Pieczęcie rodu Krasińskich

---

Ślepowron w labiryncie historii
– sfragistyczna saga rodu Krasińskich

    W trakcie kwerend prowadzonych w ostatnich tygodniach w Gabinecie Monet i Medali Muzeum Narodowego w Warszawie, udało się dotrzeć do kolejnego ważnego odkrycia dla historii i kultury narodowej. W zbiorach Gabinetu znajduje się bowiem niezwykle ciekawa grupa tłoków pieczętnych rodu Krasińskich herbu Ślepowron (il. 1). Kolekcja ta to coś więcej niż zbiór tłoków – to zapis ewolucji tego rodu: od wpływowych hierarchów kościelnych, przez strategów małżeńskich, napoleońskich bohaterów, aż po tragicznego „wieszcza”, dla którego rodowa pieczęć stała się symbolem wewnętrznego rozdarcia. Historia rodu Krasińskich to nie tylko kronika nazwiska i przegląd heraldycznych tarcz, ale sfragistyczny zapis wzlotów i upadków Rzeczypospolitej. Każda pieczęć tego rodu jest pewnego rodzaju „pamiętnikiem”, w którym zapisano ambicje, patriotyzm, miłość i bolesne kompromisy. To opowieść o tym, jak herb Ślepowron ewoluował, obrastał w obce zaszczyty, a czasami stawał się nawet ciężarem.

    Zanim jednak Ślepowron stał się symbolem magnackiej potęgi, był znakiem rycerskim na tarczy właściciela mazowieckiej miejscowości Krasne w ziemi ciechanowskiej. Pierwsze wzmianki o tym rodzie pochodzą z XIV w. i dotyczą zapisu z 1372 r., związanego ze Sławomirem z Krasnego. Jego potomkowie w XV wieku przyjęli nazwisko „Krasiński” wywodzące się bezpośrednio od nazwy ich gniazda rodowego. Przekazywana z pokolenia na pokolenie legenda, podsycana w baroku, wywodziła tą rodzinę od rzymskiego rodu Korwinów, co miał symbolizować m.in. kruk w herbie. Jednak to nie mity, lecz żelazna konsekwencja w budowaniu pozycji na Mazowszu wyniosła ich na szczyt kariery społecznej i politycznej. W połowie XVII wieku ród rozdzielił się na dwie kluczowe linie – oboźnińską i opinogórską, których sfragistyczne ślady znajdujemy dziś w zbiorach Gabinetu Monet i Medali MNW.

Strażnicy tradycji i wiary – gałąź oboźnińska

    Wywodząca się od Dominika Krasińskiego, dziedzica Zegrza, gałąź rodowa skupiła się na budowaniu wpływów poprzez Kościół i urzędy ziemskie. Jednym z jej przedstawicieli był Jakub Krasiński (1658–1737), kasztelan ciechanowski. To jego pieczęć (il. 2) z legendą IA[COBVS] A KRASNE KRASINSKI CASTELLANVS CIECHANOVIENSIS otwiera prezentację zbioru tłoków pieczętnych. Jako kasztelan urząd sprawował od około 1680 r. do 1720 r. będąc filarem lokalnej społeczności szlacheckiej.

Il. 2. Tłok pieczęci Jakuba Krasińskiego, kasztelena ciechonowskiego, XVII/XVIII w.,
owal 43 x 35 mm, Nr inw. 118264 MNW (fot. M. Kopniak)

    Kolejnym przedstawicielem gałęzi oboźnińskiej był Jan Chryzostom Krasiński (1695–1757) – sufragan chełmski, archidiakon kapituły płockiej, kanonik włocławski, prepozyt i kanonik warmiński, proboszcz w Płocku. Pieczęć Jana Chryzostoma, syna Jakuba, zwieńczona kapeluszem biskupim, to dowód na wejście rodu do elity duchownej (il. 3). Jego działalność została doceniona, ponieważ został jałmużnikiem na dworze Marii Leszczyńskiej we Francji, jak również opatem komendatoryjnym klasztoru św. Eligiusza w Noyon. Był również biskupem tytularnym Lorymy.

Il. 3. Tłok pieczęci Jana Chryzostoma Krasińskiego, sufragana chełmskiego, XVIII w.,
owal 60 x 52 mm, Nr inw. 118252 MNW (fot. M. Kopniak)

    Analizując dostępny zbiór sfragistyczny tej gałęzi rodu można także zauważyć umiejętnie stworzone węzły małżeńskie, które pozwalały Krasińskim na łączenie ich majątków ze znaczącymi domami epoki. Pierwszym przykładem jest pieczęć małżeńska Antoniego Krasińskiego (drugiego syna Jakuba) i Barbary Zielińskiej (herbu Świnka) (il. 4) oraz późniejsza pieczęć jego syna Kazimierza Krasińskiego (oboźnego koronnego) z Anną Ossolińską (herbu Topór) (il. 5). Kolejnym przykładem – już w następnym pokoleniu – jest małżeństwo Józefa Wawrzyńca Krasińskiego z Elżbietą Ossolińską.

    Niewątpliwie przewodnią postacią gałęzi oboźnińskiej był Kazimierz Krasiński (1725-1802), którego uznano za patriarchę i głowę rodu, ponieważ to właśnie z powodu pełnienia przez niego urzędu oboźnego koronnego jego linię rodową nazywano „oboźnińską”. Był niezwykle aktywny zarówno w powiększaniu majątku (należał do najbogatszych członków rodu), jak i politycznie. Posłował na sejm, pełnił funkcje marszałka sejmowego i trybunalskiego, starosty, a także szambelana Stanisława Leszczyńskiego. Uzyskał także stopień pułkownika, a następnie generała-lejtnanta. Choć nie przystąpił do konfederacji barskiej, wspierał finansowo swojego kuzyna, biskupa Adama Stanisława Krasińskiego (z linii opinogórskiej) – duchowego i politycznego przywódcę konfederacji. Podczas obrad Sejmu Czteroletniego był członkiem Komisji Wojskowej Obojga Narodów (1788 r.), a następnie jej komisarzem (1792 r.). Poparł Konstytucję 3 maja. Wziął udział i wspierał finansowo insurekcję kościuszkowską w 1794 r.

    Niemniej aktywny politycznie i oddany sprawie niepodległości był jego syn, Józef Wawrzyniec Krasiński (1783–1845) – literat, pamiętnikarz i wolnomularz. Od 1806 r., z krótkimi przerwami, służył w Wojsku Polskim. W 1812 r. został adiutantem gen. Karola Kniaziewicza i uczestniczył w wojnie przeciw Rosji. W sierpniu 1812 r. awansował na podpułkownika 1. pułku strzelców konnych. Przy boku Kniaziewicza, a następnie Józefa Zajączka uczestniczył w odwrocie wojsk polskich. W trakcie walk o przeprawę przez Berezynę wyniósł z pola bitwy rannych: Zajączka i Kniaziewicza. Jako senator podpisał 25 stycznia 1831 r. akt detronizacji Mikołaja I Romanowa. Kawaler Orderu Wojskowego Księstwa Warszawskiego (Virtuti Militari, 1810), Krzyża Kawalerskiego Legii Honorowej (1812), a w późniejszym okresie także Orderu św. Stanisława (1826).

Odwaga, zdrada, poezja i księgozbiory – gałąź opinogórska

    Druga gałąź rodowa, wywodząca się od Felicjana Krasińskiego, trwale wpisała się w historię kultury i walki o niepodległość. Niewątpliwie na uwagę zasługuje postać Adama Stanisława Krasińskiego biskupa kamienieckiego (1714–1800), syna Jana Józefa. Był on duchowym i politycznym przywódcą konfederacji barskiej. Jego pieczęć to znak czasów, gdy purpura mieszała się z dymem armatnim w obronie wiary i wolności (il. 6).

Il. 6. Tłok pieczęci Adama Stanisława Krasińskiego, biskupa kamienieckiego, XVIII w.,
owal 28 x 24 mm, Nr inw. 118238 MNW (fot. M. Kopniak)

    Kolejną postacią był Jan Aleksander Krasiński (1756–1790), syn Michała Hieronima, czyli brata biskupa Adama Stanisława. W trakcie kariery wojskowej i politycznej był on rotmistrzem chorągwi 7. Brygady Kawalerii Narodowej (1782–1790), starostą opinogórskim i posłem na Sejm Czteroletni w 1789 r. Jego osobisty tłok pieczętny został zaprezentowany na il. 7. W 1782 r. poślubił Antoninę Czacką herbu Świnka (siostrę Tadeusza Czackiego – założyciela Liceum Krzemienieckiego), a ich pieczęć małżeńska (il 8.) stanowi sfragistyczny dowód łączenia wpływów wołyńskich (Czaccy) z mazowieckimi.

    W prezentowanym zbiorze tłoków pieczętnych liczebnościowo dominuje jednak postać generała Wincentego Krasińskiego (1782–1858), syna Jana Aleksandra. Jak pokazują zgromadzone w MNW przykłady, dysponował on w trakcie swojego życia wieloma pieczęciami, co może sugerować, że traktował świadomie ikonografię umieszczaną na matrycach pieczęci jako narzędzie komunikowania zasług, a jednocześnie potęgi rodu. Stosunkowo duża liczba tłoków pieczętnych związanych z osobą Wincentego wymaga szerszego przedstawienia tej nietuzinkowej i niejednoznacznej postaci.

    Od najmłodszych lat Wincenty był przygotowywany do służby wojskowej. Mając osiem lat został członkiem kawalerii narodowej, a w wieku dziesięciu lat – porucznikiem (dziecięce nominacje były elementem magnackiej tradycji wychowania do służby wojskowej). W 1803 r. mając jedynie 21 lat założył Towarzystwo Przyjaciół Polski. W tym samym roku poślubił księżnę Marię Urszulę Radziwiłłównę (1779–1822), córkę Antoniego Mikołaja Radziwiłła, kasztelana wileńskiego. Pieczęć małżeńska – połączenie herbu Ślepowron z herbem Radziwiłłów – stanowi deklarację wejścia Krasińskich do arystokracji europejskiej oraz ciekawy przykład rytu heraldycznego (il. 9).

Il. 9. Tłok pieczęci małżeńskiej Wincentego hrabiego Krasińskiego i Marii Urszuli Radziwiłłówny, XIX w.,
owal 30 x 27 mm, Nr inw. 118247 MNW (fot. M. Kopniak)

    W 1806 r. stał się gorącym zwolennikiem Napoleona i własnym sumptem zorganizował szwadron jazdy. W uznaniu zasług został mianowany pułkownikiem, a w 1807 r. wszedł do sztabu cesarskiego. W tym samym roku został kawalerem Legii Honorowej, natomiast w 1810 r. otrzymał Order Wojskowy Księstwa Warszawskiego (Virtuti Militari). Zaszczyty te odzwierciedla tłok pieczętny (il. 10), na którym poniżej tarczy z herbem Ślepowron znajdują się oba ordery. Warto zwrócić uwagę także na dewizę rodową: Amor Patriae Nostra Lex (Miłość Ojczyzny Naszym Prawem), która po 1815 r. ulegnie zmianie.

Il. 10. Tłok pieczęci Wincentego hrabiego Krasińskiego, XIX w.,
owal 37 x 32 mm, Nr inw. 118250 MNW (fot. M. Kopniak)

    W trakcie pełnienia służby wojskowej został dowódcą 1. Pułku Szwoleżerów-Lansjerów Gwardii Cesarskiej, który wsławił się m.in. szarżą pod Somosierrą. W 1811 r. mianowano go generałem brygady, a Napoleon nadał mu tytuł hrabiego Cesarstwa Francuskiego, co wiązało się jednocześnie z nadaniem francuskiego herbu szlacheckiego, dominującego później w jego ikonografii heraldycznej (il. 11).

Il. 11. Tłok pieczęci Wincentego hrabiego Krasińskiego, XIX w.,
owal 38 x 32 mm, Nr inw. 118265 MNW (fot. M. Kopniak)

    Przedstawiona pieczęć ukazuje czteropolowy herb nadany Wincentemu Krasińskiemu przez Napoleona. Poniżej herbu znajduje się siedem z kilkunastu orderów, które otrzymał po 1815 r. za lojalną służbę Imperium Rosyjskiemu. Zmianie uległa także dewiza: Vaillance et Loyauté (Dzielność i Wierność). Jego postawa – lojalna służba oraz m.in. sprzeciw wobec powstania listopadowego – przyniosła mu wysokie stanowiska w administracji Królestwa Polskiego (pełnił on m.in. obowiązki namiestnika Królestwa Polskiego).

    W międzyczasie został kawalerem maltańskim i zapewne z tego tytułu zamówił odpowiednią pieczęć (il. 12). Wizerunek umieszczony na matrycy był podporządkowany konkretnemu celowi, a mianowicie udowodnieniu szlachectwa czterech pokoleń. Każde z szesnastu pól reprezentuje herb przodków, a pole sercowe zawiera herb Ślepowron. Przedmiot ten to zarówno pieczęć, jak i pewnego rodzaju manifestacja  drzewa genealogicznego.

Il. 12. Tłok pieczęci Wincentego hrabiego Krasińskiego, XIX w.,
owal 44 x 39 mm, Nr inw. 118258 MNW, (fot. M. Kopniak).

    Wincenty Krasiński chętnie otaczał się ludźmi nauki i kultury oraz gromadził dzieła sztuki. W 1844 r. ufundował Bibliotekę Ordynacji Krasińskich w Warszawie. Symbolem jego mecenatu jest pieczęć ekslibrisowa tej biblioteki zaprezentowana na il. 13.

Il. 13. Tłok pieczęci księgozbioru Krasińskich, XIX w.,
Ø 31, Nr inw. 118230 MNW (fot. M. Kopniak)

    W zbiorach MNW znajdują się także administracyjne tłoki pieczętne dotyczące majątków ziemskich Wincentego Krasińskiego (il. 14–15), w tym świadczące o samodzielnym zarządzaniu częścią dóbr przez jego żonę.

    Sfragistyczną epopeję rodu kończymy na Zygmuncie Krasińskim (1812-1859), rozdartym romantyku, autorze Nie-Boskiej komedii, który odziedziczył po matce (Urszuli Radziwiłłównie) magnacką dumę, a po ojcu (Wincentym Krasińskim) – ciężar politycznego lojalizmu. Relacja Zygmunta z ojcem to jeden z najbardziej niszczących konfliktów w historii polskiej kultury. Kochał ojca, lecz nie akceptował jego uległości wobec Petersburga. Wincenty, człowiek „żelaznej woli” i lojalista wobec cara, wymusił na synu rezygnację z udziału w powstaniu listopadowym. Wydarzenie to złamało psychikę poety, czyniąc go więźniem ojcowskiego autorytetu. Dla Zygmunta pieczęć rodowa była „złotym pętem”. Jego listy, pieczętowane herbem czteropolowym, są zapisem wewnętrznego rozdarcia między romantycznym marzeniem o wolnej Polsce a tragicznym realizmem ojca-generała. We wrześniu 1829 r. został publicznie spoliczkowany na Uniwersytecie Warszawskim jako syn zdrajcy. Ze względu na wybraną drogę życiową jego pieczęcie były proste i zawierały jedynie sam herb (il. 16).

Il. 16. Ttłok pieczęci Zygmunta hrabiego Krasińskiego, XIX w.,
matryca ośmiokątna 15 x 11 mm, Nr inw. 118261 MNW (fot. M. Kopniak)

    Zaprezentowany zbiór tłoków pieczętnych zgromadzonych w Gabinecie Monet i Medali MNW jest potwierdzeniem, że w świecie dawnej Rzeczypospolitej oraz w XIX wieku pieczęć nie była jedynie znakiem własnościowym, ale wyrażała precyzyjnie skonstruowany komunikat o statusie, koligacjach, a niejednokrotnie nawet aspiracjach jej dysponenta. Wykonany przegląd wybranych pieczęci rodu Krasińskich ukazuje fascynującą dynamikę ich aktywności w wielu aspektach życia. Przedmioty te to chronologiczny zapis dróg poszczególnych osób na szczyty drabiny społecznej, a drogi te – choć zakończone w większości sukcesem materialnym – niejednokrotnie niosły ze sobą ogromny koszt osobisty.

Opracowanie: Janusz Giersz, Mariusz Kopniak

Bibliografia

1. Baranowski J., Libicki M., Rottermund A., Starnawska M., Kuczyński S.K (red.), Zakon Maltański w Polsce, DIG, Warszawa 2000.
2. Gembarzewski W., Wojsko Polskie 1807 – 1814, Gebethner i Wolff, Warszawa 1905.
3. Górczyk W. J. Kasztelanowie ciechanowscy z rodu Krasińskich herbu Ślepowron, Notatki Płockie 3/276, Płock 2023.
4. Internetowy Słownik Biograficzny.

---