRZESZÓW [POLSKA] | |
| 3a. | Dz.U. 1919, nr 69, poz. 416. | |
| 3b. | pieczęć Rzeczypospolitej Polskie okrągła z herbem Państwa na tle heraldycznym, kategorii 3 – dla władz i urzędów państwowych | |
| 4a. | polski, majuskuła | |
| 4b. | w półotoku górnym: * RZECZPOSPOLITA POLSKA * w półotoku dolnym: STAROSTA POWIATU OSTRZESZOWSKIEGO | |
| 4c. | w półotoku górnym: * RZECZPOSPOLITA POLSKA * w półotoku dolnym: STAROSTA POWIATU OSTRZESZOWSKIEGO | |
| 5. | w polu pieczęci, oddzielonym od pola legendy podwójnym obrzeżeniem ciągłym, herb Państwa na tle heraldycznym, na zewnątrz, wokół pola legendy, podwójne obrzeżenie ciągłe | |
| 6a. | pismo starosty do komendanta straży pożarnej w Ostrzeszowie | |
| 6b. | 24 grudnia 1924 r. | |
| 7a. | odcisk tuszowy, okrągły Ø 41 mm | |
| 7b. | tusz czerwony | |
| 8. | ćwiartka prawa dolna, dwa dywizory o formie pełnej sześciopromiennej gwiazdy | |
| 9. | – |
Tabela 12.
|
1. | kolekcja prywatna |
| 2a. | Publiczna Szkoła Powszechna | |
| 2b. | OSTROŁĘKA [POLSKA] | |
| 3a. | projekt pieczęci (herbu) Królestwa Polskiego przygotowany przez B. Gembarzewskiego (luty 1917) dla Tymczasowej Rady Stanu | |
| 3b. | – | |
| 4a. | polski, majuskuła, minuskuła | |
| 4b. | w otoku: * Publiczna Szkoła Powszechna * // w Ostrołęce | |
| 4c. | w otoku: * Publiczna Szkoła Powszechna * // w Ostrołęce | |
| 5. | w polu pieczęci orzeł królewsko-polski, na zewnątrz pola pieczęci podwójne obrzeżenie ciągłe | |
| 6a. | pismo dyrektora szkoły do starosty | |
| 6b. | 6 listopada 1919 r. | |
| 7a. | odcisk tuszowy, okrągły Ø 38 mm | |
| 7b. | tusz czerwony | |
| 8. | ćwiartka lewa dolna, dwa dywizory: prawy o formie
ażurowej sześciopromiennej gwiazdy, lewy o formie pełnej sześciopromiennej gwiazdy | |
| 9. | – |
Tabela 13.
|
1. | kolekcja prywatna |
| 2a. | Urząd Aprowizacyjny łuckiego komisariatu | |
| 2b. | ŁUCK [UKRAINA] | |
| 3a. | projekt pieczęci (herbu) Królestwa Polskiego przygotowany przez B. Gembarzewskiego (luty 1917) dla Tymczasowej Rady Stanu | |
| 3b. | – | |
| 4a. | polski, majuskuła | |
| 4b. | w otoku: * URZĄD APROWIZACYJNY * ŁUCKIEGO KOMISARIATU | |
| 4c. | w otoku: * URZĄD APROWIZACYJNY * ŁUCKIEGO KOMISARIATU | |
| 5. | w polu pieczęci orzeł królewsko-polski, na zewnątrz pola pieczęci pojedyncze obrzeżenie ciągłe | |
| 6a. | koperta korespondencyjna, adresowana do Magistratu miasta Łucka | |
| 6b. | 20 sierpnia 1919 r. | |
| 7a. | odcisk lakowy, okrągły Ø 38 mm | |
| 7b. | lak brązowy | |
| 8. | ćwiartka lewa dolna, dwa dywizory o formie pełnej pięciolistnej rozety | |
| 9. | – |
Przypisy
1 Zbiór tłoków i stempli pieczętnych w zasobie Archiwum Państwowego w Poznaniu, red. P. Pokora, współpr. M. Hlebionek, Poznań 2015.
2 Vocabularium internationale sigillographicum, eds. K. Müller, L. Vrtel, Bratislava 2016.